Adhyaya 23: Kuru’s Consecration and the Sanctification of Samantapañcaka (Kurukshetra)

Verse 1

देवदेव उवाच तस्यां तपत्यां नरसत्तमेन जातः सुतः पार्थिवलक्षणस्तु स जातकर्मादिभिरेव संस्कृतो विवर्द्धताज्येन हुतो यथाग्निः

దేవదేవుడు పలికెను—ఆ తపతీలో నరశ్రేష్ఠునిచేత రాజలక్షణములు కలిగిన కుమారుడు జన్మించాడు. జాతకర్మ మొదలైన సంస్కారాలతో అతడు విధివతుగా సంస్కృతుడై, పెరుగుతున్న నెయ్యితో పోషింపబడే అగ్నిలా వృద్ధి చెందాడు.

Verse 2

कृतो ऽस्य चूडाकरणश्च देवा विप्रण मित्रावरुणात्मजेन नवाब्दिकस्य व्रतबन्धनं च वेदे च शास्त्रे विधिपारगो ऽबूत्

ఓ దేవతలారా, అతని చూడాకరణాన్ని మిత్ర-వరుణుల కుమారుడైన బ్రాహ్మణుడు నిర్వహించాడు. తొమ్మిదేళ్ల వయసులో అతని వ్రతబంధనం (ఉపనయనం) కూడా జరిగింది; మరియు అతడు వేదం, శాస్త్రం రెండింటిలో విధి పరంగా నిపుణుడయ్యాడు.

Verse 3

ततश्चतुःपड्भिरपीह वर्षैः सर्वज्ञतामभ्यगमत ततो ऽसौ ख्यातः पृथिव्यां पुरुषोत्तमो ऽसौ नाम्ना कुरुः संवरणस्य पुत्रः

అనంతరం అతడు ఇక్కడే నాలుగు లేదా ఐదు సంవత్సరాలలో సర్వజ్ఞతను పొందెను. తదుపరి భూమిపై ‘పురుషోత్తముడు’గా ఖ్యాతి పొందెను; అతని పేరు కురు, సంవరణుని కుమారుడు.

Verse 4

ततो नरपतिर्दृष्ट्वा धर्मिकं तनयं शुभम् दारक्रियार्थमकरोद् यत्नं शुभकुले ततः

అప్పుడు రాజు తన శుభమైన ధార్మిక కుమారుని చూచి, అతని వివాహ కార్యార్థం శ్రేష్ఠ కులంలో సంబంధం ఏర్పరచుటకు ప్రయత్నము చేసెను.

Verse 5

सोदामिनीं सुदाम्नस्तु सुतां रूपाधिकां नपः कुरोरर्थाय वतवान् स प्रादात् कुरवे ऽपि ताम्

ఆ రాజు నపః సుదాముని అత్యంత సౌందర్యవతియైన కుమార్తె సూడామినీని కురుని హితార్థం వివాహసంబంధంగా నిర్ణయించి కురునకు ఇచ్చెను.

Verse 6

स तां नृपसुतां लब्ध्वा धर्मार्थावविरोधयन् रेमे तन्व्या सह तया पौलोम्या मघवानिव

ఆ రాజకుమార్తెను పొందిన తరువాత, ధర్మార్థములకు విరోధం కలుగనీయక, అతడు సన్నని దేహముగల ఆమెతో ఆనందించెను—మఘవాన్ (ఇంద్రుడు) పౌలోమీ (శచీ)తో ఉన్నట్లుగా.

Verse 7

ततो नरपतिः पुत्रं राज्यभारक्षमं बली विदित्वा योवराज्याय विधानेनाभ्यषेचयत्

తదుపరి రాజు తన కుమారుడు బలిని రాజ్యభారాన్ని మోయగల సమర్థుడని తెలుసుకొని, విధివిధానములతో యువరాజ్యానికి అభిషేకము చేసెను.

Verse 8

ततो राज्ये ऽभिषिक्तस्तु कुरुः पित्रा निजे पदे पालयामास स महीं पुत्रवच्च स्वयं प्रजाः

అప్పుడు తండ్రి తన స్వస్థానంలోనే కురువును రాజ్యాభిషేకం చేశాడు; కురు భూమిని రక్షించి, ప్రజలను తన పిల్లలవలె భావించి స్వయంగా పరిరక్షించాడు।

Verse 9

स एव क्षेत्रपालो ऽभूत् पशुपालः स एव हि स सर्वपालकश्चासीत् प्रजापालो महाबलः

అతడే ఒక్కరే ప్రాంతరక్షకుడయ్యాడు; అతడే నిజంగా పశువుల పాలకుడూ. అతడు సమస్తరక్షకుడు, మహాబలంతో కూడిన ప్రజాపాలకుడు।

