Adhyaya 204: Description of the Dispatching of Messengers (Yama’s Envoys) and Chitragupta’s Orders
Dūtapreṣaṇa-varṇanam
Ethical-Discourse / Afterlife-Administration (Dharma–Yama jurisprudence)
ఈ అధ్యాయంలో వరాహ–పృథివీ సంభాషణ నేపథ్యంలో ఋషి చిత్రగుప్తుని ఆజ్ఞలను నివేదిస్తాడు; ధర్మరాజుని కర్మపాలనలోని పరిపాలనా-నైతిక విధానం ఇక్కడ స్పష్టమవుతుంది. సందేహపడిన దూతను చిత్రగుప్తుడు గద్దించి తక్షణ విధేయతను ఆదేశిస్తాడు—దూరం, గృహస్థ పరిస్థితి, తపస్సు స్థితి లేదా దాంపత్య సమీపత కారణంగా ఎవరినీ విడిచిపెట్టరాదు. తరువాత ‘యథాకాల/యథాదృష్ట’ ప్రకారం శిక్షలు చెప్పబడతాయి—సర్పం, పులి, జలచర భక్షకుడు, పురుగు వంటి రూపాంతరాలు మరియు అతిసారం, వాంతి, కర్ణరోగం, విషూచిక, జ్వరం, అపస్మారం, ఉన్మాదం, జలోదరం మొదలైన వ్యాధులు; ఒక రాత్రి నుండి అనేక నెలల వరకు. దూతలు ఆలస్యం లేకుండా ఖచ్చితంగా కార్యం చేయాలని, బ్రాహ్మణులకు నిర్దిష్ట పరిమితిలో అభయం ఉందని పేర్కొంటుంది.
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 204
Verse 1
अथ दूतप्रेषणवर्णनम् ॥ ऋषिरुवाच ॥ इदं चैवापरं तस्य वदतो हि मया श्रुतम् ॥ चित्रगुप्तस्य विप्रेन्द्रा वचनं लोकशासिनः ॥
ఇప్పుడు దూతలను పంపుట యొక్క వర్ణన. ఋషి పలికెను—హే విప్రేంద్రులారా! అతడు పలుకుచుండగా నేను మరియొక విషయమును విన్నాను—లోకనియంత అయిన చిత్రగుప్తుని వచనం.
Verse 2
दूरेऽसाविति किं कार्यं न क्षयोऽस्त्यस्य कर्मणः ॥ किं कृपां कुरुते तस्मिन् गृहाण जहि मा व्यथाः ॥
‘అతడు దూరంగా ఉన్నాడు’ అని చెప్పడం వల్ల ఏమి ప్రయోజనం? అతని కర్మకు క్షయం లేదు. అతనిపై కరుణ ఎందుకు? అతనిని పట్టుకో, కొట్టు—సందేహించకు.
Verse 3
व्रीडितः किम्भवाञ्ज्ञातं किं तिष्ठति पराङ्मुखः ॥ किं न गच्छसि वेगेन किं त्वया सुचिरं कृतम् ॥
‘నీవు సిగ్గుపడుతున్నావా? నీవు ఏమి గ్రహించావు? ముఖం తిప్పుకొని ఎందుకు నిలుచున్నావు? వేగంగా ఎందుకు వెళ్లడం లేదు? నీవు ఇంత ఆలస్యం ఎందుకు చేశావు?’
Verse 4
गच्छ गच्छ पुनस्तत्र शीघ्रं चैनमिहानय ॥ अशक्तोऽस्मीति किं रोषमर्हन्ते दर्पमीदृशम् ॥
‘వెళ్లు, వెళ్లు—మళ్లీ అక్కడికి వెళ్లి, త్వరగా అతనిని ఇక్కడికి తీసుకురా. “నేను అసమర్థుడను” అని చెప్పి ఈ కోపం ఎందుకు? ఇలాంటి దర్పానికి వారు అర్హులా?’
