Adhyaya 14

Verse 1

सारस्वत उवाच । वस्त्रापथे महाक्षेत्रे नगरे वामने पुरा । पुत्रशोकाभिसंतप्तो वसिष्ठो भगवानृषिः

సారస్వతుడు పలికెను—పూర్వకాలంలో వస్త్రాపథ మహాక్షేత్రంలోని ‘వామన’ అనే నగరంలో, పుత్రశోకంతో దగ్ధుడైన భగవాన్ ఋషి వసిష్ఠుడు (అక్కడికి వచ్చెను)।

Verse 2

आजगाम तपस्तप्तुं स्वर्णरेखानदीतटे । ईशानकोणे नगरात्स्वर्णरेखानदीजले

అతడు స్వర్ణరేఖా నది తీరంలో తపస్సు చేయుటకు వచ్చెను—నగరానికి ఈశాన్య దిశలో, స్వర్ణరేఖ పవిత్ర జల సమీపంలో।

Verse 3

स्नात्वा ध्यात्वा शिवं देवं मनसाऽचिन्तयद्यदा । तदा रुद्रः समायातस्त्रिनेत्रो वृषभध्वजः । महर्षे तव तुष्टोऽहं किं करोमि वदस्व तत्

స్నానముచేసి, ధ్యానముచేసి, మనసులో శివదేవుని చింతించుచుండగా, త్రినేత్రుడు, వృషభధ్వజుడు రుద్రుడు ప్రత్యక్షమై పలికెను—“హే మహర్షీ! నీపై నేను ప్రసన్నుడను; చెప్పు, నీకేమి చేయుదును?”

Verse 4

वसिष्ठ उवाच । यदि तुष्टो महादेव वरो देयो ममाधुना । तदाऽत्र भवता स्थेयं यावदाचंद्रतारकम्

వసిష్ఠుడు పలికెను—హే మహాదేవా! మీరు ప్రసన్నులైతే, ఇప్పుడే నాకు ఈ వరమివ్వండి—చంద్రతారలు నిలిచినంతకాలం, అనగా అవి ఉన్నంతవరకు, మీరు ఇక్కడే నివసించాలి।

Verse 5

अत्र स्नानं करिष्यंति ये नराः पापकर्मिणः । तेषां पापक्षयो देव कर्तव्यो भवता सदा

ఇక్కడ పాపకర్ములు స్నానం చేయుదురు; ఓ దేవా, నీవు వారి పాపక్షయాన్ని నిత్యం కలుగజేయుము।

Verse 6

नरा ये पापकर्माणः पूजयंति त्रिलोचनम् । तान्नरान्नय देवेश विमानैः शिवमंदिरम्

పాపకర్మాలలో నిమగ్నులైన నరులు కూడ త్రిలోచనుడైన శివుని పూజిస్తే, ఓ దేవేశా, వారిని విమానములచే శివమందిరధామానికి నడిపించుము।

Verse 7

सारस्वत उवाच । तथेत्युक्ता हरो देवस्तत्रैवांतर धीयत । हिरण्यकशिपुं हत्वा नरसिंहो महाबलः । त्रैलोक्यमिंद्राय ददौ कालरुद्रं स्वयं ययौ

సారస్వతుడు పలికెను—“తథాస్తు।” అట్లు అనబడగానే దేవ హరుడు అక్కడే అంతర్ధానమయ్యెను. హిరణ్యకశిపుని సంహరించి మహాబల నరసింహుడు త్రిలోకమును ఇంద్రునికి అప్పగించి, తానే కాలరుద్రుని యొద్దకు వెళ్లెను।

Verse 8

तदन्वये बलिर्जातः स चातीव बला धिकः । एकातपत्रां पृथिवीं बलिश्चक्रे बलाधिकः । अकृष्टपच्या सुजला धरित्री सस्यशालिनी

ఆ వంశంలో బలి జన్మించాడు; అతడు అత్యంత బలవంతుడు. ఆ మహాబలి భూమిని ఏకఛత్రాధిపత్యంగా చేసెను. భూమి దున్నకుండానే పంట పండించి, సుజలమై, సస్యసంపన్నంగా ఉండెను।

Verse 9

गन्धवंति च पुष्पाणि रसवंति फलानि च । आस्कन्धफलिनो वृक्षाः पुटके पुटके मधु

పుష్పములు సుగంధభరితములు, ఫలములు రసపూరితములు. వృక్షములు కాండమువరకు ఫలించెను; ప్రతి పుటకంలోను మధువు ఉండెను।

Verse 10

चतुर्वेदा द्विजाः सर्वे क्षत्रिया युद्धकोविदाः । गोषु सेवापरा वैश्याः शूद्राः शुश्रूषणे रताः

సర్వ ద్విజులు చతుర్వేదాలలో పాండిత్యం కలవారు; క్షత్రియులు యుద్ధకౌశల్యంలో నిపుణులు; వైశ్యులు గోసేవలో నిమగ్నులు; శూద్రులు భక్తితో శుశ్రూషలో రతులు.

Verse 11

सदाचारा जनपदा ईतिव्याधिविवर्जिताः । हृष्टपुष्टजनाः सर्वे सदानंदाः सदोद्यताः

నగరాలు, జనపదాలు సదాచారముతో ఉండి, ఉపద్రవం వ్యాధి లేనివిగా ఉండేవి. ప్రజలందరూ హృష్టపుష్టులై—సదా ఆనందంగా, సదా ఉత్సాహంగా ఉండేవారు.

Verse 12

कुंकुमागुरुलिप्तांगाः सुवेषाः साधुमंडिताः । दारिद्र्यदुःखमरणैर्विमुक्ताश्चिरजीविनः

వారి దేహాంగాలు కుంకుమ, అగరు లేపనంతో సుగంధమయమై ఉండేవి; వారు సువేషధారులై సద్గుణాలతో అలంకృతులయ్యారు. దారిద్ర్యం, దుఃఖం, అకాలమరణం నుండి విముక్తులై దీర్ఘాయుష్కులయ్యారు.

