Adhyaya 3

Verse 1

ऋषय ऊचुः । अहो ब्रह्मण्यदेवस्य कृष्णस्यामिततेजसः । महिमा यदयं नैव मृषा चक्रे मुनेर्वचः

ఋషులు అన్నారు—అహో! బ్రాహ్మణభక్తుడైన, అపార తేజస్సుగల శ్రీకృష్ణుని మహిమ ఇదే; మునివాక్యం అసత్యమవనీయలేదు.

Verse 2

तेन चक्रे न रोषं स सेतुपालो जनार्दनः । भृगोर्यश्चरणाघातं दधार हृदि लाञ्छनम्

అందువల్ల సేతుపాలుడైన జనార్దనుడు కోపపడలేదు; భృగువు పాదప్రహారాన్ని ఆయన హృదయస్థలంలో లాంఛనంగా ధరించాడు.

Verse 3

सा तु देवी कथं तेन प्रेयसा विप्रयोजिता । एकाकिनी स्थिता तत्र कथ्यतामसुरेश्वर

అయితే ఆ దేవి తన ప్రియుడి నుండి ఎలా వియోగింపబడింది? అక్కడ ఒంటరిగా నిలిచింది—హే అసురేశ్వరా, దయచేసి చెప్పండి.

Verse 4

उत्कण्ठिता अति वयं श्रोतुं द्वारवतीं मुदा । इदमादौ बुभुत्सामश्चित्तखेदापनुत्तये

మేము అత్యంత ఉత్సుకతతో ఆనందంగా ద్వారవతీ మహిమను వినదలచుకున్నాము. మొదట ఇది తెలుసుకొని హృదయఖేదాన్ని తొలగించుకోవాలని కోరుతున్నాము.

Verse 5

प्रह्लाद उवाच । श्रूयतामृषयः सर्वे गदतो मम विस्तरात् । यथा शापोद्भवं दुःखं मुमोच हरिवल्लभा

ప్రహ్లాదుడు పలికెను—ఓ ఋషులారా, నా మాటలను విస్తారంగా వినండి; శాపం వల్ల పుట్టిన దుఃఖం నుండి హరి ప్రియ (రుక్మిణి) ఎలా విముక్తి పొందిందో చెబుతాను.

Verse 6

अथ दुर्वाससः शापमवाप्यारुन्तुदं तदा । यादवेन्द्रस्य गृहिणी सहसा पर्यदेवयत्

అప్పుడు దుర్వాసుని పదునైన, హృదయాన్ని చీల్చే శాపాన్ని పొందిన యాదవేంద్రుని భార్య (రుక్మిణి) అకస్మాత్తుగా విలపించింది.

Verse 7

रुक्मिण्युवाच । कल्याणी बत वाणीयं लौकिकी संविभाव्यते । कूपके चैव सिन्धौ च प्रमाणान्नाधिकं जलम्

రుక్మిణి పలికింది—అయ్యో! ఈ ‘కల్యాణి’ వాణిని కూడా లోకరీతిగా తూకం వేస్తున్నారు; చిన్న బావిలోనూ సముద్రంలోనూ కొలతకు మించిన నీరు ఉండదు కదా.

Verse 8

यासाहं भूरिभाग्या वै प्राप्य नाथं जगत्पतिम् । इयमेकाकिनी जाता पौलस्त्याद्देवहेलनात्

నేను నిజంగా మహాభాగ్యవతిని—జగత్పతి నాథుని పొందినదాన్ని—ఇప్పుడు పౌలస్త్యుడు (దుర్వాసుడు) చేసిన దేవహేళన కారణంగా ఒంటరిగా మిగిలిపోయాను.

Verse 9

क्व मंगलालयः श्रीमाननवद्यगुणो हरिः । अल्पपुण्या सुसंबाधा कामिनी क्वातिचञ्चला

ఎక్కడ మంగళాలయుడు, శ్రీమంతుడు, నిరవద్యగుణుడు హరి—ఎక్కడ నేను, కామవశమైన అతిచంచల కామిని, అల్పపుణ్యురాలు, సంకుచిత బంధనాలలో చిక్కినది?

Verse 10

तथापि घटयामास धाता वंचनकोविदः । विधानमशुभाया मे वियोगविषमव्यथम्

అయినా, మాయా-వంచనలో నిపుణుడైన ధాత, నేను అభాగ్యురాలిని—నాకు వియోగమనే కఠిన వ్యథతో కూడిన విధిని ఏర్పరచాడు।

Verse 11

अन्यथा वर्णगुरवः स्नातास्त्रैविद्यवर्त्मनि । कथं नु शप्तुमर्हन्ति स्वयं खिन्नामनागसम्

లేకపోతే, త్రైవేదిక మార్గంలో స్నాతులైన వర్ణగురువులు—తానే దుఃఖితురాలైన నిరపరాధిని శపించుటకు ఎలా అర్హులు?

