Adhyaya 49: The Padmanābha Dvādaśī Observance, with the Eulogy of Lamp-Offering Merit

Verse 1

दुर्वासा उवाच । तद्वदाश्वयुजे मासि द्वादशीं शुक्लपक्षतः । संकल्प्याभ्यर्चयेद् देवं पद्मनाभं सनातनम् ॥ ४९.१ ॥

దుర్వాసుడు అన్నాడు—అదేవిధంగా ఆశ్వయుజ మాసంలో శుక్లపక్ష ద్వాదశీనాడు సంకల్పం చేసి సనాతన దేవుడు పద్మనాభుని అభ్యర్చించాలి.

Verse 2

पद्मनाभाय पादौ तु कटिं वै पद्मयोनये । उदरं सर्वदेवाय पुष्कराक्षाय वै उरः । अव्ययाय तथा पाणिं प्राग्वदस्त्राणि पूजयेत् ॥ ४९.२ ॥

పద్మనాభునికి పాదాలను, పద్మయోనికి కటిని, సర్వదేవునికి ఉదరాన్ని, పుష్కరాక్షునికి ఉరస్సును న్యాసం చేయాలి. అలాగే అవ్యయునికి చేతిని అర్పించి, ముందుగా చెప్పినట్లే అస్త్రమంత్రాలను పూజించాలి.

Verse 3

प्रभवाय शिरः पूज्य प्राग्वदग्रे घटं न्यसेत् । तस्मिन् सौवर्णकं देवं पद्मनाभं तु विन्यसेत् ॥ ४९.३ ॥

పూర్వవిధానమున శిరస్సును పూజించి, ముందర కలశమును స్థాపించాలి; అందులో స్వర్ణమయ పద్మనాభ దేవుని ప్రతిష్ఠించాలి।

Verse 4

तमेव देवं सम्पूज्य गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् । प्रभातायां तु शर्वर्यां ब्राह्मणाय निवेदयेत् । एवं कॄते तु यत् पुण्यं तन्निबोध महामुने ॥ ४९.४ ॥

ఆ దేవునినే గంధము, పుష్పములు మొదలైనవాటితో క్రమంగా సమ్యక్ పూజించి, రాత్రి గడిచిన తరువాత ఉదయకాలంలో బ్రాహ్మణునికి నివేదించాలి; ఇలా చేసినప్పుడు కలిగే పుణ్యాన్ని వినుము, ఓ మహామునీ।

Verse 5

आसीत्कृतयुगे राजा भद्राश्वो नाम वीर्यवान् । यस्य नाम्नाऽभवद्वर्षं भद्राश्वं नाम नामतः ॥ ४९.५ ॥

కృతయుగంలో భద్రాశ్వ అనే పరాక్రమశాలి రాజు ఉండెను; అతని పేరునే ఒక వర్షము (ప్రాంతము) ‘భద్రాశ్వ’ అని ప్రసిద్ధి పొందెను।

Verse 6

तस्यागस्त्यः कदाचित् तु गृहमागत्य सत्तम । उवाच सप्तारात्रं तु वसामि भवतो गृहे ॥ ४९.६ ॥

అగస్త్యుడు ఒక సమయంలో అతని గృహానికి వచ్చి ఇలా అన్నాడు—“హే సత్తమా, నేను మీ ఇంటిలో ఏడు రాత్రులు నివసిస్తాను।”

Verse 7

तं राजा शिरसा भूत्वा स्थीयतामित्यभाषत । तस्य कान्तिमती नाम भार्या परमशोभना ॥ ४९.७ ॥

రాజు శిరస్సు వంచి “ఇక్కడే ఉండండి” అని పలికెను; అతనికి ‘కాంతిమతి’ అనే అత్యంత శోభాయమాన భార్య ఉండెను।

Verse 8

तस्यास्तेजः समभवद् द्वादशादित्यसंनिभम् । शतानि पञ्च तस्यासन् सपत्नीनां यतव्रत ॥ ४९.८ ॥

అప్పుడు ఆమె తేజస్సు ద్వాదశ ఆదిత్యుల సమానంగా ప్రకాశించింది. అతని ఐదు వందల సహపత్నులు వ్రతనిష్ఠతో అక్కడ ఉన్నారు.