Verse 10

ततो ऽस्य बुद्धिरुपन्ना कीर्तिर्लोके गरीयसी यावत्कीर्तिः सुसंस्था हि तावद्वासः सुरैः सह

అప్పుడు అతని బుద్ధి దృఢమైంది, లోకంలో అతని కీర్తి మరింత గొప్పదైంది. కీర్తి సుస్థిరంగా ఉన్నంతకాలం దేవులతో సహవాసం చేసినట్లే నివాసమని భావించబడుతుంది।

Verse 11

स त्वेवं नृपतिश्रेष्ठो याथातथ्यमवेक्ष्य च विचचार महीं सर्वां कीर्त्यर्थं तु नराधिपः

ఇలా ఆ నృపతిశ్రేష్ఠుడు యథార్థాన్ని పరిశీలించి, కీర్తి నిమిత్తం ఆ నరాధిపుడు సమస్త భూమిని సంచరించాడు।

Verse 12

ततो द्वैतवनं नाम पुण्यं लोकेश्वरो बली/ तदासाद्य सुसंतुष्टो विवेशाभ्यान्तरं ततः

అప్పుడు బలవంతుడైన లోకేశ్వరుడు ‘ద్వైతవనం’ అనే పుణ్యస్థలాన్ని చేరాడు; అక్కడికి చేరి సంతుష్టుడై, తరువాత దాని అంతర్భాగంలో ప్రవేశించాడు।

Verse 13

तत्र देवीं ददर्शाथ पुण्यां पापविमोचनीम् प्लक्षजां ब्रह्मणः पुत्रीं हरिजिह्वां सरस्वतीम्

అక్కడ అతడు పుణ్యమయి, పాపవిమోచిని, ప్లక్షవృక్షజాత, బ్రహ్ముని కుమార్తె, ‘హరిజిహ్వా’గా ప్రసిద్ధమైన దేవి సరస్వతిని దర్శించాడు।

Verse 14

सुदर्शनस्य जननीं ह्वन्दं कृत्वा सुविस्तरम् स्थितां भगवतीं कूले तीर्थकोटिभिराप्लुताम्

అతడు సుదర్శనుని జనని అయిన భగవతి దేవిని దర్శించాడు; ఆమె విశాలమైన జలవిస్తారాన్ని సృష్టించి, తీరం మీద నిలిచి, కోట్లాది తీర్థాలతో నిండిపోయి ఉంది।

Verse 15

तस्यास्तज्जलमीक्ष्यैव स्नात्वा प्रीतो ऽभवन्नृपः समाजगाम च पुनः ब्रह्मणो वेदिमुत्तराम्

ఆమె జలాన్ని మాత్రమే చూసిన వెంటనే రాజు స్నానం చేసి ఆనందించాడు; ఆపై అతడు మళ్లీ బ్రహ్ముని ఉత్తర వేదికి వెళ్లాడు।

Verse 16

समन्तपञ्चकं नाम धर्मस्थानमनुत्तमम् आकमन्ताद् योजनानि पञ्च च सर्वतः

సమంతపంచకం అనే అనుత్తమ ధర్మస్థానం ఉంది; అది ఆకమంత నుండి అన్ని దిశలలో ఐదు యోజనాల వరకు విస్తరించింది।

Verse 17

देवा ऊचुः कियन्त्यो वेदयः सन्ति ब्रह्मणः पुरुषोत्तम येनोत्तरतया वेदिर्गादिता सर्वपञ्चका

దేవులు అన్నారు—ఓ పురుషోత్తమా! బ్రహ్మునికి ఎన్ని వేదులు ఉన్నాయి? ఏ కారణంగా ఉత్తర వేది ‘సర్వపంచకా’ (ఐదింటి సమాహారం) అని ప్రకటించబడింది?