Verse 12

विदधे वज्रमयं तु किं न्विदं हृदयं मेऽतिकठोरमेव हि । शतधा न विदीर्यते यतो विरहे दुर्विषहे मधुद्विषः

విధాత నా హృదయాన్ని వజ్రమయంగా చేశాడా? అది అతి కఠోరమే; ఎందుకంటే మధుద్విషుడు (కృష్ణుడు)తో దుర్విషహ వియోగంలోనూ అది శతధా చీలదు।

Verse 13

अधिकृत्य सुदुश्चरं तपः प्रतिलब्धः प्रथमं मयात्मजः । तनयेन विनाकृताऽप्यहं न मृता पंचसु वासरेष्विह

అత్యంత దుష్కరమైన తపస్సు చేసి నేను మొదట కుమారుణ్ని పొందాను; అయినా, కుమారుని లేకుండా చేసినా, ఇక్కడ ఐదు దినాలలో నేను మరణించలేదు।

Verse 14

उपलभ्य सुदारुणामिमामपि पीडामवितास्म्यहं तदा । यदिदं विधुनोति कल्मषं खलु तन्मां समुपेत्य लक्षवृद्धिम्

ఈ అత్యంత దారుణమైన బాధను పొందినప్పటికీ నేను అప్పుడూ జీవిస్తాను; ఎందుకంటే ఇది నిజంగా పాపమలాన్ని తొలగిస్తుంది. కావున ఇది నాపై వచ్చి నా పుణ్యాన్ని లక్షగుణంగా పెంచుగాక.

Verse 15

इति साऽतिविलप्य दुःखितार्था कुररीतुल्यतया शुशोच वेगात् । विरहेण विघूर्णिताशया द्विजशापापहता मुमूर्च्छ सद्यः

ఇలా చెప్పి ఆమె దుఃఖంతో వ్యాకులమై విపరీతంగా విలపించింది; అకస్మాత్తుగా కురరీ పక్షిలా వేగంగా శోకించింది. వియోగంతో ఆమె మనస్సు త్రిప్పబడింది; బ్రాహ్మణ శాపంతో దెబ్బతిని వెంటనే మూర్ఛించింది.

Verse 16

अथ दुर्वाससा शप्ता रुक्मिणी कृष्णवल्लभा । मूर्च्छनामाप तत्रैव ह्याजगाम पयोनिधिः

అప్పుడు దుర్వాసుని శాపంతో శపింపబడిన కృష్ణప్రియ రుక్మిణి అక్కడికక్కడే మూర్ఛించింది; అదే క్షణంలో జలనిధి అయిన సముద్రుడు అక్కడికి వచ్చాడు.

Verse 17

सुधाशीकरगर्भेण पद्मकिंजल्कवायुना । न्यवीजयदिमां देवीं रुक्मिणीं कृष्णवल्लभाम्

అమృతబిందువులను మోసుకొచ్చే, పద్మపరాగ సువాసనతో నిండిన గాలితో సముద్రుడు ఈ దేవి, కృష్ణప్రియ రుక్మిణిని మృదువుగా వీచి చల్లబరిచాడు.

Verse 18

एतस्मिन्नन्तरे तत्र व्योममार्गेण नारदः । गायन्गुणान्भगवतो वीणापाणिः समागतः

ఇంతలో ఆకాశమార్గం ద్వారా నారదుడు అక్కడికి వచ్చాడు—చేతిలో వీణ పట్టుకొని, భగవంతుని గుణాలను గానంచేస్తూ.

Verse 19

स दृष्ट्वा सिंधुनाऽश्वास्यमानां विश्वस्य मातरम् । अवतीर्य श्रुतकथो बोधयामास नारदः

సముద్రుడు ఓదార్చుతున్న విశ్వమాతను చూచి, కథ విని నారదుడు అవతరించి ఆమెను బోధించి ప్రబోధింపసాగెను।

Verse 20

नारद उवाच । मा खेदं देव देवेशि देवि त्वदधिपे पतौ । दूरीकृते विप्रशापात्कुरु कल्याणि धीरताम्

నారదుడు పలికెను—హే దేవి, దేవదేవేశ్వరి! దుఃఖించకు. నీ స్వామి-పతి బ్రాహ్మణశాపాన్ని తొలగించినప్పుడు, హే కల్యాణి, ధైర్యంగా నిలుచు।

Verse 21

त्वं हि साक्षाद्भगवती कृष्णश्च पुरुषोत्तमः । अवतीर्णो धराभारमपनेतुं यदृच्छया

నీవు సాక్షాత్ భగవతివి; కృష్ణుడు పురుషోత్తముడు. భూమిభారాన్ని తొలగించుటకై ఆయన స్వేచ్ఛతో అవతరించాడు।

Verse 22

देवो ह्यसौ परं ब्रह्म सदाऽनिर्विण्णमानसः । मायाशक्तिस्त्वमेतस्य सर्गस्थित्यन्तकारिणः

