Adhyaya 97
Ādi-parva Adhyāya 97: Satyavatī’s appeal and Bhīṣma’s reaffirmation of satya
Upa-parva: Bhīṣma-Pratijñā / Āpaddharma deliberations (Satyavatī–Bhīṣma dialogue)
Vaiśaṃpāyana reports Satyavatī’s grief and urgency after completing her son’s funerary obligations. She addresses Bhīṣma (Gāṅgeya), praising his learning in dharma and the Vedas, and asserting that Śaṃtanu’s offerings, fame, and lineage now depend upon him. She frames the situation as a dynastic emergency: Bhīṣma’s brother has died childless, leaving two Kāsī princesses as widowed queens who desire offspring. Satyavatī proposes a remedial course—urging Bhīṣma to be installed as ruler, to govern the Bhāratas, and to produce progeny through niyoga for the continuity of the kula. Bhīṣma replies with a principled refusal: he acknowledges the high dharma she invokes but emphasizes his prior pledge regarding progeny, reiterating that he will abandon kingdoms and even cosmic rewards rather than abandon truth. Satyavatī concedes his steadfastness yet presses him to consider āpaddharma and the ancestral burden. Bhīṣma responds by warning against abandoning dharma, stating that deviation from satya is not praised for a kṣatriya, and advises that any crisis-resolution should be pursued in consultation with learned counselors and purohitas who understand dharma, artha, and public order.
Chapter Arc: वैशम्पायन जनमेजय को इक्ष्वाकुवंशी राजा महाभिष की कथा सुनाते हैं—जिसने असंख्य यज्ञों से देवेश को तुष्ट कर स्वर्ग पाया, पर स्वर्ग में ही उसके लिए एक अदृश्य परीक्षा प्रतीक्षा कर रही थी। → ब्रह्मा की सभा में देवगण और राजर्षि उपस्थित हैं; तभी सरिताओं में श्रेष्ठ गंगा आती है और वायु से उसका वस्त्र क्षणभर उड़ जाता है। देवता लज्जा/मर्यादा से मुख फेर लेते हैं, किंतु महाभिष अनिमेष दृष्टि से गंगा को देखता रह जाता है—सभा की मर्यादा भंग होती है। → ब्रह्मा महाभिष के इस ‘असंयमित’ दृष्टिपात को अपराध मानकर शाप देते हैं—स्वर्ग से पतन कर उसे मर्त्यलोक में जन्म लेना होगा। समानांतर धारा में, वसु देवता भी शापग्रस्त होकर गंगा के पास आते हैं और उससे मर्त्यलोक में जन्म-बंधन से शीघ्र मुक्ति का उपाय पूछते हैं। → गंगा वसुओं से शर्त करती है: वह उनकी माता बनेगी और जन्म लेते ही उन्हें जल में प्रवाहित कर देगी ताकि वे शीघ्र शाप-मुक्त हों; पर एक वसु के लिए नियम कठोर होगा—वह अधिक समय मर्त्यलोक में रहेगा और उसकी आगे संतति न होगी; वही वीर्यवान पुत्र गंगा को प्राप्त होगा। वसु गंगा से समय-निश्चय कर प्रसन्न होकर अपने संकल्पानुसार प्रस्थान करते हैं। → शाप और शर्त का यह जाल अब मर्त्यलोक में उतरने को है—कौन होगा वह पुरुषश्रेष्ठ पिता, और कैसे गंगा अपने ही पुत्रों को जल में प्रवाहित करेगी?
Shlokas
Verse 1
अत--#कत षण्णवतितमोब< ध्याय: महाभिषको ब्रह्माजीका शाप तथा शापग्रस्त वसु ओंके साथ गंगाकी बातचीत वैशम्पायन उवाच इक्ष्वाकुवंशप्रभवो राजा55सीत् पृथिवीपति: । महाभिष इति ख्यातः सत्यवाक् सत्यविक्रम:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—ในวงศ์อิกษวากุได้มีพระราชาผู้ครองแผ่นดินพระองค์หนึ่ง อันเลื่องนามว่า ‘มหาภิษะ’ ผู้มีวาจาสัตย์ และมีวีรกรรมมั่นคงในสัจจะ.
Verse 2
सो<श्वमेधसहस्रेण राजसूयशतेन च । तोषयामास देवेशं स्वर्ग लेभे ततः प्रभु:
ด้วยอัศวเมธพันครั้งและราชสูยะร้อยครั้ง เขาได้ยังพระอินทร์ผู้เป็นจอมแห่งเทพให้พอพระทัย; ครั้นแล้วพระราชาผู้ทรงเดชนั้นก็ได้บรรลุสวรรค์.