Verse 18

देवदेव उवाच/ वेदयो लोकनाथस्य पञ्च धर्मस्य सेतवः यासु यष्टं सुरेशेन लोकनाथेन शंभुना

దేవదేవుడు పలికెను—లోకనాథుని ఐదు వేదికలు ధర్మానికి సేతువులవంటివి; వాటిపైనే దేవేశుడూ లోకనాథుడైన శంభువు యజ్ఞం నిర్వహించాడు।

Verse 19

प्रयागो मध्यमा वेदिः पूर्वा वेदिर्गयाशिरः विरजा दक्षिणा वेदिरनन्तफलदायिनी

ప్రయాగం మధ్య వేదిక. తూర్పు వేదిక ‘గయాశిర’ అని పిలువబడుతుంది. దక్షిణ వేదిక ‘విరజా’, అది అనంత ఫలములను (పుణ్యాన్ని) ప్రసాదిస్తుంది।

Verse 20

प्रतीची पुष्करा वेदिस्त्रिभिः कुण्डैरलङ्कृता समन्तपञ्चका चोक्ता वेदिरेवोत्तराव्यया

పడమర వేదిక ‘పుష్కరా’, అది మూడు కుండాలతో అలంకరించబడింది. ఉత్తర దిశలోని అవ్యయ (అవినాశి) వేదిక ‘సమంతపంచకా’ అని చెప్పబడింది।

Verse 21

तममन्यत राजर्षिरिदं क्षेत्रं महाफलम् करिष्यामि कृषिष्यामि सर्वान् कामान् यथेप्सितान्

అప్పుడు రాజర్షి మనసులో అనుకున్నాడు—ఈ క్షేత్రం మహాఫలదాయకం. నేను దీనిని దున్నుతాను, నేను సాగు చేస్తాను, మరియు కోరినట్లే అన్ని కోరికలను పొందుతాను।

Verse 22

कृत्वा सीरं स सौवर्णं गह्य रुद्रवृषं प्रभुः पौण्ड्रकं याम्यमहिषं स्वयं कर्षितुमुद्यतः

ఆ ప్రభువు బంగారు నాగలిని చేయించి, రుద్రవృష అనే ఎద్దును మరియు యముని పౌండ్రక అనే మహిషాన్ని జూచి, తానే దున్నుటకు উদ্যోగించాడు।

Verse 23

तं कर्षन्तं नरवरं समभ्येत्य तक्रतुः प्रोवाच राजन् किमिदं भवान् कर्तुमिहोद्यतः

దున్నుచున్న ఆ నరశ్రేష్ఠుని సమీపించి తక్రతు ఇలా అన్నాడు— “రాజా, మీరు ఇక్కడ ఏమి చేయుటకు ఉద్దేశించారు?”

Verse 24

तं कर्षन्तं नरवरं समभ्येत्य शतक्रतुः प्रोवाच राजन् किमिदं भवान् कर्तुमिहोद्यतः

దున్నుచున్న ఆ నరశ్రేష్ఠుని చూచి శతక్రతు (ఇంద్రుడు) సమీపించి ఇలా అన్నాడు— “రాజా, మీరు ఇక్కడ ఏమి చేయుటకు ఉద్దేశించారు?”

Verse 25

राजाब्रवीत् सुरवरं तपः सत्यं क्षमां दयाम् कृषामि शौचं दानं च योगं च ब्रह्मचारिताम्

రాజు దేవశ్రేష్ఠునితో అన్నాడు— “నేను తపస్సు, సత్యం, క్షమ, దయలను దున్నుచున్నాను; శౌచం, దానం, యోగం మరియు బ్రహ్మచర్యాచరణను కూడా నేను సాగు చేస్తున్నాను।”

Verse 26

तस्योवाच हरिर्देवः कस्माद्बीजो नरेश्वर लब्धो ऽष्टाङ्गेति सहसा अवहस्य गतस्ततः

అప్పుడు హరిదేవుడు అతనితో అన్నాడు— “హే నరేశ్వరా, ‘అష్టాంగ’ అనే ఈ విత్తనం నీకు ఎక్కడి నుండి లభించింది?” అని చెప్పి అకస్మాత్తుగా నవ్వి అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయాడు।

Verse 27

गते ऽपि शक्र राजर्षिरहन्यहनि सीरधृक् कृषते ऽन्यान् समन्ताच्च सप्तक्रोशान् महीपतिः

శక్రుడు (ఇంద్రుడు) వెళ్లిపోయిన తరువాత కూడా రాజర్షి అయిన రాజు, నాగలి ధరించి, ప్రతిరోజూ చుట్టూ అన్ని దిశలలో ఏడు క్రోశాల వరకు ఇతర భూభాగాలను దున్నుతూనే ఉన్నాడు।

Verse 28

ततो ऽहमब्रुवं गत्वा कुरो किमिदमित्यथ तदाष्टाङ्गं महाधर्मं समाख्यातं नृपेण हि

అప్పుడు నేను వెళ్లి అడిగాను—‘ఓ కురు, ఇది ఏమిటి?’ అప్పుడు రాజు నాకు ఎనిమిది అంగాలతో కూడిన మహాధర్మాన్ని వివరించాడు।