Verse 13

दीपोद्द्योतितभूभागा रात्रावपि यथा दिने । विचरंति तथा मर्त्या देवा देवालये यथा

దీపాల వెలుగుతో భూమిభాగం ప్రకాశించి, రాత్రి కూడా పగలులా కనిపించేది. అప్పుడు మనుష్యులు దేవాలయంలో దేవతలవలె నిర్భయంగా సంచరించేవారు.

Verse 14

पृथिव्यां स्वर्गरूपायां राज्यं चक्रेऽसुरो बलिः । नित्यं विवाहवादित्रैर्नादितं भूपमंदिरम्

స్వర్గస్వరూపమైన భూమిపై అసురుడు బలి రాజ్యాన్ని నిర్వహించాడు. రాజమందిరం నిత్యం వివాహ వాద్యాల మంగళనాదంతో మార్మోగుతూ ఉండేది.

Verse 15

धरित्रीं बुभुजे दैत्यो देवराजो यथा दिवि । देवेन्द्रो बलिना नित्यं यज्ञैः संतोषितस्तदा

దైత్యరాజు బలి, దేవరాజు స్వర్గంలో ఎలా భోగించి పాలిస్తాడో అట్లే భూమిని భోగించి పాలించాడు. ఆ రోజుల్లో బలి చేసిన యజ్ఞాలతో దేవేంద్రుడు ఇంద్రుడు నిత్యం సంతుష్టుడయ్యాడు.

Verse 16

देवानां दानवानां च नास्ति युद्धं परस्परम् । एक एव महीपालो युद्धं नास्ति धरातले

దేవులు దానవులు పరస్పరం యుద్ధం చేయలేదు. భూమిపై ఒకే రాజు ఉండడంతో, ధరణిపై ఎక్కడా యుద్ధమే లేదు.

Verse 17

सपत्नककलिर्नाम नास्ति युद्धं हरेर्गजैः । न सर्प्पनकुलैर्नित्यं न बिडालैश्च मूषकैः

‘సపత్నీకలహం’ అనే వైరం అక్కడ లేదు; సింహాలు–ఏనుగుల మధ్య యుద్ధం జరగలేదు. పాములు–ముంగిసలు, పిల్లులు–ఎలుకల మధ్య కూడా నిత్య కలహం లేదు.

Verse 18

मैत्रीभावं गतं सर्वं जगत्स्थावर जंगमम् । त्रैलोक्यभ्रमणं कृत्वा नारदो नंदने वने

స్థావర-జంగమములతో కూడిన సమస్త జగత్తు మైత్రీభావాన్ని పొందింది. త్రిలోకమంతా సంచరించి నారదుడు నందనవనానికి చేరాడు.

Verse 19

गतो न पश्यते युद्धं त्रैलोक्ये सचराचरे । तावत्तस्योदरे पीडा महती समजायत

అతడు త్రిలోకమంతా చరాచరాలలో తిరిగినా ఎక్కడా యుద్ధం చూడలేదు. అయితే అదే సమయంలో అతని ఉదరంలో గొప్ప నొప్పి కలిగింది.

Verse 20

न मे स्नानादिना कार्यं तर्प्पणैः किं प्रयोजनम् । जपहोमादिना सर्वमन्यथा मम चेष्टितम्

నాకు స్నానాది కర్మల అవసరం లేదు; తర్పణాలతో ఏమి ప్రయోజనం? జపం, హోమం మొదలైన సమస్త కర్మలు నాకు వ్యర్థమై, లక్ష్యానికి విరుద్ధంగా చేసినట్లయ్యాయి.

Verse 21

तत्स्नानं यत्र युध्यन्ते गजा दंतविघट्टनैः । सा संध्या यत्र निहतैः कबन्धैर्भूर्विभूषिता

ఏ చోట ఏనుగులు దంతాల ఢీకొట్టుతో యుద్ధం చేస్తాయో, అదే ‘స్నానం’. ఏ చోట హతులైన శిరస్సులేని దేహాలతో భూమి అలంకృతమై ఉంటుందో, అదే ‘సంధ్యావందనం’.

Verse 22

कुंतघातविनिर्भिन्नगजकुम्भोद्भवासृजा । तृप्यंति यत्र क्रव्यादास्तर्पणं तन्मम प्रियम्

కుంతఘాతంతో చీలిన ఏనుగుల కుంభస్థలాల నుంచి ఉప్పొంగే రక్తంతో ఎక్కడ మాంసభక్షకులు తృప్తి చెందుతారో—అదే నాకు ప్రియమైన తర్పణం.

Verse 23

गजशीर्षैरगम्यास्ते निहताः क्षत्रिया रणे । स होमो यत्र हूयंते गजाश्च नरपुंगवाः

యుద్ధంలో హతమైన క్షత్రియులు ఏనుగుల తలలతో దాటలేని చోట్ల పడి ఉన్నారు. ఎక్కడ ఏనుగులు, నరపుంగవ వీరులు ఆహుతులుగా సమర్పింపబడతారో—అదే ‘హోమం’.

Verse 24

शब्दाग्नौ नारदस्यायं होमस्त्रै लोक्यविश्रुतः । छिन्नपादशिरोहस्तैरंतरांत्रविलबितैः

శబ్దాగ్నిలో నారదుని ఈ ‘హోమం’ త్రిలోకమంతటా ప్రసిద్ధమైంది—నరికిన పాదాలు, శిరస్సులు, చేతులు, లోపల వేలాడే అంత్రములతో కూడిన దృశ్యంగా.

Verse 25

यदर्च्यते भूमितलं तन्मे नित्यं सुरार्चनम् । किं देवैर्दिवि मे कार्यं किं मनुष्यैर्धरातले

భూమితలంపై ఏది ఆరాధింపబడుతుందో అదే నాకు నిత్య దేవార్చన. స్వర్గంలోని దేవులతో నాకు ఏమి పని? భూమిపై మనుష్యులతో నాకు ఏమి అవసరం?

