Adhyaya 18

Verse 1

श्रीप्रह्लाद उवाच । पूजयेद्गणनाथं तं रुक्मिणं रुक्मभूषितम् । दुर्वाससं च कृष्णं च बलभद्रं च भक्तितः

శ్రీ ప్రహ్లాదుడు పలికెను—భక్తితో ఆ గణనాథుని, స్వర్ణాభరణాలతో అలంకృతుడైన రుక్మిని, అలాగే దుర్వాసుడు, శ్రీకృష్ణుడు, బలభద్రుడిని కూడా పూజించవలెను।

Verse 2

यजत्येको महायज्ञैः संपूर्णवरदक्षिणैः । एकः पश्यति देवेशं कृष्णं तुल्यफलौ हि तौ

ఒకడు సంపూర్ణమైన ఉత్తమ దక్షిణలతో మహాయజ్ఞాలు నిర్వహిస్తాడు; మరొకడు దేవేశుడైన శ్రీకృష్ణుని దర్శిస్తాడు—నిజంగా ఇద్దరికీ ఫలం సమానమే।

Verse 3

वापीकूपतडागानि करोत्येकः समाहितः । एकः पश्यति देवेशं कृष्णं तुल्यफलौ हि तौ

ఒకడు ఏకాగ్రచిత్తంతో బావులు, వాపీలు (బావడులు), చెరువులు నిర్మిస్తాడు; మరొకడు దేవేశుడైన శ్రీకృష్ణుని దర్శిస్తాడు—ఇద్దరికీ ఫలం సమానమే।

Verse 4

गोभूतिलहिरण्यादि ददात्येको दिनेदिने । एकः पश्यति देवेशं कृष्णं तुल्यफलौ हि तौ

ఒకడు ప్రతిదినం గోవులు, భూమి, నువ్వులు, స్వర్ణం మొదలైనవి దానం చేస్తాడు; మరొకడు దేవేశుడైన శ్రీకృష్ణుని దర్శిస్తాడు—ఇద్దరికీ ఫలం సమానమే।

Verse 5

प्राणायामादिसंयुक्तो जपध्यानपरायणः । एकः पश्यति देवेशं कृष्णं तुल्यफलौ हि तौ

ఒకడు ప్రాణాయామాది సాధనలతో యుక్తుడై జపధ్యానాలలో పరాయణుడై ఉంటాడు; మరొకడు దేవేశుడైన శ్రీకృష్ణుని దర్శిస్తాడు—ఇద్దరికీ ఫలం సమానమే।

Verse 6

जाह्नव्यादिषु तीर्थेषु सुस्नात्वैकः समाहितः । एकः पश्यति देवेशं कृष्णं तुल्यफलौ हि तौ

ఒకడు సమాహితచిత్తుడై జాహ్నవీ మొదలైన తీర్థాలలో శుభ్రంగా స్నానం చేస్తాడు; మరొకడు దేవేశుడైన శ్రీకృష్ణుని దర్శిస్తాడు—ఇద్దరికీ ఫలం సమానమే।

Verse 7

त्रिभिर्विक्रमणैर्येन विक्रांतं भुवनत्रयम् । त्रिविक्रमं च तं दृष्ट्वा मुच्यते पातकत्रयात्

మూడు మహావిక్రమాలతో త్రిలోకాలను వ్యాపించిన ఆ త్రివిక్రముని దర్శించగానే, మనిషి త్రివిధ పాపబంధం నుండి విముక్తుడవుతాడు।

Verse 8

ऋषय ऊचुः । कथं त्रैविक्रमी मृर्त्तिरागतेयं धरातले । कलान्यासाच्च कृष्णत्वं कदेयं प्राप्तवत्यथ

ఋషులు పలికారు—ఈ త్రివిక్రమ మూర్తి భూమిమీద ఎలా అవతరించింది? మరియు ఏ కలాన్యాసం ద్వారా ఇది తరువాత కృష్ణత్వాన్ని పొందింది?

Verse 9

दैत्य संशयमस्माकं छेत्तुमर्हस्यशेषतः । दुर्वाससश्च कृष्णस्य संभवः कथ्यतामिति

దైత్యుని విషయమై మా సందేహాన్ని మీరు పూర్తిగా తొలగించాలి; అలాగే దుర్వాసుడు మరియు శ్రీకృష్ణుని సంభవకథను చెప్పండి।

Verse 10

प्रह्लाद उवाच । तच्छ्रूयतां द्विजश्रेष्ठा यथा मूर्त्तिस्त्रिविक्रमी । दुर्वाससा समायुक्ता संभूता धरणीतले

ప్రహ్లాదుడు పలికెను—హే ద్విజశ్రేష్ఠులారా, వినండి; దుర్వాసునితో సంయుక్తమైన త్రివిక్రమ మూర్తి భూమిపై ఎలా ప్రదర్శితమైందో.

