Adhyaya 52
सर्पसत्रे हुतानां नागानां नामपरिगणनम् | Enumeration of Nāgas Consumed in the Sarpasatra Fire
Upa-parva: Sarpasatra (Janamejaya’s Snake-Sacrifice Episode)
Śaunaka asks Sauti to name the serpents that fell into the sacrificial fire at Janamejaya’s Sarpasatra. Sauti first marks the scale of the event as beyond complete counting, then provides an ordered, memory-based listing of prominent nāgas by clan affiliation. The chapter proceeds through major lineages—Vāsuki’s descendants, Takṣaka’s descendants, the Airāvata line, and Kauravya/Dhṛtarāṣṭra-associated lines—each introduced with formulaic transitions (“I will describe…,” “these entered the fire”). The closing verses generalize the destruction: innumerable offspring and descendants, multi-headed and massive-bodied serpents with formidable venom, drawn into the blazing rite under the pressure of sacerdotal power (brahmadaṇḍa). Thematically, the chapter is a catalog (nāma) that serves as ethical indexing: it connects ritual action to collective suffering, and it underscores the narrative’s concern with how remembrance, classification, and authority participate in harm.
Chapter Arc: सूत उवाच—जनमेजय का सर्पसत्र विधि-विधान से आरम्भ होता है; ऋत्विज् कृष्ण-वस्त्र धारण कर, धूम से रक्त नेत्रों सहित, समिद्ध अग्नि में मंत्रोच्चार के साथ आहुति देने लगते हैं। → मंत्रों की ध्वनि सर्पलोक के हृदयों में कम्पन भर देती है; नाम लेकर आह्वान किए जाते ही विविध वर्ण, आयु और आकार के उरग—श्वेत, कृष्ण, नील; वृद्ध और शिशु—अदृश्य बन्धन से खिंचते हुए यज्ञाग्नि की ओर गिरने लगते हैं। → प्रदीप्त हव्यवाहन के मुख में सर्पों की वर्षा—कोई घोड़े-सा, कोई हाथी-सूँड़-सा, कोई महाकाय और महाबल—तड़फड़ाते, दीन स्वर में एक-दूसरे को पुकारते हुए अग्नि में प्रपात करते हैं; यज्ञ का आकर्षण अजेय बन जाता है। → यज्ञ-क्रिया अपने विधान में स्थिर रहती है—ऋत्विज् निरन्तर आहुति देते हैं और सर्पों का विनाश-चक्र चल पड़ता है; अध्याय यज्ञ की भयावह प्रभावशीलता को स्थापित कर समाप्त होता है। → यह विनाश कहाँ तक जाएगा—क्या कोई रोकने वाला, कोई धर्म-प्रतिरोध, या कोई रक्षक-उपाय प्रकट होगा?
Shlokas
Verse 1
पम्प बछ। अंक द्विपञज्चाशत्तमो<ड ध्याय: सर्पसत्रका आरम्भ और उसमें सर्पोका विनाश सौतिरुवाच ततः कर्म प्रववृते सर्पसत्रविधानत: । पर्यक्रामंश्व विधिवत् स्वे स्वे कर्मणि याजका:
สุติกล่าวว่า—จากนั้นพิธีสรรพสัตรก็ดำเนินขึ้นตามบทบัญญัติแห่งพิธีกรรม บรรดาพราหมณ์ผู้ประกอบยัญต่างปฏิบัติหน้าที่ของตน ๆ อย่างถูกต้องตามแบบแผน
Verse 2
प्रावृत्य कृष्णवासांसि धूमसंरक्तलोचना: । जुहु॒वुर्मन्त्रवच्चैव समिद्धं जातवेदसम्
เหล่าพราหมณ์ผู้ประกอบพิธีนุ่งห่มผ้าดำ ดวงตาแดงฉานด้วยควัน แล้วเริ่มถวายอาหุติพร้อมสาธยายมนตร์ตามครรลอง ลงสู่ไฟชาตเวทัสที่ลุกโชน
Verse 3
कम्पयन्तश्न सर्वेषामुरगाणां मनांसि च | सर्पानाजुहुवुस्तत्र सर्वानग्निमुखे तदा,वे समस्त सर्पोंके हृदयमें कैँपकँपी पैदा करते हुए उनके नाम ले-लेकर उन सबका वहाँ आगके मुखमें होम करने लगे
ครั้นแล้ว พวกเขาทำให้จิตใจของเหล่าอุรคทั้งปวงสั่นสะท้าน เรียกนามงูทีละตน แล้วถวายพวกมันทั้งสิ้นลงสู่ปากแห่งไฟเป็นอาหุติ
Verse 4
ततः सर्पा: समापेतु: प्रदीप्ते हव्यवाहने । विचेष्टमाना: कृपणमाह्नयन्त: परस्परम्,तत्पश्चात् सर्पगण तड़फड़ाते और दीनस्वरमें एक-दूसरेको पुकारते हुए प्रज्वलित अग्निमें टपाटप गिरने लगे
แล้วหมู่งูทั้งหลายก็กรูกันเข้าหาไฟหัวยะวาหนะที่ลุกโพลง ดิ้นรนอย่างสิ้นหนทาง ร้องเรียกกันด้วยเสียงอันน่าเวทนา แล้วตกลงสู่เปลวเพลิงทีละตัว ๆ
Verse 5
विस्फुरन्त: श्वसन्तश्न॒ वेष्टयन्त: परस्परम् । पुच्छे: शिरोभिश्व भृशं चित्रभानु प्रपेदिरे,वे उछलते, लम्बी साँसें लेते, पूँछ और फनोंसे एक-दूसरेको लपेटते हुए धधकती आगके भीतर अधिकाधिक संख्यामें गिरने लगे