Verse 26

पन्नगैः किं तु पाताले न युध्यन्ते परस्परम् । तथा करिष्ये देवेन्द्रादुपेन्द्राच्च धरातले

పాతాళంలో పన్నగులు పరస్పరం యుద్ధం చేయరా? అలాగే నేనూ భూమిపై దేవేంద్రుడు (ఇంద్రుడు) మరియు ఉపేంద్రుడు (విష్ణువు) ఇద్దరితోనూ పోరాడుతాను।

Verse 27

रसातलं बलिर्यातु सत्यमस्तु वचो मम । जीवितेनापि राज्येन यदा दामोदरं हरिम्

బలి రసాతలానికి పోవుగాక; నా వాక్యం సత్యమగుగాక. ప్రాణమూ రాజ్యమూ త్యజించినా—దామోదర హరి (విష్ణు) విషయమొచ్చినప్పుడు…

Verse 28

तोषयिष्यति यत्नेन तदेन्द्रोऽसौ भविष्यति । देवेन्द्रो वृत्रहा भूत्वा भ्रष्टराज्यो भविष्यति

అతడు యత్నపూర్వకంగా ప్రభువును తృప్తిపరచును; అప్పుడు అతడే ఇంద్రుడగును. కానీ దేవేంద్రుడు వృత్రహా అయి రాజ్యభ్రష్టుడగును.

Verse 29

यदा वस्त्रापथे गत्वा भवं भावेन पूजयेत् । सुराधिपस्तदा भूयो ब्रह्महत्याविवर्जितः

దేవాధిపతి వస్త్రాపథానికి వెళ్లి భక్తిభావంతో భవుడు (శివుడు)ను పూజించినప్పుడు, అతడు మళ్లీ బ్రహ్మహత్యా పాపం నుండి విముక్తుడగును.

Verse 30

अनेन मन्त्रजाप्येन स शांतोदरवे दनः । नारदो देवराजस्य समीपं सहसा ययौ

ఈ మంత్రజపంతో అతడు అంతరంగంలో శాంతుడయ్యాడు. అనంతరం నారదుడు వేగంగా దేవరాజ ఇంద్రుని సన్నిధికి వెళ్లాడు.

Verse 31

सिंहासनं समारुह्य नन्दने संस्थितो हरिः । आस्ते परिवृतो देवेर्देवराजो महाबलः

సింహాసనాన్ని అధిరోహించి నందనవనంలో ఆసీనుడైన హరి—మహాబలుడైన దేవరాజుడు—దేవతలచే పరివృతుడై కూర్చున్నాడు.

Verse 32

निरीक्षमाणो नृत्यन्तीं रंभां तां सुरसुन्दरीम् । आयांतं ददृशे देवो नारदं विस्मयान्वितः

నర్తిస్తున్న ఆ అప్సర రంభను చూస్తూ ఉన్న దేవుడు (ఇంద్రుడు) నారదుడు వస్తున్నాడని చూచి ఆశ్చర్యంతో నిండిపోయాడు.

Verse 33

अहो विरुद्धो भगवान्नारदो मयि दृश्यते । नृत्यते किं न वा नृत्ये गीयते किं न गीयते

అయ్యో! భగవాన్ నారదుడు నాపై విరోధంగా కనిపిస్తున్నాడు. నాట్యం చేయకూడదా? లేక గానం చేయకూడదా?

Verse 34

वाद्यतां तालमानैः किं यावच्चिंतापरो हरिः । ऋषिः समागतस्तावज्जलाभ्युक्षणत त्परः

హరి (ఇంద్రుడు) చింతలో మునిగివున్నంతవరకు తాళమానాలతో వాద్యధ్వనికి ఏమి ప్రయోజనం? అంతలో ఋషి మంగళార్థం జలాభ్యుక్షణం చేయుటకు తత్పరుడై వచ్చాడు.

Verse 36

महर्षे स्वागतं तेऽद्य कुतो वाऽग म्यते त्वया । स्नाने संध्यार्चने होमे कुशलं तव विद्यते

ఓ మహర్షీ! నేడు మీకు స్వాగతం. మీరు ఎక్కడి నుండి వచ్చారు? స్నానం, సంధ్యార్చన, హోమం విషయాలలో మీకు కుశలమేనా?

Verse 37

इति प्रोक्तो विहस्याथ बभाषे नारदो हरिम् । यद्येतज्जायते मह्यं किमन्येन प्रयोजनम्

ఇలా చెప్పబడగానే నారదుడు నవ్వి, తరువాత హరితో పలికెను— “ఇది నిజంగా నాకు సిద్ధిస్తే, ఇంకేదానికి అవసరం ఏముంది?”

Verse 38

प्रेक्षणीकस्य ते स्थानं नाहं पश्यामि स्वर्पते । यावद्राज्यं बलेस्तावत्त्वया मे न प्रयोजनम्

ఓ స్వర్గాధిపతీ! కేవలం ప్రేక్షకుడిగా నిలబడటానికి మీకు స్థానం నేను చూడటం లేదు. బలి రాజ్యం ఉన్నంతవరకు, ఆ విధంగా నాకు మీ అవసరం లేదు.

Verse 39

आदित्याद्या ग्रहाः सर्वे काल मानेन योजिताः । आहुत्या प्लाविता मेघा वर्षंति हृषिता भुवि

సూర్యుని మొదలుకొని అన్ని గ్రహాలు కాలమానానుసారం సంచరిస్తాయి. ఆహుతులతో నిండిన మేఘాలు హర్షించి భూమిపై వర్షిస్తాయి.

Verse 40

रोगादिमरणं नास्ति यमो धर्मेण पीडितः

రోగాది కారణమైన మరణం లేదు; ధర్మబలంతో యముడుకూడా నిగ్రహింపబడి ఆపబడుతాడు.