ఆయనే దేవుడు, పరబ్రహ్మ; ఆయన మనస్సు సదా అలసటలేనిది. నీవు ఆయన మాయాశక్తి, సృష్టి-స్థితి-లయకారిణి।

Verse 23

संहृत्य निखिलं शेते ययाऽसौ कलया स्वराट् । तदापि न वियुज्येत त्वया विश्वपतिः प्रभुः

ఏ కలాంశంతో ఆ స్వరాట్ సమస్తాన్ని సంహరించి శయనించునో, అప్పుడు కూడా విశ్వపతి ప్రభువు నీతో వియోగమొందడు।

Verse 24

अवियुक्तस्त्वया नित्यं देवदेवो जगत्पतिः । लीलावतारेष्वेतस्य सर्वेषु त्वं सहायिनी

దేవదేవుడు, జగత్పతి, నిత్యము నీతో విడిపోడు. ఆయన లీలా-అవతారములన్నిటిలో నీవే ఆయన సహచరిణి, సహాయిని.

Verse 25

योगं वियोगं च तथा न यात्येष त्वयाऽनघे । विडंबयति भूतानामुपकाराय चेश्वरः

హే అనఘే, ఆయన నీతో నిజంగా యోగమునకైనా, వియోగమునకైనా వెళ్లడు. జీవుల ఉపకారము, బోధనార్థము ప్రభువు అలా నటనచేస్తాడు.

Verse 26

आराधनीयाः सततं भूदेवा भूतिमीप्सता । प्रकोपनीया नैवैते तत्त्वज्ञा हि तपस्विनः

సంపద, మంగళం కోరువాడు ‘భూదేవ’ బ్రాహ్మణులను నిత్యం ఆరాధించాలి. వారిని ఎప్పుడూ కోపింపజేయకూడదు; తత్త్వజ్ఞ తపస్వులే నిజమైన ద్రష్టలు.

Verse 27

इत्येवं शिक्षयंल्लोकं वियोगं तेऽनुमन्यते । मुनि शापाद्धरिः साक्षाद्गूढः कपटमानुषः

ఇలా లోకానికి బోధించుటకై ఆయన నీతో వియోగాన్ని అంగీకరిస్తాడు. ముని శాపం వల్ల సాక్షాత్తు హరి కపట-మానవ రూపమున గూఢంగా నిలిచివుంటాడు.

Verse 28

अपि स्मरसि कल्याणि जातो रघुकुले स्वयम् । लोकानुग्रहमन्विच्छन्भूभारहरणोत्सुकः

హే కల్యాణీ, నీకు స్మరణముందా—ఆయనే స్వయంగా రఘుకులమున జన్మించాడు; లోకానుగ్రహాన్ని కోరుతూ, భూభారాన్ని హరించుటకు ఉత్సుకుడై.

Verse 29

तं हरिं जगतामीशं रुक्मिणि त्वं न वेत्सि किम् । प्राणेभ्योऽपि गरीयांसमयं देवः स एव हि

హే రుక్మిణీ, జగదీశుడైన ఆ హరిని నీవు గుర్తించలేవా? ఆయన ప్రాణవాయువుకన్నా మిన్నగా ప్రియుడు; ఆ దేవుడే నీ పరమ శరణు.

Verse 30

येनेदं पूरितं विश्वं बहिरन्तश्च सुव्रते । असंगस्य विभोः संगः कथं स्यादिति मन्मतिः

హే సువ్రతే, ఎవరి చేత ఈ సమస్త విశ్వం బయటా లోపలా వ్యాపించి నిండిపోయిందో, స్వభావతః అసంగుడైన ఆ విభువుకు ‘ఆసక్తి’ ఎలా కలుగుతుంది? ఇదే నా భావం.

Verse 31

तया त्वया नियुक्तोऽसाविति प्रत्येमि सर्वशः । तद्विमुञ्चाऽधिमत्यर्थमात्मानमनुसंस्मर । प्रसीद मातः संधेहि धीरतां स्वमनीषया

ఈ కార్యార్థం ఆయనను నీవే నియమించావని నేను పూర్తిగా నమ్ముతున్నాను. కాబట్టి అతిశోకాన్ని విడిచిపెట్టు; నీ ఆత్మస్వరూపాన్ని స్మరించు. హే మాతా, ప్రసన్నమవు—నీ వివేకంతో ధైర్యాన్ని స్థాపించు.

Verse 32

इति ब्रुवति देवर्षाववसाने नदीपतिः । प्रोवाच वचनं तस्यै वाचा मृदुसुवर्णया

దేవర్షి ఇలా చెప్పి ముగించగానే, నదుల అధిపతి ఆమెకు ప్రత్యుత్తరం పలికాడు—ఆ వాక్కు మృదువుగా, స్వర్ణమధురంగా ఉండెను.