Verse 9

ताः दास्य इव कर्माणि कुर्वन्त्यहरहः शुभाः । कान्तिमत्या महाभाग भयात् त्रस्ताः विचेतसः ॥ ४९.९ ॥

ఆ శుభస్త్రీలు దాసులవలె ప్రతిరోజూ పనులు చేసేవారు. కాంతిమతీ భయంతో వారు భీతితో చిత్తవికలులయ్యారు.

Verse 10

तामगस्त्यस्तथा दृष्ट्वा रूपतेजोऽन्वितां शुभाम् । सपत्न्यश्च भयात्तस्याः कुर्वन्त्यः कर्म शोभनम् । राजा तु तस्या मुदितं मुखमेवावलोकयन् ॥ ४९.१० ॥

అగస్త్యుడు ఆమెను—శుభమై రూపతేజస్సులతో యుక్తమై—చూశాడు. ఆమె భయంతో సహపత్నులు శోభనంగా విధులు చేయసాగారు; రాజు మాత్రం ఆమె ఆనందమయ ముఖాన్నే చూస్తూ ఉన్నాడు.

Verse 11

एवंभूतामथो दृष्ट्वा राज्ञीं परमशोभनाम् । साधु साधु जगन्नाथेत्यगस्त्यः प्राह हर्षितः ॥ ४९.११ ॥

ఇలాంటి పరమశోభనమైన రాణిని చూసి అగస్త్యుడు హర్షించి—“సాధు సాధు, ఓ జగన్నాథా!” అని అన్నాడు.

Verse 12

द्वितीये दिवसेऽप्येवं राज्ञीं दृष्ट्वा महाप्रभाम् । अहो मुष्टमहो मुष्टं जगदेतच्चराचरम् । इत्यगस्त्यो द्वितीयेऽह्नि राज्ञीं दृष्ट्वाऽभ्युवाच ह ॥ ४९.१२ ॥

రెండవ రోజున కూడా మహాప్రభతో ప్రకాశించే రాణిని చూసి అగస్త్యుడు ఇలా అన్నాడు—“అహో, ఎంత అద్భుతం! ఎంత అద్భుతం! ఈ సమస్త చరాచర జగత్తు!” ఇలా రెండవ దినమున రాణిని చూసి ఆమెను సంబోధించాడు.

Verse 13

तृतीयेऽहनि तां दृष्ट्वा पुनरेवमुवाच ह । अहो मूढा न जानन्ति गोविन्दं परमेश्वरम् । य एकेऽह्नि फलं चै तद् राज्ञे तुष्टः प्रदत्तवान् ॥ ४९.१३ ॥

మూడవ రోజున ఆమెను చూచి అతడు మళ్లీ ఇలా అన్నాడు—“అయ్యో! మోహితులు గోవిందుడైన పరమేశ్వరుణ్ని గుర్తించరు. ఒక్క రోజులో కలిగే ఫలాన్ని ప్రసన్నుడై ఆయన రాజుకు ప్రసాదించాడు.”

Verse 14

चतुर्थे दिवसे हस्तावुत्क्षिप्य पुनरब्रवीत् । साधु साधु जगन्नाथ स्त्री शूद्राः साधु साध्विति । द्विजाः साधु नृपाः साधु वैश्याः साधु पुनः पुनः ॥ ४९.१४ ॥

నాలుగవ రోజున చేతులు పైకెత్తి అతడు మళ్లీ అన్నాడు—“సాధు, సాధు, ఓ జగన్నాథా! స్త్రీలు, శూద్రులు ‘సాధు సాధు’ అంటారు; ద్విజులు ‘సాధు’ అంటారు; రాజులు ‘సాధు’ అంటారు; వైశ్యులు కూడా మళ్లీ మళ్లీ ‘సాధు’ అంటారు.”