Verse 29

ततो मयास्य गदितं नृप बीजं क्व तिष्ठति स चाह मम देहस्थं बीजं तमहमब्रुवम् देह्यहं वापयिष्यामि सीरं कृषतु वै भवान्

అప్పుడు నేను అతనితో అన్నాను—‘ఓ నృపా, విత్తనం ఎక్కడ ఉంది?’ అతడు అన్నాడు—‘ఆ విత్తనం నా దేహంలోనే ఉంది.’ అప్పుడు నేను అన్నాను—‘ఇవ్వు; నేను విత్తుతాను, నీవు నాగలితో దున్ను।’

Verse 30

ततो नृपतिना बाहुर्दक्षिणः प्रसृतः कतः प्रसृतं तं भुजं दृष्ट्वा मया चक्रेण वेगतः

అప్పుడు రాజు తన కుడి భుజాన్ని చాపాడు; ఆ చాపిన భుజాన్ని చూసి నేను వేగంగా చక్రంతో దెబ్బకొట్టాను।

Verse 31

सहस्रधा ततश्छिद्य दत्तो युष्माकमेव हि ततः सव्यो भुजो राज्ञा दत्तश् छिन्नो ऽप्यसौ मया

తర్వాత దానిని వెయ్యి ముక్కలుగా కోసి, అది నిజంగా మీకే ఇవ్వబడింది. ఆపై రాజు ఎడమ భుజాన్ని కూడా ఇచ్చాడు—అది కూడా నా చేత కత్తిరించబడింది।

Verse 32

तथैवोरुयुगं प्रादान्मया छिन्नौ च तावुभौ ततः स मे शिरः प्रादात् तेन प्रीते ऽस्मि तस्य च वरदो ऽस्मीत्यथेत्युक्ते कुरुर्वरमयाचत

అదేవిధంగా అతడు తన తొడల జంటను సమర్పించాడు; నేను అవి రెండింటినీ ఛేదించాను. తరువాత అతడు తన శిరస్సును నాకు అర్పించాడు; దానితో నేను అతనిపై ప్రసన్నుడనయ్యాను. ‘నేను వరదాతను’ అని చెప్పబడగానే కురు రాజు వరం కోరాడు.

Verse 33

यावदेतन्मया कृष्टं धर्मक्षेत्रं तदस्तु च स्नातानां च मृतानां च महापुण्यफलं त्विह

ఈ భూమి నా చేత దున్నబడినంతకాలం ఇది ధర్మక్షేత్రముగానే ఉండుగాక. ఇక్కడ స్నానం చేసేవారికీ, ఇక్కడ మరణించేవారికీ మహాపుణ్యఫలం కలుగుగాక.

Verse 34

उपवासं च दानं च स्नानं जप्यं च माधव होमयज्ञादिकं चान्यच्छुभं वाप्यशुभं विभो

ఓ మాధవా! ఉపవాసం, దానం, స్నానం, జపం; అలాగే హోమం, యజ్ఞం మొదలైన ఇతర కర్మలు—ఓ విభో! అవి శుభమైనా అశుభమైనా—(ఈ పవిత్ర సందర్భంలో) అన్నీ పరిగణించబడతాయి.

Verse 35

त्वत्प्रसाद्धृषीकेश शङ्खचक्रगदाधर अक्षयं प्रवरे क्षेत्रे भवत्वत्र महाफलम्

ఓ హృషీకేశా! శంఖ-చక్ర-గదాధరా! నీ ప్రసాదంతో ఈ ఉత్తమ క్షేత్రంలో ఇక్కడ మహాఫలం అక్షయంగా ఉండుగాక.

Verse 36

तथा भवान् सुरैः सार्धं समं देवेन शलिना वस त्वं पुण्डरीकाक्ष मन्नामव्यञ्जके ऽच्युत इत्येवमुक्तस्तेनाहं राज्ञा बाढमुवाच तम्

అలాగే నీవు దేవతలతో కలిసి ఆ తేజోవంతుడైన దేవునితో సమానంగా ఇక్కడ నివసించుము. ఓ పుండరీకాక్షా, ఓ అచ్యుతా! నా పేరుతో ప్రసిద్ధమైన స్థలంలో నీవు నివసించుము—అని ఆ రాజు చెప్పగా, అతని మాటలకు స్పందించి నేను—“తథాస్తు” అని అన్నాను.