Verse 41

एकातपत्रां पृथिवीं बुभुजे स नराधिपः । त्रैलोक्यनाथेति महानृपेति संग्रामविद्याकुशलेति नित्यम् । त्रैलोक्यलक्ष्मीकुचकामुकेति संस्तूयते चारणबंदिवृन्दैः

ఆ నరాధిపుడు ఒకే ఛత్రం క్రింద సమస్త భూమిని ఏలుతూ అనుభవించాడు. చారణులు, బందులు గుంపులుగా అతనిని నిత్యం “త్రైలోక్యనాథుడు”, “మహానృపుడు”, “సంగ్రామవిద్యలో నిపుణుడు”, “త్రైలోక్యలక్ష్మీ వక్షస్థలప్రియుడు” అని స్తుతించేవారు.

Verse 42

ब्रह्मेति कृष्णेति हरेति भूमाविंद्रेति सूर्येति धनाधिपेति । देवारिनाथेति सुराधिपेति जेगीयते चारणबंदिवृन्दैः

భూమిపై చారణులు, బందులు గుంపులుగా అతనిని “బ్రహ్మ”, “కృష్ణ”, “హరి”, “ఇంద్ర”, “సూర్య”, “ధనాధిప”, “దేవశత్రునాథ”, “సురాధిప” అని కీర్తించేవారు.

Verse 43

युद्धं विना दैत्यगणा हसंति मत्ताः प्रमत्ताः करिणो नदंति । रथाधिरूढाः पुरुषा भ्रमंति सेनाधिपा स्त्रीषु गृहे रमंति

“యుద్ధం లేకపోతే దైత్యగణాలు నవ్వుతాయి; మత్తులై, నిర్లక్ష్యమైన ఏనుగులు ఘోషిస్తాయి; రథారూఢులైన పురుషులు ఇటూ అటూ తిరుగుతారు; సేనాధిపతులు ఇంట్లో స్త్రీలతో రమిస్తారు.”

Verse 44

यज्ञाग्निधूमेन नभो विराजते सुवर्णरूपा पृथिवी विराजते । शून्यं तु वेदैर्भुवनं च शोभते धिष्ण्यं बलेर्दैर्त्यैगणैश्च शोभते

“యజ్ఞాగ్ని ధూమంతో ఆకాశం విరాజిల్లుతుంది; భూమి స్వర్ణరూపంలా ప్రకాశిస్తుంది. అయితే వేదరహితమై లోకం శూన్యంలా కనిపిస్తుంది; బలির రాజధిష్ణ్యం దైత్యగణాలతో శోభిస్తుంది.”

Verse 45

बलिर्न जानाति सुराधिपं त्वां सुराश्च सर्वे बलियज्ञभोजिनः । त्वमेव तेऽरिं हृदि चिंतय स्वयं युक्तं तवेदं कथितं मयेति

“బలి నిన్ను సురాధిపుడని గుర్తించడు; సమస్త దేవతలు బలి యజ్ఞభాగాన్ని స్వీకరిస్తున్నారు. కనుక నీవే నీ హృదయంలో నీ శత్రువును తలచి ఆలోచించు; నేను చెప్పింది నీకు యుక్తమే.”

Verse 46

रंभा न राजते रंगे मेनका त्वां न मन्यते । तिलोत्तमापि मनुते बलिराजं सुरेश्वरम्

రంభా రంగస్థలంలో ప్రకాశించదు; మేనకా నిన్ను శ్రేష్ఠుడని భావించదు. తిలోత్తమ కూడా బలిరాజునే దేవాధిపతిగా మనసులో ఎంచుతుంది.

Verse 47

उर्वशी चैव तं याति सुकेशा सह भाषते । मञ्जुघोषा मुखं वक्त्रं कृत्वा त्वां न निरीक्षते

ఉర్వశీ అతని దగ్గరకే వెళ్తుంది; సుకేశా అతనితోనే మాటలాడుతుంది. మంజుఘోషా ముఖం తిప్పి నీ వైపు చూడదు కూడా.

Verse 48

पुलोमा पुलकोद्भेदं न करोति बलिं विना । पौलोमी पुरतो गत्वा बलिं स्तौति च मंथरा

పులోమా బలిని లేకుండా ఆనందరోమాంచం కూడా చూపదు. పౌలోమీ ముందుకు వెళ్లి బలిని స్తుతిస్తుంది; మంథరా కూడా అలాగే స్తుతిస్తుంది.

Verse 49

नारदः पर्वतश्चैव हाहा हूहूश्च तुंबुरुः । बलिराज्यं प्रशंसंति रुद्रस्याग्रे मया श्रुतम्

నారదుడు, పర్వతుడు, హాహా, హూహూ, తుంబురు—ఇవన్నీ రుద్రుని సమక్షంలో బలిరాజ్యాన్ని ప్రశంసిస్తారు; నేను అలా విన్నాను.

Verse 50

आज्याहुतीभिः सन्तुष्टा ऋषयो ब्रह्मसद्मनि । ब्रह्मणोऽग्रे प्रशंसंति तदेवं कथितं मया

నెయ్యి ఆహుతులతో సంతుష్టులైన ఋషులు బ్రహ్మసదనంలో బ్రహ్ముని సమక్షంలో (అతని) ప్రశంస చేస్తారు; ఇదే నేను వివరించాను.

Verse 51

बृहस्पतिर्यदाचष्टे न तद्वाच्यं मया तव । इंद्राणी बलिनं मत्वा बलिं चित्रेषु पश्यति

బృహస్పతి చెప్పిన మాటను నేను నీకు చెప్పలేను. ఇంద్రాణి బలిని మహాబలుడని భావించి చిత్రాలలో అతనిని దర్శిస్తుంది.

Verse 52

अनेन वाक्येन सुराधिपस्तु चचाल कोपावरितस्तदानीम् । गजेति वज्रेति जगाद सूतं समानयासिं कवचं रथं च

ఈ మాటలు విని దేవాధిపతి ఇంద్రుడు కదిలిపోయి, ఆ క్షణమే కోపంతో కప్పబడ్డాడు. అతడు సారథితో—“ఏనుగు, వజ్రం తెమ్ము; నా ఖడ్గం, కవచం, రథం కూడా తీసుకురా” అని అన్నాడు.

