Adhyaya 4
अध्याय ४ — भीष्मेन कर्णोत्साहनम् (Bhīṣma’s Encouragement of Karṇa)
Upa-parva: Karṇa-utsāhana (Kuru-pitāmaha-vākya) — Bhīṣma’s encouragement to Karṇa
Sañjaya reports that the aged Kuru patriarch responds to prior speech with context-appropriate words, expressing approval and offering elevated comparisons that position Karṇa as a sustaining force for allies. The counsel employs a sequence of analogies—ocean to rivers, sun among lights, the virtuous as guardians of truth, fertile earth for seeds, and rain as support of beings—constructing Karṇa as a stabilizing center for the Kaurava coalition. The speaker recalls Karṇa’s earlier campaigns and subjugations (including Kāmboja and other regional polities), converting military history into legitimacy capital. He then issues an operational imperative: proceed, engage adversaries, guide the Kurus in battle, and secure victory for Duryodhana. Karṇa accepts the directive with formal reverence, advances to the battlefield, surveys the massed troops and their arrayed weaponry, and strengthens the formation; the Kauravas respond with audible acclaim (lion-roars, bow-sounds), marking a ritualized transition from counsel to coordinated action.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—कर्ण के तीखे, आत्मविश्वासी वचनों के बाद कुरुवंश के वृद्ध पितामह भीष्म समय-देश के अनुरूप उत्तर देने को उद्यत होते हैं। → भीष्म कर्ण को उसके पूर्व-पराक्रमों का स्मरण कराते हैं—दुर्योधन के हित में कंबोज, हिमालय-दुर्गस्थ किरात आदि अनेक रणकठोर जनों को वश में करने और अनेक संग्रामों में विजय पाने की गाथा सुनाकर उसके भीतर ‘जयैषिणा’ अग्नि को और प्रज्वलित करते हैं। → भीष्म का निर्णायक आह्वान—‘सत्यसंगत मित्र’ बनकर ‘यह सब मेरा ही है’ ऐसा निश्चय करके कुरुओं की सेना का पालन-रक्षण करो और दुर्योधन के समान ही इस युद्ध-भार को अपने कंधों पर लो; कर्ण का युद्ध के लिए अग्रसर होना इसी क्षण का फल बनता है। → कर्ण विशाल, व्यूहबद्ध कौरव-सेना के अनुपम स्थान को देखकर उसे बल देता/सम्बलित करता है; उसके आगमन से दुर्योधन-पुरोगामी समस्त कुरु हर्षित हो उठते हैं और कौरव-पक्ष में उत्साह की लहर दौड़ जाती है। → कर्ण के सेनामुख पर आने से युद्ध का ताप बढ़ता है—अब यह उत्साह किस महावीर से टकराएगा, यह अगले प्रसंग में खुलने को रहता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--#हू< बक। ] अति: चतुथों5 ध्याय: भीष्मजीका कर्णको प्रोत्साहन देकर युद्धके लिये भेजना तथा कर्णके आगमनसे कौरवोंका हर्षोल्लास संजय उवाच तस्य लालप्यत: श्रुत्वा कुरुवृद्ध: पितामह: । देशकालोचितं वाक्यमन्रवीत् प्रीतमानस:
สัญชัยกล่าวว่า ครั้นได้ยินเขากล่าวยืดยาวแล้ว ปิตามหะภีษมะ ผู้เฒ่าแห่งวงศ์กุรุ ก็มีใจยินดีและกล่าวถ้อยคำอันเหมาะแก่กาลและสถานที่
Verse 2
संजय कहते हैं--राजन्! इस प्रकार बहुत कुछ बोलते हुए कर्णकी बात सुनकर कुरुकुलके वृद्ध पितामह भीष्मने प्रसन्नचित्त होकर देश और कालके अनुसार यह बात कही -- || समुद्र इव सिन्धूनां ज्योतिषामिव भास्कर: । सत्यस्य च यथा सन््तो बीजानामिव चोर्वरा