Verse 3
ततः कदाचिद् ब्रह्माणमुपासांचक्रिरे सुरा: । तत्र राजर्षयो ह्ासन् स च राजा महाभिष:
กาลหนึ่ง เหล่าเทพทั้งหลายได้มาชุมนุมเพื่อเฝ้าปรนนิบัติพระพรหมด้วยความเคารพ ณ ที่นั้นมีบรรดาราชฤๅษีมากมาย และพระราชามหาภิษะก็ประทับอยู่ในสภาอันศักดิ์สิทธิ์นั้นด้วย
Verse 4
अथ गज्ज सरिच्छेष्ठा समुपायात् पितामहम् | तस्या वास: समुद्धूतं मारुतेन शशिप्रभम्
ครานั้น พระคงคา ผู้เป็นเลิศในหมู่สายน้ำ ได้เข้าไปใกล้พระปิตามหะคือพระพรหม และในขณะนั้นเอง ด้วยแรงลมพัดฉับพลัน ผ้าทรงอันสว่างดุจแสงจันทร์ของนางก็ปลิวเปิดขึ้นไปเบื้องบน
Verse 5
ततो5भवन् सुरगणा: सहसावाड्मुखास्तदा | महाभिषस्तु राजर्षिरशड्को दृष्टवान् नदीम्,यह देख सब देवताओंने तुरंत अपना मुँह नीचेकी ओर कर लिया; किंतु राजर्षि महाभिष नि:शंक होकर देवनदीकी ओर देखते ही रह गये
ครั้นเห็นดังนั้น หมู่เทพทั้งหลายก็พลันก้มหน้าลงด้วยความละอายและสำรวม; แต่ราชฤๅษีมหาภิษะกลับมิได้หวั่นไหว ยังคงจ้องมองสายน้ำทิพย์นั้นอยู่
Verse 6
सो<5पध्यातो भगवता ब्रह्मणा तु महाभिष: । उक्तश्न जातो मर्त्येषु पुनलोकानवाप्स्यसि
ครั้งนั้น พระพรหมผู้เป็นเจ้าได้ทรงสาปมหาภิษะ ตรัสว่า “โอ้ผู้มีปัญญาอันหลงผิด! เจ้าจักไปบังเกิดในหมู่มนุษย์ แล้วภายหลังจึงจักได้กลับคืนสู่โลกอันเป็นบุญอีกครั้ง”
Verse 7
यया55हृतमनाश्चासि गड़या त्वं हि दुर्मते । साते वै मानुषे लोके विप्रियाण्याचरिष्यति
“เพราะพระคงคานั่นเองได้ชิงเอาจิตของเจ้าไป โอ้ผู้มีปัญญาอันหลงผิด เจ้าจึงตกอยู่ในความลุ่มหลง; ฉะนั้นในโลกมนุษย์ นางจักประพฤติขัดต่อความปรารถนาของเจ้า”
Verse 8
यदा ते भविता मन्युस्तदा शापादू विमोक्ष्यसे । “जब तुम्हें गंगापर क्रोध आ जायगा
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “เมื่อความกริ้วบังเกิดขึ้นในเจ้า เมื่อนั้นเองเจ้าจักพ้นจากคำสาป”
Verse 9
प्रतीपं रोचयामास पितरं भूरितेजसम् । महाभिषं तु त॑ दृष्टवा नदी धैर्याच्च्युतं नृपम्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า พระมหาภิษะครุ่นคิดถึงบรรดาราชฤๅษีผู้ทรงตบะมากมาย แล้วเลือกพระราชาประทีปผู้รุ่งเรืองยิ่งเพียงผู้เดียวว่าเหมาะสมจะเป็นบิดา แต่เมื่อคงคาเห็นพระมหาภิษะเสื่อมจากความมั่นคงแห่งการสำรวมตน นางก็หวนกลับ โดยภายในใจยังระลึกถึงพระองค์อยู่
Verse 10
तमेव मनसा ध्यायन्त्युपावर्तत् सरिद्वरा । सा तु विध्वस्तवपुष: कश्मलाभिहतान् नृप
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา คงคาผู้ประเสริฐในหมู่สายน้ำ หวนกลับโดยเพ่งระลึกถึงเขาอยู่ในใจ ระหว่างทางนางเห็นเหล่าวสุ—กายของเขาราวแตกสลาย กำลังตกจากสวรรค์ ถูกความหลงครอบงำและมัวหมองด้วยบาป”
Verse 11
ददर्श पथि गच्छन्ती वसून् देवान् दिवौकस: । तथारूपांश्व तान् दृष्टवा पप्रच्छ सरितां वरा
ไวศัมปายนะกล่าวว่า ขณะคงคาผู้ประเสริฐในหมู่สายน้ำกำลังดำเนินไปตามทาง นางได้เห็นเหล่าวสุ เทพผู้พำนักในสวรรค์ เมื่อเห็นพวกเขาอยู่ในสภาพเช่นนั้น นางจึงเอ่ยถาม