Verse 53

रथेन सूर्यो मरुतो गजेन वृषेण रुद्रो महिषेण सौरिः । वाद्यंतु वाद्यानि रणाय मेऽद्य चण्डी गणेशास्त्वरिताः प्रयातु

సూర్యుడు రథంపై రాగా, మరుతులు ఏనుగుపై రాగా; రుద్రుడు వృషభంపై, సౌరి మహిషంపై రాగా. నేడు నా యుద్ధార్థం వాద్యాలు మ్రోగాలి; చండీ మరియు గణేశగణాలు వేగంగా బయలుదేరాలి.

Verse 54

दृष्ट्वा सुरेन्द्रं संक्रुद्धं बृहस्पतिरुदारधीः । ऋषिमध्ये गतो विद्वान्बभाषे समयोचितम्

సురేంద్రుడు ఇంద్రుడు తీవ్రంగా కోపించినట్లు చూసి, ఉదారబుద్ధి గల జ్ఞాని బృహస్పతి ఋషుల మధ్యకు వెళ్లి సందర్భానుకూలమైన మాటలు పలికాడు.

Verse 55

सामाद्या नीतयः प्रोक्ताश्चतस्रो मनुना पुरा । सामसाध्येषु कार्येषु दण्डस्तेन न पात्यताम्

పూర్వకాలంలో మనువు సామంతో ప్రారంభమయ్యే నాలుగు నీతులను ఉపదేశించాడు. సామంతో సాధ్యమైన కార్యాలలో దండాన్ని ప్రయోగించకూడదు.

Verse 56

अतो ह्युपेन्द्र्माहूय मंत्रयन्तु सुरोत्तमाः । तदधीनं जगत्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

కాబట్టి ఉపేంద్రుని పిలిపించి దేవోత్తములు మంత్రించుదురు. చరాచరములతో కూడిన త్రిలోకమంతయు ఆయనాధీనమే.

Verse 57

विनष्टेषु च कार्येषु तस्य वाच्यं शुभाशुभम् । स एव प्रथमं गच्छेत्पृथिव्यां स्वार्थसिद्धये

కార్యములు నశించినప్పుడు ఆయనకు శుభాశుభములను నివేదించవలెను; స్వప్రయోజనసిద్ధికై ఆయనే ముందుగా భూమికి వెళ్లవలెను.

Verse 58

तथेति देवैर्विज्ञप्तस्तथा चक्रे सुरेश्वरः । मन्दरेऽथ गिरौ विष्णुः सत्यलोकात्समागतः

దేవులు వినతిచేయగా సురేశ్వరుడు ‘తథాస్తు’ అని అంగీకరించి అలాగే చేసెను. ఆపై సత్యలోకమునుండి వచ్చి విష్ణువు మందరగిరిపై చేరెను.

Verse 59

ऋषयस्तत्र ते यांतु समानेतुं जनार्द्दनम् । इत्युक्तो नारदः स्वर्गात्स्नातुं प्राप्तः स मन्दरे

‘ఋషులు అక్కడికి వెళ్లి జనార్దనుని తీసుకొని రండి’ అని చెప్పగా, నారదుడు స్వర్గమునుండి దిగి స్నానార్థం మందరానికి చేరెను.

Verse 60

गौतमोऽत्रिर्भरद्वाजो विश्वामित्रोऽथ कश्यपः । जमदग्निर्वसिष्ठश्च संप्राप्ता हरिमन्दिरे

గౌతముడు, అత్రి, భరద్వాజుడు, విశ్వామిత్రుడు, కశ్యపుడు—మరియు జమదగ్ని, వసిష్ఠుడు—హరి మందిరమునకు చేరిరి.

Verse 61

गिरौ गंगा जले स्नानं संध्यां चक्रे स नारदः । यावदास्ते तदा हृष्टा वालखिल्या महर्षयः

పర్వతంపై నారదుడు గంగాజలంలో స్నానం చేసి సంధ్యావిధులను ఆచరించాడు. అతడు అక్కడ ఉన్నంతకాలం వాలఖిల్య మహర్షులు ఆనందంతో హర్షించారు.

Verse 62

विनयेनाभिवाद्याथ कथयामास नारदः । ऋषयो मन्दरे प्राप्ता विष्णुं नेतुं सुरालये

వినయంతో నమస్కరించి నారదుడు ఇలా చెప్పాడు— “ఋషులు మందరానికి వచ్చారు; విష్ణువును దేవలోక నివాసానికి తీసుకెళ్లుటకు.”

Verse 63

ऋषयो दर्शनं कर्त्तुं भवतामपि युज्यते । तदेतद्वचनं श्रुत्वा हर्षितास्ते महर्षयः

“ఋషుల దర్శనం పొందుటకు మీరూ వెళ్లడం సముచితం.” ఈ మాటలు విని ఆ మహర్షులు ఆనందించారు.

Verse 64

अंगुष्ठपर्वमात्रांस्तान्वामनान्हरिमन्दिरे । गतान्गंगाजले स्नातुं वालखिल्यान्पुरो हरिः

హరి మందిరం నుండి గంగాజలంలో స్నానం చేయుటకు వెళ్లిన అంగుష్ఠసంధిమాత్ర పరిమాణం గల వామనాకార వాలఖిల్యుల ముందుగా హరి సాగిపోయాడు.

Verse 65

जहास वामनान्सर्वान्भाविकार्यबलात्ततः । ब्रह्मपुत्रा वालखिल्याः सर्वे ते शंसितव्रताः

తదుపరి జరగబోయే కార్యబలంతో ప్రేరితుడై అతడు ఆ వామనాకార ఋషులందరినీ చూసి నవ్వాడు. ఆ వాలఖిల్యులు బ్రహ్మపుత్రులు, అందరూ ప్రశంసిత వ్రతధారులు.