Verse 15

साधु भद्राश्व साधु त्वं भोऽगस्त्य साधु साधु ते । साधु प्रह्लाद ते साधु ध्रुव साधो महाव्रत । एवमुक्त्वा ननर्तोच्चैरगस्त्यो राजसन्निधौ ॥ ४९.१५ ॥

ఇలా చెప్పి—“సాధు భద్రాశ్వా, నీవు సాధువు. ఓ అగస్త్యా, నీకు సాధు సాధు. ప్రహ్లాదా, నీకు సాధు. ధ్రువా, సాధు—ఓ మహావ్రతధారీ!”—అగస్త్యుడు రాజసన్నిధిలో ఉత్సాహంగా గట్టిగా నర్తించాడు.

Verse 16

एवम्भूतं च तं दृष्ट्वा सपत्निको नृपोत्तमः । किं हर्षकारणं ब्रह्मन् येनेत्थं नृत्यते भवान् ॥ ४९.१६ ॥

అతడిని అలా చూసి, రాణితో కూడిన శ్రేష్ఠ రాజు అడిగాడు—“ఓ బ్రాహ్మణా, మీ ఆనందానికి కారణం ఏమిటి? దానివల్ల మీరు ఇలా నర్తిస్తున్నారు?”

Verse 17

अगस्त्य उवाच । अहो मूर्खः कुराज त्वमहो मूर्खानुगास्त्वमी । अहो पुरोहिता मूर्खा ये न जानन्ति मे मतम् ॥ ४९.१७ ॥

అగస్త్యుడు అన్నాడు—“అయ్యో! ఓ దుష్ట రాజా, నీవు మూర్ఖుడవు; నీ అనుచరులూ మూర్ఖులే. అయ్యో! నా మతాన్ని గ్రహించని పురోహితులూ మూర్ఖులే.”

Verse 18

एवमुक्ते ततो राजा कृताञ्जलिरभाषत । न जानीमो वयं ब्रह्मन् प्रश्नमेतत् त्वयेरितम् । कथयस्व महाभाग यद्यनुग्रहकृद् भवान् ॥ ४९.१८ ॥

ఇలా చెప్పినప్పుడు, రాజు చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు: "ఓ బ్రాహ్మణుడా, మీరు అడిగిన ఈ ప్రశ్న మాకు అర్థం కాలేదు. ఓ మహాభాగ్యవంతుడా, మీరు అనుగ్రహించదలచుకుంటే దీనిని వివరించండి."

Verse 19

अगस्त्य उवाच । इयं राज्ञी त्वया याऽभूद् दासी वैश्यस्य वैदिशे । नगरे हरिदत्तस्य त्वमस्याः पतिरेव च । तस्यैव कर्मकारोऽभूच्छूद्रः सेवनतत्परः ॥ ४९.१९ ॥

అగస్త్యుడు ఇలా అన్నాడు: "నీతో ఉన్న ఈ రాణి, విదిశ నగరంలోని వైశ్యుడైన హరిదత్తుని వద్ద దాసిగా ఉండేది. మరియు నీవు ఆమె భర్తవు. సేవలో నిమగ్నమైన ఒక శూద్రుడు అతని వద్ద పనివాడిగా ఉండేవాడు."