Verse 12
किमिदं नष्टरूपा: स्थ कच्चित् क्षेमं दिवौकसाम् | तामूचुर्वसवो देवा: शप्ता: स्मो वै महानदि
ไวศัมปายนะกล่าวว่า (คงคาถามว่า) “เหตุไฉนพวกท่านจึงสิ้นรูปสิ้นรัศมีดังเดิม? ชาวสวรรค์ยังผาสุกอยู่หรือไม่?” เหล่าวสุเทพจึงตอบนางว่า “โอ้มหานที เราถูกสาปแล้ว”
Verse 13
अल्पे5पराधे संरम्भाद् वसिष्ठेन महात्मना । विमूढा हि वयं सर्वे प्रच्छन्नमूषिसत्तमम्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “เพราะมหาตมะวสิษฐะ เมื่อโทสะพลันแล่น ได้ถือโทษเล็กน้อยเป็นความผิดใหญ่ พวกเราทั้งหมดจึงหลงมัว—มิได้รู้ว่า ฤๅษีผู้ประเสริฐยิ่งนั้นมาปรากฏกายในคราบแฝงเร้น”
Verse 14
संध्यां वसिष्ठमासीनं तमत्यभिसूता: पुरा । तेन कोपाद् वयं शप्ता योनौ सम्भवतेति ह
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “กาลก่อน เมื่อฤๅษีวสิษฐะนั่งประกอบสันธยา เราได้ประพฤติล่วงเกินอย่างร้ายแรงต่อท่าน; ด้วยเหตุนั้นท่านจึงกริ้วและสาปว่า ‘พวกเจ้าจักบังเกิดจากครรภ์’”
Verse 15
तुमलोगोंका दिव्य रूप नष्ट कैसे हो गया? देवता सकुशल तो हैं न? तब वसुदेवताओंने गंगासे कहा--“महानदी! महात्मा वसिष्ठने थोड़े-से अपराधपर क्रोधमें आकर हमें शाप दे दिया है। पहलेकी बात है एक दिन जब वसिष्ठजी पेड़ोंकी आड़में संध्योपासना कर रहे थे
ถ้อยคำที่มหาฤๅษีผู้กล่าวธรรมพรหมันได้เอ่ยแล้ว ย่อมมิอาจหวนกลับได้; เพราะฉะนั้นเราขอวิงวอน—ท่านจงลงมาเป็นสตรีมนุษย์บนแผ่นดิน และให้กำเนิดพวกเราเหล่าวสุเป็นบุตรของท่านเถิด
Verse 16
न मानुषीणां जठरं प्रविशेम वयं शुभे । इत्युक्ता तैश्न वसुभिस्तथेत्युक्त्वाब्रवीदिदम्
“โอผู้เป็นมงคล ขออย่าให้พวกเราต้องเข้าไปสู่ครรภ์ของสตรีมนุษย์เลย” เหล่าวสุทูลขอเช่นนั้น ครั้นคงคาได้ฟัง ก็กล่าวว่า “ตถาสตु—จงเป็นดังนั้น” แล้วจึงกล่าวต่อไป
Verse 17
गजड़ोवाच मर्त्येषु पुरुषश्रेष्ठ: को वः कर्ता भविष्यति । गंगाजीने कहा--वसुओ! मर्त्यलोकमें ऐसे श्रेष्ठ पुरुष कौन हैं; जो तुमलोगोंके पिता होंगे। वसव ऊचु. प्रतीपस्य सुतो राजा शान्तनुलोंकविश्रुत: । भविता मानुषे लोके स न: कर्ता भविष्यति
คงคากล่าวว่า “เหล่าวสุเอ๋ย ในหมู่มนุษย์ ใครเล่าคือบุรุษผู้ประเสริฐที่จะเป็นบิดาของพวกเจ้า?” เหล่าวสุตอบว่า “พระราชาศานตนุ โอรสแห่งประตีป ผู้เลื่องลือไปทั่วโลก จะบังเกิดในโลกมนุษย์; ท่านผู้นั้นแลจักเป็นบิดาของพวกเรา”
Verse 18
गज़ोवाच ममाप्येवं मतं देवा यथा मां वदतानघा: । प्रियं तस्य करिष्यामि युष्माकं॑ चैतदीप्सितम्
คงคากล่าวว่า “โอ้เหล่าเทพผู้ปราศจากบาป! ความตั้งใจของข้าก็เป็นดังที่พวกท่านกล่าว ข้าจะกระทำสิ่งที่เป็นที่รักแก่พระเจ้าศานตนุ และจะทำให้กิจอันพวกท่านปรารถนานี้สำเร็จด้วย”
Verse 19
वसव ऊचु. जातान् कुमारान् स्वानप्सु प्रक्षेप्तुं वै त्वमहसि । यथा न चिरकाल नो निष्कृतिः स्यात् त्रिलोकगे