Verse 33

समुद्र उवाच । यदाह देवि देवर्षिर्नत्वा त्वां सत्यमेव तत् । गीयसे त्वं हि वेदेषु नित्यं विष्णुः सहायिनी

సముద్రుడు పలికెను—హే దేవీ, దేవర్షి నీకు నమస్కరించి చెప్పినది నిశ్చయంగా సత్యమే. నీవు వేదాలలో నిత్యం విష్ణువుకు నిత్య సహాయినిగా కీర్తింపబడుతున్నావు.

Verse 34

परः पुमानेव निरस्तविग्रहो गूढोऽधिपस्ते विदधाति भूयः । विश्वं व्यवस्थापयति स्वरोचिषा त्वया सहायेन बिभर्ति मूर्तिम्

ఆ పరమపురుషుడు—స్వభావతః నిరాకారుడైనా—అధిపతిగా గూఢంగా ఉండి మళ్లీ మళ్లీ తన కార్యాలను నిర్వహిస్తాడు. తన స్వప్రకాశంతో విశ్వాన్ని నియమిస్తాడు; నిన్ను సహాయకురాలిగా చేసుకొని సాకార మూర్తిని ధరిస్తాడు।

Verse 35

तदेष परिखेदस्ते न मनागपि युज्यते । वक्षःस्थलस्था भवती नित्यं श्रीवत्सलक्ष्मणः

కాబట్టి నీ ఈ దుఃఖం కణమాత్రమూ తగదు. నీవు నిత్యం శ్రీవత్సలాంఛనుడైన శ్రీ విష్ణువు వక్షస్థలంలో నివసిస్తావు.

Verse 36

इयं भागीरथी देवी मदादेशादुपागता । विनोदयिष्यत्यनिशं त्वां हि देवि शरीरिणी

ఈ భాగీరథీ దేవి నా ఆజ్ఞచేత ఇక్కడికి వచ్చింది. ఓ దేవి, శరీరధారిణిగా సమీపంలో ఉండి నిన్ను నిరంతరం ఆనందింపజేసి ఆదరిస్తుంది.

Verse 37

एतस्याः स्यान्मृदु स्वादु पयः पूरोपशोभितम् । प्रदेशोऽयमशेषोऽपि भविता त्वत्सुखप्रदः

ఆమె జలము మృదువుగా, మధురంగా ఉండి, సమృద్ధమైన ప్రవాహంతో శోభిస్తుంది. ఈ సమస్త ప్రాంతమూ నిన్ను సుఖపెట్టేదిగా మారుతుంది.

Verse 38

नानाद्रुमलताकीर्णं निकुंजैरुपशोभितम् । मातंगैश्च समाजुष्टं मंजुगुंजन्मधुव्रतम्

ఆ ప్రాంతం నానావిధ వృక్షలతలతో నిండిపోయి, నికుంజాలతో శోభించింది. అక్కడ ఏనుగుల సంచారం ఉండి, మధు కోరే తేనెటీగల మధుర గుంజనం మార్మోగింది.

Verse 39

नवपल्लवभङ्गीभिः कुसुमस्तबकैः शुभैः । फलैरमृतकल्पैश्च मंजरी राजिभिस्तथा

కొత్త పల్లవాల సొగసైన భంగిమలతో, శుభమైన పుష్పగుచ్ఛాలతో, అమృతసమానమైన ఫలాలతో, అలాగే మంజరీల వరుసలతో అది మహాశోభతో ప్రకాశించింది।

Verse 40

नंदनस्य श्रिया जुष्टं मनोनयननन्दनम् । वनं रम्यतरं चात्र ह्यचिरेण भविष्यति

నందనవన శోభతో అలంకృతమై, మనస్సు మరియు నేత్రాలకు ఆనందం కలిగించే ఈ వనం ఇక్కడ త్వరలోనే మునుపటికన్నా మరింత रमణీయమవుతుంది।

Verse 41

त्वया संबोधनीयाः स्म वयं मातः सदैव हि । अगम्यरूपा विद्या त्वमस्माभिर्बोध्यसे कथम्

ఓ మాతా, మేము ఎల్లప్పుడూ నీచేతనే బోధింపబడవలసినవారము. నీవు అగమ్యస్వరూపమైన స్వయంవిద్య—మేము నిన్ను ఎలా బోధించగలము?