Verse 20

स वैश्योऽश्वयुजे मासि द्वादश्यां नियतः स्थितः । स्वयं विष्ण्वालयं गत्वा पुष्पधूपादिभिर्हरिम् ॥ ४९.२० ॥

ఆ వైశ్యుడు, ఆశ్వయుజ మాసంలోని ద్వాదశి తిథి నాడు నియమబద్ధుడై ఉండి, స్వయంగా విష్ణు ఆలయానికి వెళ్లి పుష్పాలు, ధూపం మొదలైన వాటితో హరిని పూజిస్తాడు।

Verse 21

अभ्यर्च्य स्वगृहं प्रायाद् भवन्तौ रक्षपालकौ । स्थाप्य द्वावपि दीपानां ज्वलनार्थं महामते ॥ ४९.२१ ॥

పూజ చేసిన తర్వాత, అతను తన ఇంటికి వెళ్ళాడు. ఓ మహాబుద్ధిమంతుడా, దీపాలను వెలిగించి ఉంచడానికి అతను మీ ఇద్దరినీ రక్షకులుగా మరియు సంరక్షకులుగా అక్కడ నియమించాడు।

Verse 22

गते वैश्ये भवन्तौथ दीपान् प्रज्वाल्य संस्थितौ । यावत् प्रभाता रजनी निशामेकां नरोत्तम ॥ ४९.२२ ॥

వైశ్యుడు వెళ్ళిన తర్వాత, ఓ నరోత్తమా, రాత్రి గడిచి తెల్లవారే వరకు మీరు ఇద్దరూ అక్కడ దీపాలు వెలిగించి ఉన్నారు—ఒక రాత్రి జాగరణ చేస్తూ।

Verse 23

ततः काले मृतौ तौ तु उभौ द्वावपि दम्पती । तेन पुण्येन ते जन्म प्रियव्रतगृहेऽभवत् ॥ ४९.२३ ॥

అనంతరం కాలక్రమంలో ఆ దంపతులు ఇద్దరూ మరణించారు; ఆ పుణ్యఫలంతో వారి తదుపరి జన్మ ప్రియవ్రతుని గృహంలో కలిగింది।

Verse 24

इयं तु पत्नी ते जाता पुरा वैश्यस्य दासिका । पारक्यस्यापि दीपस्य ज्वालितस्य हरेर्गृहे ॥ ४९.२४ ॥

కానీ ఈ స్త్రీ, ఇప్పుడు నీ భార్యగా జన్మించినది, పూర్వం ఒక వైశ్యుని ఇంటిలో దాసిగా ఉండేది; హరి గృహంలో పరుని దీపాన్నికూడా ఆమె వెలిగించింది।

Verse 25

यः पुनः स्वेन वित्तेन विष्णोरग्रे प्रदीपकम् । ज्वालयेत् तस्य यत् पुण्यं तत् सङ्ख्यातुं न शक्यते । तेन साधो हरे साधु इत्युक्तं वचनं मया ॥ ४९.२५ ॥

మరియు ఎవడు తన స్వధనంతో విష్ణువు సన్నిధిలో దీపాన్ని వెలిగిస్తాడో, అతనికి కలిగే పుణ్యాన్ని లెక్కించలేం. అందుకే, ఓ సాధువా, ‘హరే, సాధు సాధు’ అని నేను పలికాను।

Verse 26

कृते संवत्सरे भक्तिं हरेः कृत्वा विचक्षणः । संवत्सरार्धं त्रेतायां सममेतन्न संशयः ॥ ४९.२६ ॥

విచక్షణుడు కృతయుగంలో ఒక సంవత్సరం హరి భక్తి చేసిన ఫలమే, త్రేతాయుగంలో అర్ధసంవత్సరం భక్తితో సమానంగా లభిస్తుంది—సందేహం లేదు।

Verse 27

त्रिमासे द्वापरे भक्त्या पूजयँल्लभते फलम् । नमो नारायणायेति उक्त्वा कलौ तु लभते फलम् । तेन मुष्टं जगद्विष्णोर्भक्तिमात्रं मयेरितम् ॥ ४९.२७ ॥

ద్వాపరయుగంలో మూడు నెలలు భక్తితో పూజించేవాడు ఫలాన్ని పొందుతాడు; కానీ కలియుగంలో ‘నమో నారాయణాయ’ అని పలికినంత మాత్రాన ఫలం లభిస్తుంది. అందుకే జగత్తుకు విష్ణుభక్తి మాత్రమే అని నేను సంక్షేపంగా ప్రకటించాను।

