Shloka 144
Adhyāya 284: Tapas as a Corrective to Household Attachment
Parāśara’s Instruction
आप ही शिसल्पियोंमें सर्वश्रेष्ठ शिल्पी (कारीगर) तथा सब प्रकारकी शिल्पकलाके प्रवर्तवक हैं। आप भगदेवताकी आँख फोड़नेके लिये अंकुश, चण्ड (अत्यन्त कोप करनेवाले) और पूषाके दाँत नष्ट करनेवाले हैं ।। स्वाहा स्वथा वषट्कारो नमस्कारो नमो नमः । गूढव्रतो गुह्दतपास्तारकस्तारकामय:,स्वाहा, स्वधा, वषट्ू-नमस्कार और नमो नम: आदि पद आपके ही नाम हैं। आप गूढ़ व्रतधारी, गुप्त तपस्या करनेवाले, तारकमन्त्र और ताराओंसे भरे हुए आकाश हैं
āpa hī śilpibhiḥ sarvaśreṣṭhaḥ śilpī (kārīgaraḥ) tathā sarvaprakārāyāḥ śilpakalāyāḥ pravartakaḥ asi | tvaṃ bhagadevatāyāḥ akṣi-bhedanārthaṃ aṅkuśaḥ, caṇḍaḥ (atyanta-kopa-yuktaḥ), pūṣṇaḥ danta-nāśakaś ca || svāhā svadhā vaṣaṭkāro namaskāro namo namaḥ | gūḍhavrato guhyatapo tārakas tārakāmayaḥ ||
ภีษมะกล่าวว่า— พระองค์เองทรงเป็นช่างผู้เลิศในหมู่ช่าง เป็นผู้ริเริ่มศิลปวิทยาการทุกประการ พระองค์คืออังกุศที่ทำลายดวงตาของภคะ; พระองค์คือผู้ดุเดือด; พระองค์คือพลังที่ทำลายฟันของปูษัน ‘สวาหา’, ‘สวธา’, ‘วษฏ’, ‘นมัสการ’, ‘นะโม นะมะห์’—ถ้อยคำพิธีกรรมเหล่านี้ก็เป็นพระนามของพระองค์ พระองค์ทรงถือพรตอันลี้ลับ ทรงบำเพ็ญตบะอันเร้นลับ เป็นมนตร์ผู้ข้ามพ้น และเป็นนภาที่พราวด้วยดารา
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the Supreme can be approached through many names and functions: as the source of human skills (crafts), as the power present in Vedic ritual utterances (svāhā, svadhā, vaṣaṭ), and as the inner discipline of hidden vows and secret austerity. Ethically, it emphasizes humility and order: divine power both grants capacities and restrains arrogance, guiding beings through reverence and self-control.
In Śānti Parva, Bhīṣma is instructing Yudhiṣṭhira and includes a hymn of praise describing the deity with multiple epithets. Here he identifies the deity as the supreme artisan and as the very sacrificial formulas, while recalling mythic acts involving Bhaga and Pūṣan to highlight the deity’s formidable, order-establishing power.