Verse 42

तदा वामनुजानीहि प्रसीद परमेश्वरि । नमस्ते विश्वजननि भूयो ऽपि च नमोनमः

అప్పుడు మాకు అనుమతి ప్రసాదించు, ఓ పరమేశ్వరి; కరుణించి ప్రసన్నమవు. ఓ విశ్వజనని, నీకు నమస్కారం—మళ్లీ మళ్లీ నమో నమః।

Verse 43

प्रह्लाद उवाच । एवमुक्त्वा जगद्धात्रीं जग्मतुस्तौ यथागतम् । आजगाम च तत्रैव देवी भागीरथी स्वयम्

ప్రహ్లాదుడు అన్నాడు—జగద్ధాత్రిని ఇలా సంభోదించి వారు ఇద్దరూ వచ్చినట్లే తిరిగి వెళ్లారు; మరియు అక్కడికే దేవి భాగీరథీ స్వయంగా వచ్చెను।

Verse 44

वनं समभवत्तत्र दिव्यभूरुहसेवितम् । सेव्यं समस्तलोकानां फलपुष्पसमृद्धिमत्

అక్కడ దివ్య వృక్షాలతో అలంకృతమైన ఒక వనం ఏర్పడింది; అది సమస్త లోకాలకు సేవ్యమై, ఫలపుష్ప సమృద్ధితో నిండింది।

Verse 45

प्रसादेन च भूतानां गंगाऽशेषाघहारिणी । भूषयामास तद्देशं सा च विष्णुपदी सरित्

సర్వ భూతాలపై కృపచూపి, సమస్త పాపాలను హరించే గంగా ఆ ప్రాంతాన్ని అలంకరించింది; విష్ణుపదీగా ప్రసిద్ధమైన ఆ నది భూమిని శోభింపజేసింది।

Verse 46

देवो च मुनिवाक्येन गंगायाश्च विनोदनात् । सौन्दर्या तस्य देशस्य किञ्चित्स्वास्थ्यमवाप ह

ముని వాక్యంతోను, గంగ యొక్క హర్షదాయక సహాయంతోను, ఆ దేశ సౌందర్యం కొంత ఆరోగ్యాన్ని మరియు సమతుల్యతను తిరిగి పొందింది।

Verse 47

अथ विष्णुपदीं देवीं श्रुत्वा सागरसंगताम् । इतस्ततः समाजग्मुः श्रद्दधानाः पयस्विनीम्

తర్వాత విష్ణుపదీ దేవి (గంగా) సముద్రంతో సంగమించిందని విని, శ్రద్ధగల జనులు అన్ని దిశల నుండీ ఆ జలసమృద్ధ నదికి చేరుకున్నారు।

Verse 48

द्वारकावासिनश्चैव जनाः काननशोभया । हृष्टचित्ताः समाजग्मुरनिशं रुक्मिणीवनम्

ద్వారకలో నివసించే జనులు వనశోభను చూసి హర్షచిత్తులై, నిరంతరం ఆనందంతో రుక్మిణీ వనానికి వెళ్లుతూ ఉండేవారు।

Verse 49

श्रुत्वा तदखिलं सर्वं दुर्वासाः शांभवी कला । चुकोप स्मयमानश्च भूय एतदभाषत

ఆ సమస్తమును విని శాంభవీశక్తిస్వరూపుడైన దుర్వాసుడు కోపించెను; అయినను చిరునవ్వుతో మళ్లీ ఈ వాక్యములు పలికెను.

Verse 50

दुर्वासा उवाच । कः प्रभुस्त्रिषु लोकेषु मह्यं वचनमन्यथा । विधातुमपि देवानामाद्यो लोकपितामहः

దుర్వాసుడు పలికెను—త్రిలోకములలో నా వాక్యమును ఇతరథా చేయగల ప్రభువు ఎవడు? దేవులలో ఆద్యుడైన లోకపితామహ బ్రహ్మకూడా కాదు.

Verse 51

किं न जानाति लोकोऽयं मयि रोषकषायिते । शक्रं प्रति त्रिभुवनं भ्रष्टश्रीकमभूत्तदा

నా కోపము రగిలినప్పుడు ఏమి జరుగునో ఈ లోకము ఎరుగదా? ఒకసారి శక్రుని కారణముగా త్రిభువనము శ్రీహీనమై పోయెను.

Verse 52

मम शापमविज्ञाय नन्दनप्रतिमे वने । कथं सा रुक्मिणी तत्र रमते जनसेविते

నా శాపమును లెక్కచేయక, నందనసమానమైన ఆ వనములో—జనసేవితమైన చోట—ఆ రుక్మిణీ ఎలా ఆనందించుచున్నది?

Verse 53

तदेते तरवः सर्वे संत्वभोज्यफला नृणाम् । विभ्रष्टसर्वसौभाग्याः कुसुमस्तबकोज्झिताः

కాబట్టి ఈ సమస్త వృక్షములు మనుష్యులకు భోగ్యముకాని ఫలములు కలవిగా మారుగాక; సర్వసౌభాగ్యము నశించి పుష్పగుచ్ఛములు లేనివిగా ఉండుగాక.