Verse 37

तथा च त्वं दिव्यवपुर्भव भूयो महीपते तथान्तकाले मामेव लयटमेष्यसि सुव्रत

అందుచేత, ఓ మహీపతే, నీవు మళ్లీ దివ్యదేహాన్ని పొందుము; అలాగే, ఓ సువ్రతా, మరణకాలంలో నీవు నాలోనే లయమగుదువు।

Verse 38

कीर्तिश्च शाश्वती तुभ्यं भविष्यति न संशयः तत्रैव याजका यज्ञान् यजिष्यन्ति सहस्रशः

నీకు శాశ్వత కీర్తి కలుగును—సందేహం లేదు; మరియు అక్కడే యాజకులు వేల సంఖ్యలో యజ్ఞాలను నిర్వహించుదురు।

Verse 39

तस्य क्षेत्रस्य रक्षार्थं ददौ स पुरुषोत्तमः यक्षं च चन्द्रनामानं वासुकिं चापि पन्नगम्

ఆ క్షేత్ర రక్షణార్థం ఆ పురుషోత్తముడు ‘చంద్ర’ నామక యక్షుని మరియు వాసుకి అనే పన్నగాన్ని రక్షకులుగా నియమించాడు।

Verse 40

विद्याधरं शङ्कुकर्णं सुकेशिं राक्षसेश्वरम् अजावनं च नृपतिं महोदेवं च पावकम्

అతడు శఙ్కుకర్ణ నామక విద్యాధరుని, సుకేశి అనే రాక్షసేశ్వరుని, అజావన అనే నృపతిని, అలాగే మహోదేవుని మరియు పావకుడు (అగ్ని)ని కూడా రక్షకులుగా నియమించాడు।

Verse 41

एतानि सर्वतो ऽभ्येत्य रक्षन्ति कुरुजाङ्गलम् अमीषां बलिनो ऽन्ये च भृत्याश्चैवानुयायिनः

వీరు అన్ని దిక్కుల నుండీ చేరి కురుజాంగలాన్ని రక్షిస్తారు; వీరి ఇతర బలవంతులైన భృతులు మరియు అనుయాయులు కూడా (దానిని) కాపాడుతారు।

Verse 42

अष्टौ सहस्राणि धरनुर्धराणां ये वारयन्तीह सुदुष्कृतान् वै स्नातुं न यच्छन्ति महोग्ररूपास्तवन्यस्य भूताः सचराचराणाम्

ఇక్కడ భూమిని ధారించే ఎనిమిది వేల మహాబలమైన రక్షకభూతులు ఉన్నారు; వారు నిజంగా మహాదుష్కృతులను నియంత్రిస్తారు. వారు అత్యంత ఉగ్రరూపులు, వారికి స్నానం చేయనివ్వరు; వారు ఆ ప్రభువుకు చెందిన భూతులు, చరాచర సమస్త జీవులను కాపాడువారు.

Verse 43

तस्यैव मध्ये बहुपुण्य उक्तः पृथूदकः पापहरः शिवश्च पुण्या नदी प्राङ्मुखतां प्रयाता यत्रौघयुक्तस्य शुभा जताढ्या

ఆ పవిత్ర ప్రాంతం మధ్యలో ‘పృథూదక’ము మహాపుణ్యమని, పాపహరమని, శివమయమని ప్రకటించబడింది. అక్కడ ఒక పుణ్యనది తూర్పుముఖంగా ప్రవహిస్తుంది; దాని ప్రవాహం శుభకరం, జటలతో సమృద్ధిగా (తపస్సు-శైవ పవిత్రతతో) ఉన్నదిగా చెప్పబడింది.

Verse 44

पूर्वं प्रजेयं प्रपितामहेन सृष्टा समं भूतगणैः समस्तैः मही जलं वह्निसमीरमेव खं त्वेवमादौ विबभौ पृथूदकः

పూర్వకాలంలో ప్రపితామహుడు బ్రహ్మ సమస్త భూతగణాలతో కలిసి సృష్టిని ప్రవర్తింపజేశాడు—భూమి, జలం, అగ్ని, వాయువు, ఆకాశం. ఈ విధంగా ఆది కాలంలో ‘పృథూదక’ము ప్రాదుర్భవించింది.

Verse 45

तथा च सर्वाणा महार्णवानि तीर्थानि नद्यः स्त्रवणाः सरांसि संनिर्मितानीह महाभुजेन तच्चैक्यमागात् सलिलं महीषु

అలాగే ఇక్కడ మహాబాహువు సమస్త మహాసముద్రాలు, తీర్థాలు, నదులు, ప్రవహించే వాగులు, సరస్సులు నిర్మించాడు. ఆ జలం భూమిపై ఒకటిగా ఏకీకృతమై సమాహృతమైంది.