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา ครั้นได้ฟังคำของกรรณะผู้กล่าวยืดยาวแล้ว ปิตามหะภีษมะผู้เฒ่าแห่งกุรุวงศ์มีใจยินดี จึงกล่าวถ้อยคำอันเหมาะแก่กาลและสถานที่ว่า ‘โอ้กรรณะ ดุจมหาสมุทรเป็นที่พึ่งแห่งสายน้ำทั้งหลาย ดุจสุริยะเป็นประธานแห่งสิ่งสว่างไสว ดุจสัตบุรุษเป็นหลักแห่งสัจจะ และดุจแผ่นดินอันอุดมเป็นที่พึ่งแห่งเมล็ดพันธุ์—ฉันใด ท่านจงเป็นที่พึ่งแก่สหายผู้หวังดีทั้งหลายฉันนั้น’”
Verse 3
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत द्रोणाभिषेक पर्वमें कर्णवाक्यविषयक तीयरा अध्याय पूरा हुआ
“โอ้กรรณะ จงเป็นหลักมั่นแก่สหายผู้หวังดี ดุจเมฆฝนเป็นที่พึ่งแก่สรรพชีวิต และขอให้ญาติของท่านดำรงชีพโดยอาศัยท่าน ดุจเหล่าเทพดำรงอยู่ด้วยการพึ่งพาสหัสรाक्षะ (อินทรา)”
Verse 4
मानहा भव शत्रूणां मित्राणां नन्दिवर्धन: । कौरवाणां भव गतिर्यथा विष्णुर्दिवौकसाम्
“จงเป็นผู้บดขยี้ทิฐิของศัตรู และเป็นผู้เพิ่มพูนความยินดีแก่สหาย ดังพระวิษณุเป็นที่พึ่งของเหล่าเทพ ฉันใด ท่านจงเป็นที่พึ่งอันแน่นอนของเหล่ากุรพฉันนั้น”
Verse 5
स्वबाहुबलवीर्येण धार्तराष्ट्रजयैषिणा । कर्ण राजपुरं गत्वा काम्बोजा निर्जितास्त्वया
สัญชัยกล่าวว่า— “โอ้กรรณะ! ด้วยความปรารถนาให้โอรสแห่งธฤตราษฏระ (ทุรโยธนะ) มีชัย ท่านได้ไปยังราชปุระ และด้วยกำลังแขนกับวีรภาพของตนเอง ท่านได้ปราบชาวกัมโพชะทั้งปวงให้ราบคาบแล้ว”
Verse 6
गिरिव्रजगताश्चापि नग्नजित्प्रमुखा नृपा: । अम्बष्ठाश्न विदेहाश्ष गान्धाराश्ष॒ जितास्त्वया,“गिरिव्रजके निवासी नग्नजित् आदि नरेश, अम्बष्ठ, विदेह और गान्धारदेशीय क्षत्रियोंको भी तुमने परास्त किया है
สัญชัยกล่าวว่า— “และบรรดากษัตริย์ที่ไปยังคิริวรชะ นำโดยนัคนชิต ตลอดจนเหล่านักรบแห่งอัมพัษฐะ วิเทหะ และคันธาระ ก็ล้วนถูกท่านปราบให้พ่ายแพ้แล้ว”
Verse 7
हिमवद्दुर्गनिलया: किराता रणकर्कशा: । दुर्योधनस्य वशगास्त्वया कर्ण पुरा कृता:,“कर्ण! पूर्वकालमें तुमने हिमालयके दुर्गमें निवास करनेवाले रणकर्कश किरातोंको भी जीतकर दुर्योधनके अधीन कर दिया था
สัญชัยกล่าวว่า— “โอ้กรรณะ! ในกาลก่อน ท่านได้ปราบแม้ชาวกิราตะ ผู้ดุเดือดในศึกและอาศัยอยู่ตามป้อมปราการแห่งหิมาลัย แล้วนำพวกเขาเข้าสู่อำนาจของทุรโยธนะ”
Verse 8
उत्कला मेकला: पौण्ड्रा: कलिड्रन्ध्राश्न संयुगे निषादाश्ष त्रिगर्ताश्न बाह्लीकाश्न जितास्त्वया
สัญชัยกล่าวว่า— “ท่ามกลางความชุลมุนแห่งยุทธ ท่านยังได้ปราบกษัตริย์แห่งอุตกล เมกล ปุณฑระ กลิงคะ อันธระ พวกนิษาทะ ตริครตะ และพาหลีกะ ให้พ่ายแพ้อีกด้วย”
Verse 9
तत्र तत्र च संग्रामे दुर्योधनहितैषिणा । बहवश्च जिता: कर्ण त्वया वीरा महौजसा
สัญชัยกล่าวว่า— “โอ้กรรณะ! นอกเหนือจากนี้ ในสนามรบ ณ ที่นั้นที่นี่ ท่านผู้ทรงเดชานุภาพ ผู้มุ่งประโยชน์แก่ทุรโยธนะ ได้มีชัยเหนือวีรชนเป็นอันมาก”
Verse 10
यथा दुर्योधनस्तात सज्ञातिकुलबान्धव: । तथा त्वमपि सर्वेषां कौरवाणां गतिर्भव,“तात! कुटुम्बी, कुल और बन्धु-बान्धवोंसहित दुर्योधन जैसे सब कौरवोंका आधार है, उसी प्रकार तुम भी कौरवोंके आश्रयदाता बनो
โอ้ผู้เป็นที่รัก! ดังที่ทุรโยธนะพร้อมด้วยญาติ วงศ์ตระกูล และเครือญาติ เป็นหลักพึ่งพาสำคัญของเหล่ากุรุทั้งปวง ฉันใด ท่านก็จงเป็นที่พึ่งและเป็นหนทางค้ำจุนแก่กุรุทั้งสิ้นฉันนั้น
Verse 11
शिवेनाभिवदामि त्वां गच्छ युध्यस्व शत्रुभि: | अनुशाधि कुरून् संख्ये धत्स्व दुर्योधने जयम्
ข้าขออำนวยพรด้วยความปรารถนาดีต่อท่าน—จงไปเถิด จงรบกับศัตรูทั้งหลาย ในสมรภูมิจงบัญชากองทัพกุรุให้ตั้งมั่นในหน้าที่ และจงนำชัยชนะมาสู่ทุรโยธนะ