Verse 5
‘ఓ దుర్బుద్ధీ! నీవు ఏమి అంటున్నావు? అతనికి వివాహం జరిగింది. “అతడు ఊర్ధ్వరేతా తపస్వి” అని నీవు నాతో ఎలా మాట్లాడుతున్నావు?’
Verse 6
నీవు ఎందుకు నింద్యమైన మాటలు పలుకుతున్నావు? కొంతసేపు సహనం పాటించు. ‘అతడు తన ప్రియతో కలిసి రమిస్తున్నాడు’ అని నీవెందుకు అంటున్నావు?
Verse 7
నీవు మళ్లీ ‘పతివ్రత’ ‘సాధ్వి’ అని రహస్యాన్ని ఎందుకు పలుకుతున్నావు? ఓ బాలుడా, నీవు ఏమేమి అంటున్నావు; నీవు రాత్రివేళనే ఇంటికి వచ్చావు కదా.
Verse 8
హే హరి, తెలిసికూడా అతనిని ఎలా తీసుకురాగలం? హే హరి, భోగించాలనుకునేవానిని ఎలా (తీసుకురాగలం)? అలాగే హే హరి, జలశాయిని మరియు దానం చేయదలచినవానిని ఎలా (తీసుకురాగలం)?
Verse 9
ఇక్కడ మీరు అందరూ ధార్మికులు; నేను ఒక్కడే నృశంసుడినట్లున్నాను. వెళ్లండి, వెళ్లండి; కాలం అతిక్రమించకుండా చూసుకుంటూ వెళ్లండి.
Verse 10
నీవు నరకగామివి; వ్యాధిరూపంగా ఆశ్రయించు. నీవు అతిసారమవు, నీవే వాంతి అవు, నీవే మళ్లీ మళ్లీ వచ్చే రోగమవు. నీవు కర్ణరోగమవు, విషూచీ మరియు నిత్యరోగమవు. నీవు మహాఘోర జ్వరమవు; జలంలో దురాసద గ్రాహమవు.
Verse 11
నీవు భయంకరమైన వాతవ్యాధిగా అవు; నీవే జలోదరముగా అవు. నీవు అపస్మారము, ఉన్మాదము, వాతరోగముగా కూడా అవు.
Verse 12
నీవు త్వరగా విభ్రమముగా అవు; మరల విష్టంభము (అవరోధము/మలబద్ధకం)గా అవు. నీవు మహాభయంకర వ్యాధిగా అవు; ఇతడు తృష్ణను (దాహాన్ని) పొందుగాక.
Verse 13
యథాకాలము యథాదృష్టము అయినంతకాలము ఇక్కడ నిలిచియుండుగాక. కాలసంహరణ జరిగినా, శుభాగమనమైనా సరే.
Verse 14
మీరు కృతకర్ములు; అందువల్ల మోక్షాన్ని పొందుతారు. వేగంగా త్వరగా పరుగెత్తండి; అందరూ వెళ్లండి—ఆలస్యం చేయకండి.
Verse 15
वराज्ञा धर्मराजस्य या मया समुदाहृता ॥ एकाहं क्षपयेत्सत्र द्विरात्रं तत्र मा चिरम् ॥
నేను ప్రకటించిన ధర్మరాజుని ఆజ్ఞ ప్రకారం—అక్కడ ఒక దినము గడపాలి; లేదా అక్కడ రెండు రాత్రులు ఉండాలి—ఎక్కువ ఆలస్యం చేయకూడదు.