Verse 54

इयं तु शापनिर्दग्धा हरचूडामणिः सरित् । वार्यस्याः स्यादपेयं तु नैवेह स्थातुमर्हति

ఈ హరచూడామణి నది శాపంతో దగ్ధమైంది; దీని జలం అపేయమగుగాక, ఇది ఇక్కడ నిలువుటకు అర్హం కాదు।

Verse 55

प्रह्लाद उवाच । तदा सर्वमभूत्तत्र यद्यदाह च वै मुनिः । वाचि वीर्यं हि विप्राणां निर्मितं विष्णुना स्वयम्

ప్రహ్లాదుడు పలికెను—అప్పుడు అక్కడ ముని చెప్పినదంతా యథాతథంగా జరిగింది; బ్రాహ్మణుల వాక్కులోని శక్తి స్వయంగా విష్ణువే నిర్మించి నిలిపినది।

Verse 56

सा तु देवी तथा वृत्तमवेक्ष्य भृशदुःखिता । मेने दुरत्ययं दैवमापतत्तत्पुनःपुनः

దేవి ఈ విధంగా జరిగినదంతా చూచి అత్యంత దుఃఖితయైంది; తప్పించలేని దైవం తనపై మళ్లీ మళ్లీ పడిందని ఆమె భావించింది।

Verse 57

ततस्तु सा विनिश्चित्य मरणं दुःखभेषजम् । उत्तरीयांबरेणैव बहिः किञ्चित्प्रबद्ध्य तु

అప్పుడు ఆమె మరణమే తన దుఃఖానికి ఔషధమని నిశ్చయించుకుంది; తన ఉత్తరీయ వస్త్రంతో బయట కొంత బిగించి (ఉరితాడు) కట్టింది।

Verse 58

अथावबुध्य तत्सर्वं सर्वभूतगुहाशयः । तां ज्ञात्वा सत्वरं चाऽगात्सुपर्णेन दयानिधिः

అప్పుడు సమస్తభూతాల హృదయగుహలో నివసించువాడు అన్నిటినీ గ్రహించాడు; ఆమె స్థితిని తెలిసి కరుణానిధి భగవాన్ సుపర్ణుడు (గరుడుడు)పై త్వరగా అక్కడికి వెళ్లాడు।

Verse 59

ददर्श तादृशीं देवीं कण्ठपाशकरां विभुः । अधस्तात्तरुशाखायां निमीलितविलोचनाम्

ప్రభువు ఆ దేవిని ఆ స్థితిలో దర్శించాడు—కంఠానికి పాశం ధరించి, వృక్షశాఖ క్రింద నిలిచి, నేత్రాలు మూసుకొని ఉన్నదిగా।

Verse 60

विभ्रष्टभूषणगणां कृशदेहवल्लीं म्लानाननांबुजरुचं मरणे प्रसक्ताम् । मेने स विग्रहवतीं करुणां कृपालुस्तां सौख्यदां गुणवतीं प्रणतार्तिहन्त्रीम्

ఆభరణాలు జారిపోయి, దేహం ఎండిన వల్లి వలె కృశమై, ముఖకమల కాంతి మ్లానమై, మరణంలో లీనమై ఉన్న ఆమెను చూసి కృపాళువు ప్రభువు ఆమెను సాక్షాత్తు దేహధారిణి కరుణగా భావించాడు—సౌఖ్యదాయిని, గుణవతి, శరణాగతుల ఆర్తిని హరించేది।

Verse 61

संश्रुत्य साऽपि पतगाधिपते रवं वै प्रोन्मील्य नेत्रकमलेऽथ ददर्श कृष्णम् । सामन्यत त्रिकविवर्तितलोचनाब्जं प्राप्तं तमिष्टसुहृदं निजजीवनाथम्

పతగాధిపతి గరుడుని నాదం విని ఆమె కూడా కమలనేత్రాలను విప్పి కృష్ణుణ్ణి దర్శించింది. తన ఇష్టసుహృదుడైన, తన జీవనాథుడైన ఆయన అక్కడికి వచ్చినదాన్ని చూసి ఆశ్చర్యంతో మళ్లీ మళ్లీ చూపును తిప్పుతూ చూచింది।

Verse 62

सा रोमहर्षविवशा त्रपया परीता कोपानुरागकलुषा कृतविप्रलापा । संवर्द्धितद्विगुणशोकभरा च देवी नानारसं बत दृशोर्विषयं प्रपेदे

దేవి రోమాంచంతో వశమై, లజ్జతో నిండిపోయి, కోపానురాగాల మిశ్రమ కలుషంతో కలవరపడి, అసంబద్ధమైన మాటలు పలికింది. ఆమె శోకభారం రెండింతలు పెరిగి, ఆమె కళ్లకు నానారసాల తుఫాను గోచరమైంది।

Verse 63

तस्याः ससाध्वसविसर्गचिकीर्षितायाः पाशं व्यपोह्य करचारु सरोरुहेण । आदाय पाणिममृतोपमया च वाचा संजीवयन्निदमुदारमुदाजहार

ఆమె భయంతో ప్రాణత్యాగం చేయబోతుండగా, ప్రభువు తన సుందర కమలహస్తంతో ఆమె పాశాన్ని తొలగించాడు. ఆమె చేతిని పట్టుకొని, అమృతసమానమైన వాక్యాలతో ఆమెను సంజీవింపజేస్తూ, ఈ ఉదార వచనాన్ని పలికాడు।

Verse 64

श्रीकृष्ण उवाच । किमेतत्साहसं भीरु चिकीर्षत्यविचारितम् । ननु देवि ममाचक्ष्व किं नु ते खेदकारणम्

శ్రీకృష్ణుడు పలికెను—హే భీరువా! ఆలోచించకుండానే నీవు ఏ దుస్సాహసం చేయబోతున్నావు? హే దేవీ, నాకు స్పష్టంగా చెప్పు—నీ దుఃఖానికి కారణం ఏమిటి?