Verse 28

पारक्यदीपस्योत्कर्षाद् वै देवाग्रे फलमीदृशम् । प्राप्तं फलं त्वया राजन् फलमेतन् मयेरितम् । अहो मूढा न जानन्ति हरेर्दीपक्रियाफलम् ॥ ४९.२८ ॥

ఇతరుని పేరుతో అర్పించిన దీపం యొక్క విశిష్ట ప్రభావం వల్ల దేవుని సమక్షంలో ఇలాంటి ఫలం లభిస్తుంది. ఓ రాజా, ఆ ఫలాన్ని నీవు పొందావు; ఇదే ఫలమని నేను ప్రకటించాను. అయ్యో, మోహితులు హరికి దీపదాన క్రియ ఫలాన్ని తెలియరు.

Verse 29

एवं विधं द्विजा ये च राजानो ये च भक्तितः । यजन्ते विविधैर्यज्ञैस्तेन ते साधवः स्मृताः ॥ ४९.२९ ॥

ఓ ద్విజులారా, భక్తితో వివిధ యజ్ఞాల ద్వారా యజించే వారు—రాజులైనా సరే—ఆ ఆచరణ వల్లనే వారు సాధువులుగా (సజ్జనులుగా) భావింపబడతారు.

Verse 30

अहं तमेव मुक्त्वा अन्यं न पश्यामि महीतले । तेन साधोऽगस्त्येति मया चात्मा प्रशंसितः । हर्षेण महता राजन् व्याक्षिप्तेन मयेरितम् ॥ ४९.३० ॥

అతనిని తప్ప భూమిపై అతనిలాంటి వాడిని నేను చూడను. అందువల్ల, ఓ సాధువా, నేను అతనిని ‘అగస్త్య’ అని ప్రశంసించాను; ఆ మాటలో నన్ను కూడా నేను ప్రశంసించినట్లైంది. ఓ రాజా, మహా హర్షంతో ఉల్లాసభరితుడై నేను ఇది పలికాను.

Verse 31

सा स्त्री धन्या स शूद्रस्तु तथा धन्यतरो मतः । भर्तुः सुश्रूषणं कृत्वा तत्परोक्षे हरेरिति ॥ ४९.३१ ॥

ఆ స్త్రీ ధన్యురాలు; ఆ శూద్రుడూ ధన్యుడు—మరింత ధన్యుడని భావిస్తారు—ఎందుకంటే భర్తకు శుశ్రూష చేసి, అతను లేనప్పుడు కూడా ‘హరి’ నామాన్ని జపిస్తాడు/జపిస్తుంది.

Verse 32

सा स्त्री धन्या तथा शूद्रो द्विजसुश्रूषणे रतः । तदनुज्ञया हरेर्भक्तिः स्त्री शूद्रो तेन साध्विति ॥ ४९.३२ ॥

ఆ స్త్రీ ధన్యురాలు; అలాగే ద్విజుల శుశ్రూషలో నిమగ్నమైన ఆ శూద్రుడూ ధన్యుడు. వారి అనుమతితో హరి-భక్తి ప్రశంసనీయం; దానివల్ల స్త్రీ మరియు శూద్రుడు సాధ్వి/సాధువుగా భావింపబడతారు.

Verse 33

असुरं भावमास्थाय प्रह्लादः पुरुषोत्तमम् । मुक्त्वा चान्यं न जानाति तेनासौ साधुरुच्यते ॥ ४९.३३ ॥

అసురభావంలో ఉన్నప్పటికీ ప్రహ్లాదుడు పురుషోత్తమునే మాత్రమే గుర్తిస్తాడు; ఇతరమంతా విడిచి మరెవ్వరినీ ఎరుగడు. అందువల్ల అతడు సాధువని చెప్పబడతాడు.