Verse 66

लज्जान्विताः क्रोधपरा उच्चैरूचुः परस्परम् । केनापि देवकार्येण वामनोऽयं भविष्यति

లజ్జతో నిండీ క్రోధపరులై వారు పరస్పరం గట్టిగా పలికిరి— “ఏ దేవకార్యమువలన ఇతడు వామనుడగును?”

Verse 67

ऋषिभिर्वि ष्णुना सर्वे प्रतिबोध्य प्रसादिताः । भाग्यमोक्षः कदा विष्णोर्भविष्यति तदुच्यताम्

ఋషులతో కూడి విష్ణువు అందరినీ బోధించి ప్రసన్నపరచెను. అప్పుడు వారు పలికిరి— “హే విష్ణో, విధిలిఖిత మోక్షము ఎప్పుడు లభించును? దయచేసి చెప్పుము.”

Verse 68

प्रभासादधिकं क्षेत्रं यदा वस्त्रापथं भवेत् । भविष्यति तदा वृद्धिर्ध्रुवमण्डलव्यापिनी । तथा वस्त्रापथं क्षेत्रं भविष्यति यवाधिकम्

వస్త్రాపథక్షేత్రము ప్రభాసకన్నా అధిక మహత్తుగలదై యెప్పుడు అవుతుందో, అప్పుడు దాని మహిమావృద్ధి నిశ్చయంగా సమస్త ధ్రువమండలమంతట వ్యాపించును. అట్లే వస్త్రాపథ పుణ్యక్షేత్రము మరింత సమృద్ధి, ప్రఖ్యాతి పొందును.

Verse 69

दृष्ट्वा सोमेश्वरं देवं दोषमुक्तो भविष्यति । असाध्यसाधनी शक्तिर्भविष्यति स्थिरा तव

సోమేశ్వర దేవుని దర్శనముచేత మనుష్యుడు దోషముక్తుడగును. అలాగే నీకు అసాధ్యమును సైతం సాధించగల స్థిరశక్తి ఉద్భవించును.

Verse 70

वस्त्रापथे सोमनाथं यः पश्यति स पश्यति । इन्द्रोपेन्द्रौ समालिंग्याथासीनौ तौ वरासने

వస్త్రాపథములో సోమనాథుని దర్శించువాడు నిజముగా పరతత్త్వమును దర్శించువాడే. అక్కడ ఇంద్రుడు, ఉపేంద్రుడు పరస్పరం ఆలింగనం చేసుకొని ఉత్తమాసనముపై ఆసీనులై కనిపించుదురు.

Verse 71

विष्णुरुवाच । किं ते कार्यं देवराज तदवश्यं करोम्यहम्

విష్ణువు పలికెను—హే దేవరాజా! నీకు ఏ కార్యము కావలెను? అది నేను నిశ్చయంగా నెరవేర్చుదును।

Verse 72

इन्द्र उवाच । हिरण्यकशिपोर्वंशे बलिर्दैत्यो महा बलः । तेनेदं सकलं व्याप्तं देवा यज्ञभुजः कृताः

ఇంద్రుడు పలికెను—హిరణ్యకశిపుని వంశములో బలి అనే మహాబలుడు దైత్యుడు ఉన్నాడు. అతడు సమస్తాన్ని ఆక్రమించి, దేవులను కేవలం యజ్ఞభాగభోక్తలుగా చేసెను।

Verse 73

देवलोके भूमिलोको गतः सर्वोऽपि केशव । यावन्नो विकृतिं याति पूर्ववैरमनुस्मरन् । भ्रष्टराज्यो बलिस्तावत्पातालमधितिष्ठतु

హే కేశవా! భూలోకము దేవలోకమునకు వెళ్లినట్లుగా ఉంది. అతడు పూర్వవైరమును స్మరించి మా పట్ల వికృతబుద్ధి పొందకుండునంతవరకు, రాజ్యభ్రష్టుడైన బలి పాతాళములో నివసించుగాక।

Verse 74

सूर्यसोमान्वये कश्चिद्राजा भवतु भूतले

భూతలమున సూర్య–సోమ వంశములో ఎవడో ఒక రాజు ఉద్భవించుగాక।

Verse 75

सारस्वत उवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा स्वयं संचिन्त्य चेतसा । तथा करिष्ये तं प्रोच्य मुनीन्प्राह जनार्दनः

సారస్వతుడు పలికెను—ఈ మాటలు విని జనార్దనుడు మనసులో ఆలోచించి ‘అలానే చేస్తాను’ అని చెప్పి మునులను ఉద్దేశించి పలికెను।

Verse 76

ऋषयस्तत्र गच्छंतु कारयन्तु महामखम् । अहं तत्रागमिष्यामि साधयिष्यामि तं बलिम्

ఋషులు అక్కడికి వెళ్లి మహామఖ యజ్ఞాన్ని నిర్వహింపజేయండి. నేనూ అక్కడికి వచ్చి ఆ బలిని వశపరచి కార్యాన్ని సిద్ధం చేస్తాను.

Verse 77

इत्युक्ता मुनयः सर्वे गतास्ते यज्ञमण्डपे । द्वादशाहो महायज्ञः प्रारब्धः सर्वदक्षिणः

ఇలా చెప్పబడిన తరువాత మునులందరూ యజ్ఞమండపానికి వెళ్లారు. అక్కడ పన్నెండు రోజుల మహాయజ్ఞం సమస్త దక్షిణలతో ప్రారంభమైంది.

Verse 78

सुराष्ट्रदेशं विख्यातं क्षेत्रं वस्त्रापथं नृप । तस्य दक्षिणदिग्भागे बलेः सिद्धं महापुरम्

ఓ రాజా! ప్రసిద్ధ సురాష్ట్రదేశంలో ‘వస్త్రాపథ’ అనే ఖ్యాత క్షేత్రం ఉంది. దాని దక్షిణ భాగంలో బలికి చెందిన సిద్ధప్రతిష్ఠిత మహాపురం ఉంది.