Verse 16
त्रिरात्रं वै चतूरात्रं षड्रात्रं दशरात्रकम् ॥ पक्षं वा मासमेकं वा बहून् मासांस्तथापि वा ॥
మూడు రాత్రులు గానీ, నాలుగు రాత్రులు గానీ, ఆరు రాత్రులు గానీ, పది రాత్రుల కాలముగానీ; లేదా పక్షము, లేదా ఒక మాసము, లేదా అనేక మాసములైనా।
Verse 17
क्षपयित्वा यथाकालं ततो मोक्षमवाप्स्यथ ॥ भूतात्मा मोहवांस्तत्र करुणः कष्टमेव च ॥
యథాకాలముగా ఆ కాలాన్ని గడిపిన తరువాత, మీరు మోక్షాన్ని పొందుతారు. అక్కడ దేహధారి ఆత్మ మోహగ్రస్తమై కరుణనీయమై నిజంగా కష్టాన్ని అనుభవిస్తుంది।
Verse 18
विनियोगा मया सूक्ता यथापूर्वं यथाश्रुतम् ॥ जाग्रतं वा प्रमत्तं वा यथा कालो न सम्पतेत् ॥
వినియోగములు/విధానములు నేను పూర్వంలాగానే, వినిన ప్రకారమే చెప్పితిని. జాగ్రత్తగా ఉన్నా లేక అలసత్వంగా ఉన్నా—సముచిత కాలం జారిపోకుండా అలా చేయుడి।
Verse 19
यत्नात्तथा तु कर्तव्यं भवद्भिर्मम शासनात् ॥ अभयं चात्र यच्छामि ब्राह्मणेभ्यो न संशयः ॥
కాబట్టి నా శాసనమునుబట్టి మీరు యత్నపూర్వకంగా ఇది చేయవలెను. అలాగే ఇక్కడ నేను బ్రాహ్మణులకు అభయమును ఇస్తున్నాను—సందేహము లేదు।
Verse 20
तस्माद्यात ऋषिभ्यश्च स्त्रीभ्यश्चैव महाबलाः ॥ यातनाया न भेतव्यमहमाज्ञापयामि वः ॥
కాబట్టి, ఓ మహాబలులారా, ఋషుల వద్దకును స్త్రీల వద్దకును కూడా వెళ్లుడి. యాతన/శిక్షకు భయపడకుడి; నేను మీకు ఆజ్ఞాపిస్తున్నాను।
Verse 21
यथावाच्यं च कुरुत यथा कालो न गच्छति ॥ यथाकामं प्रकुरुत यच्च दृष्टं यथा तथा ॥
ఎలా చెప్పబడిందో, విధిగా నిర్దేశించబడిందో అలా చేయుడి, కాలము వ్యర్థంగా గడవకుండునట్లు. యథోచితంగా, అభిప్రేతంగా ఆచరించుడి; చూచినది యథాతథంగా ఉండనివ్వుడి.
Verse 22
मयाज्ञप्ता विशेषेण मृत्युना सह संगतः ॥ यथा वीरो महातेजाश्चित्रगुप्तो महायशाः ॥
నా చేత విశేషంగా ఆజ్ఞాపింపబడి, మృత్యువుతో కలిసి నియుక్తుడవై—వీరుడూ మహాతేజస్సుగలవాడూ మహాయశస్సుగల చిత్రగుప్తునివలె (ఉండు).
Verse 23
यथाब्रवीत्स्वयं रुद्रो यथा शक्रः शचीपतिः ॥ यथाज्ञापयते ब्रह्मा चित्रगुप्तस्तथा प्रभुः ॥
రుద్రుడు స్వయంగా ఎలా పలికెనో, శచీపతి శక్రుడు ఎలా పలికెనో; బ్రహ్మ ఎలా ఆజ్ఞాపించునో—అలాగే ప్రభువు చిత్రగుప్తుడును ఆజ్ఞాపించును.
Verse 24
शीघ्रं त्वं भव सर्पो हि व्याघ्रस्त्वं च सरीसृपः ॥ जले ग्राहो भव त्वं हि त्वं कृमिस्त्वं सरीसृपः ॥
త్వరగా నీవు సర్పమవు; నీవు వ్యాఘ్రము మరియు సరీసృపమవు. జలములో నీవు గ్రాహము (మకరం) అవు; నీవు కృమివి, నీవు సరీసృపవు.
Verse 25
यस्मिन्यस्मिंस्तु कालेऽहं यावतश्च श्रयाम्यहम् ॥ तस्मिंस्तस्मिन्महाकालं यूयं तत्कर्तुमर्हथ ॥
ఏ ఏ కాలములో, ఎంతకాలము వరకు నేను ఇక్కడ ఆశ్రయించుచున్నానో, ఆ ఆ కాలములోనే మీరు ఆ మహాకాలమును (నియత విధానమును) తగినట్లు నిర్వహించవలెను.
