रणभूमिवर्णनम् — Devāsuropama-yuddha and the ‘River’ Metaphor of the Battlefield
व्यूह्म व्यूहं महाराज सर्वतो भद्रमृद्धिमत् प्रत्युद्ययौ रणे पार्थान् मद्रराज: प्रतापवान्,महाराज! तब प्रतापी महारथी मद्रराज शल्यने उन योद्धाओंको आश्वासन दे समृद्धिशाली सर्वतोभद्रनामक व्यूह बनाकर भारनाशक, अत्यन्त वेगशाली और विचित्र धनुषको कँपाते हुए सिंधी घोड़ोंसे युक्त श्रेष्ठ रथपर आरूढ़ हो पाण्डवोंपर आक्रमण किया
sañjaya uvāca |
vyūhya vyūhaṁ mahārāja sarvato-bhadram ṛddhimat |
pratyudyayau raṇe pārthān madrarājaḥ pratāpavān ||
mahārāja! tadā pratāpī mahārathī madrarājaḥ śalyaḥ tān yoddhān āśvāsya samṛddhiśālinaṁ sarvato-bhadranāmakaṁ vyūhaṁ kṛtvā bhāranāśakaḥ atyanta-vegāś ca vicitra-dhanuḥ kampayan sindhī-ghoḍaiḥ yukta-śreṣṭha-rathārūḍhaḥ pāṇḍavān abhyakrāmat |
สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่มหาราช! ศัลยะ กษัตริย์แห่งมทรผู้ทรงเดช ได้จัดทัพเป็นกระบวน “สรรวโตภัทร” อันรุ่งเรือง แล้วปลุกขวัญนักรบของตน จากนั้นจึงเคลื่อนเข้าสู่สนามรบเพื่อเผชิญหน้าบุตรแห่งปาณฑุ เขาสั่นคันศรอันพิสดารซึ่งทำลายภาระและรวดเร็วเหนือประมาณ ขึ้นประทับรถศึกชั้นเลิศเทียมม้าสินธุ แล้วพุ่งเข้าจู่โจมเหล่าปาณฑพ
संजय उवाच
The verse highlights kṣatriya leadership in war: a commander must organize troops into a coherent formation, strengthen morale, and act decisively. Ethically, it reflects the Mahābhārata’s focus on disciplined action and responsibility in one’s role, even amid the tragic inevitability of battle.
Sanjaya reports to the king that Śalya, the Madra ruler and a great chariot-warrior, arranges his army into the Sarvatobhadra formation, encourages his warriors, mounts a chariot drawn by Sindhī horses, brandishes his bow, and advances to attack the Pāṇḍavas.