พวกมันกระตุกดิ้น หอบหายใจ พันรัดกันแน่นด้วยหางและแผ่แม่เบี้ย แล้วพุ่งตกลงไปเป็นอันมากในไฟจิตรภานุที่ลุกโชน
Verse 6
श्वेता: कृष्णाश्न नीलाश्व स्थविरा: शिशवस्तथा । नदन्तो विविधान् नादान पेतुर्दीप्ते विभावसौ
งูสีขาว สีดำ และสีน้ำเงิน ทั้งแก่ทั้งอ่อน ส่งเสียงร้องและเสียงฟ่อหลากหลาย ด้วยความไร้ทางต้านทาน จึงร่วงลงสู่ไฟวิภาวสุที่ลุกไหม้
Verse 7
क्रोशयोजनमात्रा हि गोकर्णस्य प्रमाणत: । पतन्त्यजस्त्रं वेगेन वह्लावग्निमतां वर
ชนเมชยะกล่าวว่า “งูบางพวกยาวเพียงหนึ่งโครศหรือหนึ่งโยชน์ ส่วนบางพวกเมื่อวัดแล้วก็มีขนาดไม่เกินหูวัวเท่านั้น โอ้เศานกะ ผู้ประเสริฐในหมู่นักประกอบอัคนิโหตระ พวกมันตกลงสู่กองไฟที่ลุกโชนอย่างไม่ขาดสาย ด้วยความเร็วแรง กลายเป็นเครื่องบูชาอย่างต่อเนื่อง”
Verse 8
एवं शतसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च । अवशानि विनष्टानि पन्नगानां तु तत्र वै,इस प्रकार लाखों, करोड़ों तथा अरबों सर्प वहाँ विवश होकर नष्ट हो गये
ชนเมชยะกล่าวว่า “ดังนี้ ณ ที่นั้น งูทั้งหลายเป็นแสน เป็นล้าน เป็นสิบล้าน กระทั่งนับเป็นอรพุท ก็ล้วนไร้ทางต้านทาน ถูกทำลายสิ้นไป”
Verse 9
तुरगा इव तत्रान्ये हस्तिहस्ता इवापरे | मत्ता इव च मातज्रा महाकाया महाबला:,कुछ सर्पोकी आकृति घोड़ोंके समान थी और कुछकी हाथीकी सूँड़के सदृश। कितने ही विशाल-काय महाबली नाग मतवाले गजराजोंको मात कर रहे थे
ชนเมชยะกล่าวว่า “ที่นั่น งูบางพวกมีรูปดุจม้า บางพวกคล้ายงวงช้าง และมีอีกมากที่กายใหญ่กำลังกล้า ประหนึ่งคชาธิราชผู้กำลังคุ้มคลั่งด้วยฤทธิ์”
Verse 10
उच्चावचाक्ष बहवो नानावर्णा विषोल्बणा: । घोराश्न॒ परिघप्रख्या दन्न्दशूका महाबला: । प्रपेतुरग्नावुरगा मातृवाग्दण्डपीडिता:
ชนเมชยะกล่าวว่า “งูเป็นอันมาก ทั้งเล็กทั้งใหญ่ หลากสีสัน เปี่ยมพิษอันร้ายแรง น่าหวาดผวาเมื่อแลเห็น หนาเหมือนกระบองเหล็ก พร้อมจะฉกกัด และมีกำลังยิ่งนัก—ถูกบีบคั้นด้วยทัณฑ์แห่งวาจาอันเป็นคำสาปของมารดา จึงตกลงสู่กองไฟด้วยตนเอง”
Verse 51
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत आस्तीकपर्वमें यर्पसत्रोपक्रमसम्बन्धी इक्यावनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ อาทิปารวะ ภาคอาสตีกะ บทที่ห้าสิบเอ็ด ว่าด้วยการเริ่มต้นและบทนำแห่งพิธีสรรพสัตระ (บูชายัญงู) ของชนเมชยะ ก็สิ้นสุดลงเพียงเท่านี้
Verse 52
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सर्पसत्रोपक्रमे द्विपज्चाशत्तमोडध्याय:
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ อาทิปารวะ ตอนอาสตีกะ ณ ปฐมบทแห่งพิธีสรรพสัตร (ยัญบูชางู) ของพระราชาชนเมชยะ บทที่ห้าสิบสอง (ทวิปัญจาศัตตม) จึงสิ้นสุดลง. ณ ที่นี้ โครงเรื่องได้วางความตึงเครียดทางศีลธรรมระหว่างการแก้แค้นที่สืบทอดมาและพลังยับยั้งของธรรมะ ซึ่งในไม่ช้าอาสตีกะจะเข้ามาแสดงให้ประจักษ์ด้วยการแทรกแซงของท่าน.
Frequently Asked Questions
The chapter frames a dilemma of collective liability: a retaliatory rite targets an entire class of beings through lineage-based identification, raising the ethical question of whether communal punishment can be justified when the initiating grievance is specific and historically situated.
Institutional power—especially when backed by ritual authority and expert speech—can magnify intention into disproportionate consequence; therefore, dharma requires scrutiny of scope, not only motive, and demands awareness of collateral harm produced by sanctioned procedures.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary appears indirectly through Sauti’s insistence that full enumeration is impossible and through the generalized closing depiction of innumerable, diverse nāgas being drawn into the fire, emphasizing the limits of narration and the gravity of the rite within the epic’s moral architecture.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.