Inside Adhyaya 204
How it unfolds
- Where it opens
Within the Varāha–Pṛthivī pedagogical frame, a ṛṣi reports the internal proceedings of Dharma-rāja’s administration, introducing Chitragupta as the authoritative registrar who issues binding orders to Yama’s envoys (dūtas).
- Central event
Chitragupta rebukes a hesitant messenger and lays down a strict protocol of compliance: the designated person must be seized/afflicted without exemption for distance, household entanglements, ascetic appearance, or even the immediacy of marital intimacy; execution must follow the śāsana and the case-specific timing (yathākāla/yathādṛṣṭa).
- Climax resolution
The directive culminates in a calibrated catalogue of sanctions—metamorphic embodiments (serpent, tiger, aquatic predator, worm) and a roster of diseases (e.g., atisāra, chardi, karṇaroga, viṣūcikā, jvara, apasmāra, unmāda, jalodara)—assigned for graded durations (one night through many months), emphasizing proportionality, precision, and non-delay under Dharma-rāja’s higher authority, while explicitly safeguarding brāhmaṇas within the mandate.
Geographical context
No explicit historical toponyms or ecological regions are named in this adhyāya; the setting is primarily administrative-cosmological (Yama/Dharma-rāja’s jurisdiction) with aquatic imagery (jale grāha) rather than identifiable rivers, cities, or groves.
Ritual instructions
- BenefitNot a ritual-vidhi chapter; its practical instruction is administrative-ethical: execute karmic mandate impartially, proportionately, and on time (yathākāla/yathādṛṣṭa), without personal hesitation.
The narrative frame
- Ṛṣi (as reporter within the Varāha–Pṛthivī teaching context; Chitragupta’s speech is quoted/relayed)Pṛthivī (in the Varāha–Pṛthivī frame) · Didactic, juridical, and administrative; admonitory toward negligence and emphatic about hierarchical obedience
The emotional journey
- Dominant RasaBhayānaka (awe/terror) with a strong Dharmic-śāsana (juridical) register
- Emotional ProgressionFrom hesitation and potential compassion/leniency → sharp reprimand and assertion of authority → detailed, time-bound enumeration of afflictions → closure in procedural certainty and systemic order
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityNot applicable as a tirtha-oriented adhyāya; the setting is cosmological-administrative (Dharma-rāja/Yama’s jurisdiction) rather than geographically visitable.
Frequently Asked Questions
The text models an impersonal, procedural ethics of karmic governance: actions are to be executed according to mandate (śāsana) and proportional timing (yathākāla, yathādṛṣṭa), without being swayed by personal circumstances such as domestic life, ascetic claims, or emotional hesitation. Authority is presented as hierarchical and rule-based, with Chitragupta acting as an executor of Dharma-rāja’s order.
No seasonal (ṛtu) or lunar (tithi) markers are specified. The chapter instead provides graded durations for imposed conditions: ekāha (one day), dvirātra (two nights), trirātra (three nights), caturātra (four nights), ṣaḍrātra (six nights), daśarātra (ten nights), pakṣa (fortnight), māsa (month), and bahu-māsa (many months), all governed by yathākāla (as appropriate to the assigned time).
Direct ecological instruction is not explicit here; however, the Varāha–Pṛthivī frame can be read as emphasizing systemic balance through regulated accountability. The chapter’s stress on measured, time-bound consequences functions as a governance analogy: social order and terrestrial stability are maintained when actions produce commensurate outcomes, preventing unchecked harm that would destabilize the human–earth continuum.
The chapter references administrative-cosmological authorities rather than human dynasties: Chitragupta, Dharma-rāja (Yama), Rudra, Śakra (Indra, described as Śacī-pati), and Brahmā. These figures are invoked to legitimate Chitragupta’s authority and to situate the instructions within a recognized hierarchy of command.
Ask anything about Adhyaya 204 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