Verse 12
भवान् पौत्रसमो<स्माकं यथा दुर्योधनस्तथा । तवापि धर्मत: सर्वे यथा तस्य वयं तथा
ดังที่ทุรโยธนะเป็นดุจหลานของเราทั้งหลาย ฉันใด ท่านก็ฉันนั้น ด้วยธรรมบัญญัติ พวกเราทั้งปวงย่อมเป็นต่อท่านเช่นเดียวกับที่เป็นต่อเขา
Verse 13
“दुर्योधनकी तरह तुम भी मेरे पौत्रके समान हो। धर्मतः जैसे मैं उसका हितैषी हूँ, उसी प्रकार तुम्हारा भी हूँ ।।
ดังทุรโยธนะ ท่านก็เป็นดุจหลานของข้า ด้วยธรรมบัญญัติ ข้าย่อมเป็นผู้ปรารถนาดีต่อท่านเช่นเดียวกับต่อเขา โอ้ยอดแห่งบุรุษ! ในโลกนี้ สายสัมพันธ์ที่เกิดจากการคบหาสมาคมกับสัตบุรุษย่อมประเสริฐยิ่งกว่าสัมพันธ์ทางกายหรือทางเครือญาติ—ดังที่บัณฑิตผู้รู้กล่าวไว้
Verse 14
स सत्यसंगतो भूत्वा ममेदमिति निश्चित: । कुरूणां पालय बलं॑ यथा दुर्योधनस्तथा,“तुम सच्चे मित्र होकर और यह सब कुछ मेरा ही है, ऐसा निश्चित विचार रखकर दुर्योधनके ही समान समस्त कौरवदलकी रक्षा करो”
จงยึดมั่นในสัตย์และความภักดี ด้วยความแน่วแน่ว่า ‘นี่เป็นของเรา’ แล้วจงพิทักษ์กองทัพกุรุทั้งปวงดังที่ทุรโยธนะย่อมพิทักษ์เอง
Verse 15
निशम्य वचन॑ तस्य चरणावभिवाद्य च । ययौ वैकर्तन: कर्ण: समीपं सर्वधन्विनाम्,भीष्मजीका यह वचन सुनकर विकर्तनपुत्र कर्णने उनके चरणोंमें प्रणाम किया और वह फिर सम्पूर्ण धनुर्धर सैनिकोंके समीप चला गया
ครั้นได้ยินถ้อยคำของเขา กรณะ—โอรสแห่งไวการ์ตนะ—ก้มลงคารวะที่แทบเท้า แล้วจึงกลับไปยังบริเวณของเหล่านักธนูทั้งปวง।
Verse 16
सो5भिवीक्ष्य नरौघाणां स्थानमप्रतिमं महत् । व्यूढप्रहरणोरस्कं॑ सैन्यं तत् समबृंहयत्
ครั้นกรณะเห็นที่ตั้งอันใหญ่ยิ่งและหาที่เปรียบมิได้ของหมู่นรชน—กองทัพจัดเป็นกระบวนยุทธแน่นหนา มีอาวุธนานาประการคาดประจำอก—เขาจึงปลุกเร้าขวัญกำลังใจแห่งกองทัพเการพให้ฮึกเหิมยิ่งขึ้น।
Verse 17
हृषिता: कुरव: सर्वे दुर्योधनपुरोगमा: । उपागतं महाबाहुं सर्वानीकपुरःसरम्
เหล่าเการพทั้งปวง โดยมีทุรโยธน์นำหน้า ต่างปลาบปลื้มยินดีเมื่อเห็นมหาพาหุผู้นั้นมาถึง—ผู้ก้าวนำอยู่เบื้องหน้ากองทัพทั้งสิ้น।
Verse 18
कर्ण दृष्टवा महात्मानं युद्धाय समुपस्थितम् । समस्त सेनाओंके आगे चलनेवाले महाबाहु, महामनस्वी कर्णको आया और युद्धके लिये उपस्थित हुआ देख दुर्योधन आदि समस्त कौरव हर्षसे खिल उठे ।।
ครั้นเห็นกรณะผู้มีจิตยิ่งใหญ่ แขนกำยำ ก้าวมาข้างหน้าเพื่อศึกพร้อมสรรพ ทุรโยธน์และเหล่าเการพทั้งปวงก็เบิกบานยินดี แล้วถวายเกียรติแก่เขาด้วยเสียงโห่กึกก้อง—ทั้งคำรามก้อง การตบแขนกระแทกอก เสียงสิงหนาท และเสียงสายธนูดีดกังวานนานาประการ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames wartime duty and loyalty as stabilizing virtues, implicitly raising the tension between allegiance to a ruler’s objectives and the broader ethical evaluation of means and ends in collective conflict.
That leadership is measured by sustaining others—through reliability, protection, and morale—so that a coalition remains functional; speech and recognition are treated as instruments of governance alongside martial capacity.
No explicit phalaśruti is stated in these verses; the meta-level function is structural—showing how counsel, reputation, and public affirmation transition into organized action within the war narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.