Verse 65

त्वं विद्याऽहं परो बोधस्त्वं माया चेश्वरस्त्वहम् । त्वं च बुद्धिरहं जीवो वियोगः कथमावयोः

నీవు దివ్య విద్య, నేను పరమ బోధ; నీవు మాయ, నేను ఈశ్వరుడు. నీవు బుద్ధి, నేను జీవుడు—అయితే మన ఇద్దరిలో వియోగం ఎలా ఉంటుంది?

Verse 66

त्वया विमोहितात्मानो भ्राम्यन्त्यजभवादयः । सा कथं क्षुभ्यसि त्वं तु किं स्वधाम न बुध्यसे

నీ వల్ల మోహితులై బ్రహ్మాది మహాత్ములు కూడా భ్రమిస్తారు; అలాంటప్పుడు నీవే ఎలా కలత చెందుతావు? నీ స్వధామం—నీ నిజ స్వరూపం—నీవు గుర్తించలేవా?

Verse 67

त्वया हि बद्धा ऋषयस्ते चरन्तीह कर्मभिः । तां त्वां कथमृषिः शप्तुं शक्नुयाद्वरवर्णिनि

నీ వల్లనే ఋషులు కూడా బద్ధులై కర్మవశంగా ఇక్కడ సంచరిస్తారు; హే వరవర్ణినీ, అప్పుడు ఏ ఋషి నిన్ను శపించగలడు?

Verse 68

शिक्षार्थं त्विह लोकानामेवं मे देवि चेष्टितम् । मन्मायया समाविष्टः कुरुते विवशः पुमान् । पश्य कोपपरीतात्मा यः स शान्तो मुनीश्वरः

లోకులకు బోధనార్థం, హే దేవీ, నేను ఈ విధంగా ప్రవర్తించాను. నా మాయలో ప్రవేశించి మనిషి వివశుడై కర్మ చేస్తాడు. చూడు—ఇప్పుడు కోపంతో ఆవరితమైన మనస్సు కలవాడే నిజానికి శాంత స్వరూపుడైన మునీశ్వరుడు.

Verse 69

प्रह्लाद उवाच । सोऽभ्येत्य भक्तिनम्रोऽथ दुर्वासा मुनिसत्तमः । विचार्य मनसा सर्वं पश्चात्तापानुपाश्रयत्

ప్రహ్లాదుడు పలికెను—అప్పుడు భక్తితో వినయంగా నమస్కరించి మునిశ్రేష్ఠుడు దుర్వాసుడు సమీపమునకు వచ్చెను. మనసులో సమస్తమును విచారించి తరువాత పశ్చాత్తాపాశ్రయమునకు చేరెను.

Verse 70

किं मया कृतमित्युक्त्वा तत्समीपमुपागमत् । अपतद्विलुठन्भूमौ दण्डवच्चाश्रुसंप्लुतः

“నేను ఏమి చేసితిని?” అని పలికి అతడు వారి సమీపమునకు వెళ్లెను. భూమిపై పడి గోర్లాడుచు, దండవత్ ప్రణామముచేసి కన్నీళ్లతో తడిసెను.

Verse 71

पितरौ जगतो देवौ क्षामयामास दीनवत् । तुष्टाव सूक्तवाक्यैस्तु रहस्यैर्भक्तिसंयुतः

అతడు జగత్తుకు తల్లిదండ్రులైన ఆ ఇద్దరు దేవతలను దీనుడై క్షమాపణ కోరెను. భక్తితో యుక్తుడై గూఢమైన సుక్తివాక్యాలతో వారిని స్తుతించెను.

Verse 72

आह चेदं जगन्नाथं यदि मय्यस्त्यनुग्रहः । तदा पुरेव संयोगो देव देव्या विधीयताम्

అతడు జగన్నాథునితో ఇలా అన్నెను—“నాపై అనుగ్రహముంటే, దేవుడు-దేవి సంయోగము పూర్వంలాగుననే మళ్లీ ఏర్పడునట్లు చేయుము.”

Verse 73

अथ प्रहस्य गोविन्दस्तमाह मुनिसत्तमम् । न हि ते वचनं जातु मृषा भवितुमर्हति

అప్పుడు గోవిందుడు చిరునవ్వుతో ఆ మునిశ్రేష్ఠునితో అన్నెను—“నీ వాక్యం ఎప్పటికీ అసత్యమగుటకు అర్హం కాదు.”