Verse 79

क्षेत्राद्बहिः समारब्धो यज्ञः सर्वस्वदक्षिणः । शुक्रेणामन्त्रिताः सर्वे मुनयो यज्ञकर्मणि । अतिहृष्टो बलिर्यज्ञे ददौ दानान्यनेकधा

క్షేత్ర సరిహద్దు వెలుపల సర్వస్వాన్ని దక్షిణగా అర్పించే యజ్ఞం ప్రారంభమైంది. శుక్రాచార్యుని ఆహ్వానంతో యజ్ఞకర్మకు మునులందరూ పిలువబడ్డారు. యజ్ఞంలో అత్యంత హర్షించిన బలి అనేక విధాల దానాలు ఇచ్చాడు.

Verse 80

स्वर्णपात्रेषु सर्वेषु दीयते भोजनं बहु । अतिथिर्ब्राह्मणो विद्वान्सर्वस्वेनापि पूज्यते । दानाद्यज्ञो भवेत्पूर्णो दानहीनो वृथा भवेत्

సువర్ణ పాత్రలలో అందరికీ విరివిగా భోజనం ఇవ్వబడింది. విద్యావంతుడైన బ్రాహ్మణ అతిథిని సర్వస్వంతోనైనా పూజించాలి. దానంతో యజ్ఞం సంపూర్ణమవుతుంది; దానంలేని యజ్ఞం వ్యర్థమవుతుంది.

Verse 81

एतस्मिन्नेव काले तु विष्णुर्वामनतां गतः । मध्यदेशे चतुर्वेदो ब्राह्मणस्तीर्थयात्रिकः । महोदरो ह्रस्वभुजः खञ्जपादो महाशिराः

అదే సమయంలో విష్ణువు వామనరూపాన్ని ధరించాడు. మధ్యదేశంలో చతుర్వేదపారంగతుడైన బ్రాహ్మణ తీర్థయాత్రికుడిగా ప్రత్యక్షమయ్యాడు—మహోదరుడు, హ్రస్వభుజుడు, ఖంజపాదుడు, మహాశిరస్సుతో।

Verse 82

महाहनुः स्थूलजंघः स्थूलग्रीवोऽतिलंपटः । श्वेतवस्त्रो बद्धशिखश्छत्रोपानत्कमण्डलून्

ఆయనకు మహాహను, స్థూలజంఘలు, స్థూలగ్రీవ, మరియు అత్యంత అశ్రద్ధగా కనిపించే ఆకృతి ఉండేది. శ్వేతవస్త్రాలు ధరించి, శిఖను కట్టుకొని, ఛత్రం, ఉపానతులు (పాదుకలు) మరియు కమండలువును మోసేవాడు।

Verse 83

द्रष्टुं तीर्थान्यनेकानि बभ्राम स महीतले । सुराष्ट्रदेशे संप्राप्तः क्षेत्रे वस्त्रापथे द्विजः

అనేక తీర్థాలను దర్శించేందుకు ఆయన భూమిపై సంచరించాడు. ఆ బ్రాహ్మణుడు తరువాత సురాష్ట్రదేశంలో, వస్త్రాపథ అనే పుణ్యక్షేత్రానికి చేరుకున్నాడు।

Verse 84

स्वर्णरेखा नदीतीरे चिंतयामास वामनः । प्रथमं किं भवं दृष्ट्वा यामि सोमेश्वरं शिवम्

స్వర్ణరేఖా నది తీరంలో వామనుడు ఇలా ఆలోచించాడు—“ముందుగా భవుని దర్శించి, తరువాత సోమేశ్వరుడైన శివుని వద్దకు వెళ్లాలా?”

Verse 85

अथ सोमेश्वरं पूज्य पश्चाद्यास्यामि मन्दरम् । इति चिन्तापरो भूत्वा कृत्यं सञ्चिन्त्य चेतसा । अत्र स्थितः सोमनाथं पूजयिष्यामि निश्चितम्

“ముందుగా సోమేశ్వరుని పూజించి, తరువాత మందరానికి వెళ్తాను।” ఇలా ధ్యాననిష్ఠుడై, హృదయంలో కర్తవ్యాన్ని బాగా ఆలోచించి, ఆయన నిశ్చయించాడు—“ఇక్కడే ఉండి నేను తప్పక సోమనాథుని ఆరాధిస్తాను।”

Verse 86

वस्त्रापथे महाक्षेत्रे भवं सोमेश्वरं वृथा । पूजयंति जना नित्यं तथा कार्यं मया धुवम्

వస్త్రాపథ మహాక్షేత్రంలో జనులు నిత్యం భవస్వరూపుడైన సోమేశ్వరుని పూజిస్తారు; కాని యథార్థ బోధ లేక అది వృథా అవుతుంది. అందుచేత ఈ కార్యాన్ని నేను నిశ్చయంగా సమ్యకంగా చేయవలెను।

Verse 87

देशानामुत्तमो देशो गिरीणामुत्तमो गिरिः । क्षेत्राणामुत्तमं क्षेत्रं नदीनामुत्तमा सरित्

దేశాలలో ఇది శ్రేష్ఠ దేశం, పర్వతాలలో ఇది ఉత్తమ పర్వతం; క్షేత్రాలలో ఇది పరమ పుణ్యక్షేత్రం, నదులలో ఇది అగ్రగణ్య సరిత్।

Verse 88

दिव्यं वनं वनानां तु देवानामुत्तमो भवः । यदा सोमेश्वरो देवो भूमिं भित्त्वा भविष्यति

ఈ వనం దివ్యమైనది—వనాలలో శ్రేష్ఠం; దేవులలో భవస్వరూపుడైన శివుడే ఉత్తముడు. దేవుడు సోమేశ్వరుడు భూమిని చీల్చి ఇక్కడ ప్రాదుర్భవించినప్పుడు…

Verse 89

तदाम्रमण्डले दिव्यं क्षेत्रमेतद्यवाधिकम् । चैत्र शुक्लचतुर्दश्यामग्निसाधनतत्परः

అప్పుడు ఆ ఆమ్ర మండలంలో (మామిడి తోట పరిధిలో) ఈ దివ్య క్షేత్రం మరింత శ్రేష్ఠమవుతుంది. చైత్ర శుక్ల చతుర్దశిన అగ్ని-సాధనలో తత్పరుడై…

