Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 1

Devanagari script

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि रत्नकुण्डमनुत्तमम् । रत्नेशाद्दक्षिणे भागे धनुषां सप्तके स्थितम् । महापापोपशमनं विष्णुना निर्मितं स्वयम्

Transliteration

īśvara uvāca | tato gacchenmahādevi ratnakuṇḍamanuttamam | ratneśāddakṣiṇe bhāge dhanuṣāṃ saptake sthitam | mahāpāpopaśamanaṃ viṣṇunā nirmitaṃ svayam

Translation

ఈశ్వరుడు పలికెను—తదనంతరం, ఓ మహాదేవీ, రత్నేశుని దక్షిణ భాగంలో ధనుస్సుల ఏడు దూరంలో ఉన్న అనుత్తమ రత్నకుండానికి వెళ్లవలెను; అది మహాపాపశమనకరం, స్వయంగా విష్ణువే నిర్మించినది।

Word by Word

• ईश्वरः: Īśvara (Lord Śiva)
• ईश्वरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (Singular)

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (Singular), परस्मैपद

• ततः: then; thereafter
• ततः: Kriya-visheshaṇa (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; काल/क्रमवाचक क्रियाविशेषण (temporal/sequential adverb)

• गच्छेत्: should go
• गच्छेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन (Singular), परस्मैपद

• महादेवि: O great goddess
• महादेवि: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: महादेवी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन-प्रथमा (Vocative), एकवचन (Singular); समास: महा + देवी (कर्मधारय)

• रत्नकुण्डम्: the Ratna-kuṇḍa (jewel-pond)
• रत्नकुण्डम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: रत्न + कुण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular); समास: रत्नस्य कुण्डम् (षष्ठी-तत्पुरुष)

• अनुत्तमम्: unsurpassed; excellent
• अनुत्तमम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अनुत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular); विशेषण (qualifier) रत्नकुण्डम्-विशेषण

• रत्नेशात्: from Ratneśa
• रत्नेशात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: रत्नेश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative/5th), एकवचन (Singular); समास: रत्नानाम् ईशः (षष्ठी-तत्पुरुष)

• दक्षिणे: in the southern
• दक्षिणे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: दक्षिण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन (Singular); भागे-विशेषण

• भागे: part; region
• भागे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: भाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन (Singular)

• धनुषाम्: of bows (as a measure)
• धनुषाम्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: धनुस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive/6th), बहुवचन (Plural)

• सप्तके: at a distance of seven (bows)
• सप्तके: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: सप्तक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन (Singular)

• स्थितम्: situated; located
• स्थितम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्था (धातु) + क्त (प्रत्यय)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (Nom./Acc.), एकवचन; रत्नकुण्डम्-विशेषण

• महापापोपशमनम्: the pacification/removal of great sins
• महापापोपशमनम्: Visheshya/Predicate-noun (Predicate/विशेष्य)
• Type: Noun
• Root: महा + पाप + उपशमन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (Nom./Acc.), एकवचन; समास: महतां पापानाम् उपशमनम् (षष्ठी-तत्पुरुष; पूर्वपद-बहुव्रीहिसदृश ‘महा’ उपसर्गवत्)

• विष्णुना: by Viṣṇu
• विष्णुना: Karana (Instrument/Agent-in-passive/करण)
• Type: Noun
• Root: विष्णु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), एकवचन (Singular)

• निर्मितम्: made; constructed
• निर्मितम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निर्मा (धातु) + क्त (प्रत्यय)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (Nom./Acc.), एकवचन; (रत्नकुण्डम्/महापापोपशमनम्)-विशेषण

• स्वयम्: himself; personally
• स्वयम्: Kriya-visheshaṇa (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: स्वयम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; आत्मनः/स्वतः इति भावे (reflexive/emphatic particle)

Speaker

Śiva (Īśvara)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Ratnakuṇḍa

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: Mahādevī/Pārvatī

Visual Art Cues

Scene: Śiva instructs Pārvatī; in the background, a jewel-like pond (Ratnakuṇḍa) glimmers south of a shrine labeled Ratneśa; pilgrims walk a short measured distance with staffs and waterpots.

Characters & Entities

• Śiva (Īśvara)
• Mahādevī (Pārvatī)
• Ratnakuṇḍa
• Ratneśa
• Viṣṇu

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Sacred places are divinely established for purification; approaching them with reverence is itself a dharmic act.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Ratnakuṇḍa near Ratneśa in Prabhāsakṣetra.

What ritualistic prescription is mentioned?

A pilgrimage instruction: one should go to Ratnakuṇḍa, identified by its precise location relative to Ratneśa.