Verse 74

मयैवं विहितः सेतुः कथमुच्छेद्यतां द्विज । सद्भिराचरितः सेतुः सिद्धो लोकस्य पालकः

హే ద్విజా! ఈ సేతు-ధర్మాన్ని నేనే స్థాపించితిని; మరి దానిని ఎలా ఛేదించగలరు? సద్జనులు ఆచరించిన ఈ సేతువు సిద్ధమై లోకరక్షకుడై నిలుచును।

Verse 75

दिनेदिने द्विकालं च आयास्ये मुनिसत्तम । विनोदयिष्ये तां तां तु मुनिकन्यां च काम्यया

హే మునిశ్రేష్ఠా! నేను ప్రతిదినము, ద్వికాలములలో (ప్రాతః-సాయంకాలములలో) వచ్చి, నా ఇష్టానుసారము ఆ మునికన్యను మళ్లీ మళ్లీ ఆనందింపజేసెదను।

Verse 76

तुष्यामि साधनैर्नान्यैर्मत्कथाकथनैरपि । यथा संपूज्य मामत्र मम प्रीतिर्भविष्यति

నేను ఇతర సాధనములచేత—నా కథలను చెప్పుటచేత కూడ—అంతగా తృప్తి చెందను; ఇక్కడ విధివిధానముగా నన్ను సమ్యక్ పూజించినపుడే నా ప్రీతి కలుగును।

Verse 77

यदा च मयि वै कुण्ठमधिरूढे महामुने । प्रवेक्ष्यति तदा तेजो मम सर्वं त्रिविक्रमे

హే మహామునీ! నేను వైకుంఠమున అధిరూఢుడనైనప్పుడు, నా సమస్త తేజస్సు త్రివిక్రమునందు ప్రవేశించును।

Verse 78

रुक्मिणीयं च मन्मूर्तेः संयोगं पुनरेष्यति । इयं भागीरथी चापि सागरेण समा गुणैः । त्यक्त्वा ह्यशेषदुःखानि सुखं चैव गमिष्यति

రుక్మిణీ కూడా నా స్వమూర్తితో మళ్లీ సంయోగమును పొందును. ఈ భాగీరథీ (గంగా)యు—గుణములలో సాగరసమానమై—సర్వ దుఃఖములను విడిచి నిశ్చయముగా సుఖమునకు చేరును।

Verse 79

अनुग्रहं विधायैवमृषिणा सह केशवः । विवेश स्वपुरीं तत्र विधायोपांतिकं मुनिम्

ఇలా ఋషితో కూడి కేశవుడు అనుగ్రహం చేసి, మునిని సమీపంలో సేవకై నిలిపి, తన స్వపురిలో ప్రవేశించాడు।

Verse 80

सापि देवी च संबुध्य तदा तस्य विचेष्टितम् । अनुग्रहाद्भगवतो बभूव विगत ज्वरा

ఆ దేవీ కూడా అప్పుడు అతని చర్యలను గ్రహించింది; భగవంతుని అనుగ్రహంతో ఆమె జ్వరబాధ నుండి విముక్తి పొందింది।

Verse 81

यतश्च मुक्ता दुःखेन तत्र देवी हरिप्रिया । ततो भागीरथी सा तु गदिता दुःखमोचिनी

అక్కడ హరిప్రియ దేవి దుఃఖం నుండి విముక్తి పొందినందున, ఆ భాగీరథీ ‘దుఃఖమోచిని’ అని ప్రసిద్ధి చెందింది।

Verse 82

अमावास्यां पौर्णमास्यां यस्तस्याः संगमे शुभे । स्नायादशेषदुःखात्तु स नरः परिमुच्यते

అమావాస్య, పౌర్ణమి రోజుల్లో ఆమె శుభ సంగమంలో స్నానం చేసే వాడు, సమస్త దుఃఖాల నుండి పూర్తిగా విముక్తుడవుతాడు।

Verse 83

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां नवम्यां चावलोकिता । नराणां रुक्मिणी देवी सर्वान्कामा न्प्रयच्छति

అష్టమి, చతుర్దశి, నవమి తిథుల్లో దేవి రుక్మిణిని దర్శించినవారికి ఆమె సమస్త కోరికలను ప్రసాదిస్తుంది।

Verse 84

इत्येतत्कथितं देव्या ऋषयो दुःखमोचनम् । अनुग्रहश्च देवस्य किं भूयः श्रोतुमिच्छथ

ఓ ఋషులారా! దేవి యొక్క దుఃఖనాశక మహాత్మ్యమును, అలాగే భగవంతుని అనుగ్రహమును ఈ విధంగా చెప్పితిని. ఇక మీరు మరేమి వినదలచుచున్నారు?