เหล่าวสุทั้งหลายกล่าวว่า “โอ้คงคาผู้ไหลผ่านสามโลก! เมื่อพวกเราบังเกิดจากครรภ์ของท่านเป็นกุมารแล้ว ท่านพึงโยนพวกเราลงสู่สายน้ำของท่านทันที เพื่อการชดใช้โทษของเราจะไม่ล่าช้า และเราจะได้หลุดพ้นจากภพมนุษย์โดยเร็ว”
Verse 20
गजड़ोवाच एवमेतत् करिष्यामि पुत्रस्तस्य विधीयताम् । नास्य मोघ: संगम: स्यात् पुत्रहेतोर्मया सह
คงคากล่าวว่า “เป็นเช่นนั้นเถิด ข้าจะกระทำตามนั้น แต่เพื่อมิให้การสมสู่ของพระราชากับข้าเพื่อหวังบุตรต้องสูญเปล่า จึงควรมีการจัดให้พระองค์ได้บุตรหนึ่งคนด้วย”
Verse 21
वसव ऊचु. तुरीयार्ध प्रदास्पामो वीर्यस्यैकैकशो वयम् | तेन वीर्येण पुत्रस्ते भविता तस्य चेप्सित:
เหล่าวสุกล่าวว่า “พวกเราจะแต่ละองค์มอบส่วนหนึ่งแห่งพลังฤทธิ์ของตน เพื่อให้รวมเป็นส่วนหนึ่งในสี่ ด้วยพลังที่รวมกันนั้น ท่านจะมีบุตรหนึ่งคน และบุตรนั้นจะเป็นไปตามพระประสงค์ของพระราชา”
Verse 22
न सम्पत्स्यति मर्त्येषु पुनस्तस्य तु संततिः । तस्मादतपुत्र: पुत्रस्ते भविष्यति स वीर्यवान्,किंतु मर्त्पलोकमें उसकी कोई संतान न होगी। अतः तुम्हारा वह पुत्र संतानहीन होनेके साथ ही अत्यन्त पराक्रमी होगा
“ในหมู่มนุษย์ วงศ์ของเขาจะไม่สืบต่ออีก ดังนั้นบุตรของท่านจะไร้ทายาท แต่จะเป็นผู้เปี่ยมด้วยความกล้าหาญและพลังยิ่งนัก”
Verse 23
एवं ते समयं कृत्वा गड़या वसव: सह । जग्मु: संहृष्टममसो यथासंकल्पमणञ्जसा,इस प्रकार गंगाजीके साथ शर्त करके वसुगण प्रसन्नतापूर्वक अपनी इच्छाके अनुसार चले गये
ครั้นทำสัญญากับพระแม่คงคาแล้ว เหล่าวสุทั้งหลายก็พากันจากไปด้วยใจยินดี ดำเนินไปโดยฉับไวไร้อุปสรรค ตามที่ได้ตั้งปณิธานไว้
Verse 96
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि महाभिषोपाख्याने षण्णवतितमो<ध्याय:
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ ตอนอาทิปรรพ ภายในสัมภวปรรพ ในปกรณัมชื่อ ‘มหาภิษะอุปาขยาน’ บทที่เก้าสิบหกได้สิ้นสุดลง
Frequently Asked Questions
Whether preserving the Kuru lineage through exceptional measures (including niyoga and a change in rulership) can justify overriding Bhīṣma’s prior vow, or whether satya and vow-keeping remain non-negotiable even during dynastic crisis.
The chapter models dharma as a deliberative practice: crisis-arguments must be weighed against binding commitments, and legitimate resolution should be pursued through principled reasoning and consultation rather than expediency.
No explicit phalaśruti is stated in these verses; the meta-level emphasis is instead on the exemplary force of satya and the procedural norm of seeking guidance from knowledgeable counselors when dharma becomes contested.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.