Shloka 74
युधिष्ठिरस्य धनंजय-प्रति गर्हा
Yudhiṣṭhira’s Reproach to Dhanaṃjaya
प्रतिवीरैश्व॒ सम्मर्दे पत्तिसंघा: सहस्रश: । उस संघर्षमें विपक्षी वीरों, हाथियों, घोड़ों तथा रथोंद्वारा मारे गये सहस्रों पैदल योद्धाओंके समुदाय रणभूमिमें सो रहे थे। उनके अस्त्र-शस्त्र और शरीरके अवयव क्षत- विक्षत होकर बिखर गये थे || ७३ ई ।।
sañjaya uvāca | prativīraiś ca sammarḍe pattisaṅghāḥ sahasraśaḥ |
สัญชัยกล่าวว่า: ในความชุลมุนอันบดขยี้นั้น กองทหารราบนับพันนับหมื่นที่ถูกสังหารด้วยมือวีรชนฝ่ายตรงข้าม และด้วยแรงกระแทกของช้าง ม้า และรถศึก นอนเกลื่อนกลาดทั่วสนามรบ ราวกับหลับใหลอยู่ ณ ที่นั้น อาวุธและชิ้นส่วนร่างกายที่ถูกตัดขาดแตกยับเยินกระจัดกระจายไปทุกทิศ ภาพนี้ชี้ให้เห็นราคาทางธรรมของสงคราม—แม้จะรบโดยวีรบุรุษผู้เลื่องชื่อ ผลเฉพาะหน้าก็คือความพินาศไร้นามของผู้คนสามัญนับไม่ถ้วน
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical gravity of war: behind heroic duels stand innumerable ordinary soldiers who perish en masse. It invites reflection on the disproportion between martial glory and the vast, impersonal suffering it produces.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that, amid fierce close combat, thousands of infantrymen have been slain by enemy champions and by the charges of elephants, horses, and chariots, leaving the battlefield covered with fallen bodies.