Verse 34

प्रजापतिकुले भूत्वा बाल एव वनं गतः । आराध्य विष्णुं प्राप्तं तत् स्थानं परमशोभनम् । तेन साधो ध्रुवेत्येवं मयोक्तं राजसत्तम ॥ ४९.३४ ॥

ప్రజాపతి వంశంలో జన్మించి, బాలుడిగానే అరణ్యానికి వెళ్లాడు. విష్ణువును ఆరాధించి అతడు ఆ పరమశోభనమైన స్థానాన్ని పొందాడు. అందువల్ల, ఓ రాజసత్తమా, ధ్రువుడు సాధువని నేను చెప్పాను.

Verse 35

इति राजा वचः श्रुत्वा अगस्त्यस्य महात्मनः । अल्पोपदेशराजासौ पप्रच्छ मुनिपुङ्गवम् ॥ ४९.३५ ॥

ఇలా మహాత్ముడైన అగస్త్యుని వచనాలను విని, ఆ రాజు—స్వల్ప ఉపదేశం పొందినవాడై—మునిపుంగవుని మళ్లీ ప్రశ్నించాడు.

Verse 36

अगस्त्यश्च महाभागः कार्तिक्यां पुष्करं व्रजन् । गतेऽगस्त्ये प्रगच्छन् वै भद्राश्वस्य निवेशनम् ॥ ४९.३६ ॥

మరియు మహాభాగుడైన అగస్త్యుడు కార్తిక మాసంలో పుష్కరానికి బయలుదేరి; అగస్త్యుడు వెళ్లిన తరువాత, నిజంగా భద్రాశ్వుని నివాసస్థానానికి ప్రస్థానమయ్యాడు.

Verse 37

पृष्टश्च राज्ञा तामेव द्वादशीं मुनिसत्तमः । दुर्वासा उवाच । इदमेव मया तुभ्यं कथितं ते तपोधन ॥ ४९.३७ ॥

ఆ రాజు అదే ద్వాదశీ వ్రతం గురించి అడిగినప్పుడు, మునిసత్తముడైన దుర్వాసుడు ఇలా అన్నాడు—ఓ తపోధనా, ఇదే నేను నీకు చెప్పినది.

Verse 38

कथयित्वा पुनर्वाक्यमगस्त्यो नृपसत्तमम् । उवाच पुष्करं यामि पुनरेष्यामि ते गृहम् । एवमुक्त्वा जगामाशु सद्योऽदर्शनतां मुनिः ॥ ४९.३८ ॥

మళ్లీ మరికొంత మాట చెప్పి ముని అగస్త్యుడు నృపశ్రేష్ఠునితో అన్నాడు— “నేను పుష్కరానికి వెళ్తున్నాను; మళ్లీ వచ్చి నీ గృహానికి వస్తాను.” అని చెప్పి ఆ ముని వేగంగా వెళ్లి వెంటనే కనుమరుగయ్యాడు.

Verse 39

राजाऽपि तेन विधिना पद्मनाभस्य द्वादशीम् । उपोष्य परमं काममिह जन्मनि चाप्तवान् ॥ ४९.३९ ॥

రాజు కూడా ఆ విధానానుసారంగా పద్మనాభుని ద్వాదశీ వ్రత ఉపవాసం చేసి, ఈ జన్మలోనే పరమ అభీష్ట ఫలాన్ని పొందాడు.

Verse 40

सपत्नीको नृपवरॊ द्वादशीं समुपोष्य च । इह जन्मनि राजा ऽसौ पुत्रपौत्रांस्तथा ऽऽप्तवान् ॥ ४९.४० ॥

ఆ నృపశ్రేష్ఠుడు భార్యతో కలిసి ద్వాదశీని విధివిధానంగా ఉపవాసం చేసి, ఈ జన్మలోనే కుమారులు మరియు మనవళ్లను కూడా పొందాడు.