Verse 90

ऊर्ध्वबाहुः सूर्यकाले भवं तावत्स पश्यति । मध्यंदिनं परं याते दिननाथे विलंबिते

సూర్యోదయ సమయంలో ఊర్ధ్వబాహువై అతడు అంతసేపు భవస్వరూప శివుని దర్శిస్తాడు. తరువాత మధ్యాహ్నం దాటి, దిననాథుడైన సూర్యుడు ముందుకు నెమ్మదిగా సాగినప్పుడు…

Verse 91

अग्नि तापांगसंतप्तस्तावत्पश्यति शंकरम् । सोमनाथं शिवं शांतं सर्वदेवनमस्कृतम् । अर्घ्येण पुष्पमिश्रेण जलमिश्रेण भामिनि

అగ్నితాపంతో దగ్ధమైన అవయవాలతో అతడు అప్పుడు శంకరుని దర్శిస్తాడు—సోమనాథుడు, శాంత స్వరూపుడైన శివుడు, సమస్త దేవతలచే నమస్కృతుడు. ఓ సుందరీ, పుష్పమిశ్రిత అర్ఘ్యజలంతో, జలార్పణలతో…

Verse 92

सारस्वत उवाच । भूमिं भित्त्वाथ देवेशः स्वयं सोमेश्वरः स्थितः । लिंगरूपो महादेवो यावदाब्रह्मवासरम्

సారస్వతుడు అన్నాడు—భూమిని చీల్చి దేవేశుడు స్వయంగా సోమేశ్వరుడై ప్రత్యక్షమై నిలిచాడు. మహాదేవుడు లింగరూపంగా బ్రహ్మదినాంతం వరకు నిలిచెను.

Verse 93

सोमेश्वर उवाच । सिद्धस्त्वं मत्प्रसादेन कार्यं सिद्धं भविष्यति । इत्युक्तो वामनो देवं प्रत्युवाच महेश्वरम्

సోమేశ్వరుడు అన్నాడు—నా ప్రసాదంతో నీవు సిద్ధుడవు; నీ కార్యం నెరవేరును. ఇలా చెప్పబడగా వామనుడు దేవ మహేశ్వరునికి ప్రత్యుత్తరం చెప్పెను.

Verse 94

वामन उवाच । यदि तुष्टो महादेव यदि देयो वरो मम । तदाऽत्र लिंगे स्थातव्यमस्तु दिव्यं पुरो मम

వామనుడు అన్నాడు—మీరు తృప్తిచెందితే, ఓ మహాదేవా, నాకు వరం ఇవ్వవలసి ఉంటే—అప్పుడు మీరు ఇక్కడ ఈ లింగంలో నివసించండి, నా నగరమునకు ముందుగా దివ్యసన్నిధిగా।

Verse 95

यस्तु स्वायंभुवं लिंगं वामने नगरे मम । पूजयिष्यति ब्रह्मघ्नो गोघ्नो वा बालघातकः

నా వామననగరంలో ఈ స్వయంభూ లింగాన్ని ఎవడు పూజించునో—అతడు బ్రాహ్మణహంతకుడైనా, గోహంతకుడైనా, బాలహంతకుడైనా—…

Verse 96

गुरुद्रोही स्वर्णचोरो मुच्यते सर्वपातकैः । निर्दोषः पूजयेद्यस्तु सकृत्सोमेश्वरं हरम्

గురుద్రోహి, స్వర్ణచోరుడైనవాడుకూడా సమస్త పాపాల నుండి విముక్తుడవుతాడు. మరియు ఎవడు కపటరహితుడై ఒక్కసారి అయినా సోమేశ్వరుడు—హరుని—పూజిస్తాడో, వాడు శుద్ధుడవుతాడు.

Verse 97

मृतो विमानमारुह्य दिव्यस्त्रीपरिवेष्टितः । संस्तूयमानो दिक्पालैर्यातु स्वर्गे शिवालये

మరణానంతరం అతడు దివ్య విమానాన్ని అధిరోహించి, దివ్య స్త్రీలచే పరివేష్టితుడై ఉండుగాక. దిక్పాలులచే స్తుతింపబడుతూ స్వర్గంలోని శివాలయానికి చేరుగాక.

Verse 98

ब्रह्मलोकमतिक्रम्य रुद्रलोके स गच्छतु । तथेत्युक्त्वा सोमनाथस्तत्रैवान्तरधीयत

“బ్రహ్మలోకాన్ని కూడా అతిక్రమించి అతడు రుద్రలోకానికి వెళ్లుగాక.” అని చెప్పి, “తథాస్తు” అని పలికి సోమనాథుడు అక్కడికక్కడే అంతర్ధానమయ్యాడు.

Verse 99

प्रकाश्य वामनो लिगं सोमनाथं स्वयंभुवम् । प्राप्तज्ञानो लब्धवृद्धिर्ययौ द्रष्टुं भवं हरम्

సోమనాథుని స్వయంభూ లింగాన్ని ప్రకాశింపజేసి బ్రాహ్మణుడు వామనుడు—సత్యజ్ఞానం పొందినవాడై, ఆధ్యాత్మిక వృద్ధి లభించి—భవుడు, హరుడు (శివుడు) దర్శనార్థం బయలుదేరాడు.

Verse 100

गंगाद्याः सरितः सर्वाः स्वर्णरेखाजले स्थिताः । एतां सोमेश्वरोत्पत्तिं ये शृण्वंति नराः स्त्रियः । सर्वपापक्षयस्तेषां जायते नात्र संशयः

గంగ మొదలైన సమస్త నదులు స్వర్ణరేఖ జలంలో నివసిస్తున్నాయి. సోమేశ్వరుని ఉద్భవకథను వినే స్త్రీపురుషులకు సమస్త పాపక్షయం కలుగుతుంది—ఇందులో సందేహం లేదు.