Verse 11

पूर्वं कृतयुगस्यांते बलिना च पुरंदरः । निर्जित्य भ्रंशितः स्थानात्तदर्थं मधुसूदनः

పూర్వం కృతయుగాంతంలో బలిచేత పురందరుడైన ఇంద్రుడు జయింపబడి తన స్థానమునుండి భ్రంశింపబడెను; ఆ కారణమున ధర్మస్థాపనార్థం మధుసూదనుడు ప్రవేశించెను।

Verse 12

कश्यपाद्वामनो जज्ञे ततोऽभूच्च त्रिविक्रमः । त्रिभिः क्रमैर्मितांल्लोकानाक्रम्य मधुहा हरिः

కశ్యపుని నుండి వామనుడు జన్మించెను; తదుపరి ఆయనే త్రివిక్రముడయ్యెను. మధుహా హరి మూడు అడుగులతో కొలిచిన లోకాలను దాటి ఆవరించెను।

Verse 13

बलिं चकार भगवान्पातालतलवासि नम् । भक्त्या त्वनन्यया कृष्णो दैत्येन परितोषितः

భగవానుడు బలిని పాతాళతల నివాసిగా చేసెను; అయితే దైత్యుని అనన్యభక్తితో కృష్ణుడు సంతుష్టుడై సంపూర్ణంగా తృప్తి పొందెను।

Verse 14

स्वयं चैवाऽवसत्तत्र भक्त्या क्रीतो हरिस्तदा । अनुग्रहाय भगवान्द्वारपालो बभूव ह

అక్కడే హరి స్వయంగా నివసించెను, భక్తిచేత ‘క్రీతుడైన’ వానివలె. అనుగ్రహార్థం భగవానుడు (బలికి) ద్వారపాలుడయ్యెను।

Verse 15

दुर्वासाश्चापि भगवानात्रेयो मुनिसत्तमः । अटंस्तीर्थानि मोक्षार्थं मुक्तिक्षेत्रमचिंतयत्

అత్రిపుత్రుడైన మునిశ్రేష్ఠుడు భగవాన్ దుర్వాసుడు కూడా మోక్షార్థం తీర్థాలను సంచరిస్తూ ఒక ముక్తిక్షేత్రాన్ని మనసులో చింతించెను।

Verse 16

एवं चितयमानः स ज्ञानदृष्ट्या महामुनिः । गोमत्या संगमो यत्र चक्रतीर्थेन भो द्विजाः

ఇలా చింతిస్తూ ఆ మహాముని జ్ఞానదృష్టితో—హే ద్విజులారా—గోమతి నది చక్రతీర్థంతో సంగమించే స్థలాన్ని దర్శించాడు.

Verse 17

तन्मुक्तिक्षेत्रमाज्ञाय गमनाय मतिं दधे । सोतीत्य नगरग्रामानुद्यानानि वनानि च

ఆ స్థలాన్ని ముక్తిని ప్రసాదించే క్షేత్రంగా తెలుసుకొని వెళ్లాలని సంకల్పించాడు. నగరాలు, గ్రామాలు, ఉద్యానాలు, వనాలు దాటి ముందుకు సాగాడు.

Verse 18

आनर्त्तविषयं प्राप्य दैत्यभूमिं विवेश ह । निःस्वाध्यायवषट्कारां वेदध्वनिविवर्ज्जिताम्

ఆనర్త దేశానికి చేరి అతడు దైత్యులు పాలించే భూమిలో ప్రవేశించాడు; అక్కడ స్వాధ్యాయం లేదు, వషట్కారం లేదు, వేదధ్వని వినిపించదు.

Verse 19

कुशेन दैत्यराजेन सेवितां पालितां तथा । बहुम्लेच्छ समाकीर्णामधर्मोपार्जकैर्जनैः

ఆ భూమి దైత్యరాజు కుశునిచే సేవింపబడి పాలింపబడింది; అనేక మ్లేచ్ఛులతోను, అధర్మోపార్జకులైన జనులతోను నిండిపోయింది.

Verse 20

प्रत्यासन्नामिति ज्ञात्वा चक्रतीर्थमगाद्द्विजः । स्नात्वा च संगमे पुण्ये मोक्ष्येऽहं च कृताह्निकः

సమీపంలోనే ఉందని తెలిసి ఆ ద్విజుడు చక్రతీర్థానికి వెళ్లాడు. ‘పుణ్య సంగమంలో స్నానం చేసి, నిత్యకర్మలు పూర్తిచేసి, నేను విముక్తుడనవుతాను’ అని భావించాడు.

Verse 21

इति कृत्वा स नियमं ययौ शीघ्रं मुनिस्तदा । स्नात्वा शीघ्रं प्रयास्यामि दैत्यभूमिं विहाय च

ఆ విధంగా నియమాన్ని ఏర్పరచుకుని, ఆ ముని వేగంగా వెళ్ళాడు. 'స్నానం చేసి, ఈ రాక్షస భూమిని విడిచిపెట్టి నేను త్వరగా వెళ్ళిపోతాను' అని నిశ్చయించుకున్నాడు.

Verse 22

इत्येवं चिंतयन्मार्गे शीघ्रमेव जगाम सः । दृष्ट्वा च संगमं पुण्यं गोमत्या सागरस्य च

మార్గమధ్యంలో ఇలా ఆలోచిస్తూ ఆయన వేగంగా వెళ్ళాడు. అక్కడ గోమతి నది మరియు సముద్రం యొక్క పవిత్ర సంగమాన్ని చూశాడు.

Verse 23

निधाय वाससी तत्र मृदमालभ्य गोमयम् । शिखां च बद्ध्वा करयोः कृत्वा च नियतः कुशान्

అక్కడ తన వస్త్రాలను పక్కన పెట్టి, మట్టి మరియు ఆవు పేడను పూసుకుని, శిఖను ముడివేసి, నియమబద్ధుడై చేతుల్లో దర్భలను ధరించాడు.

Verse 24

यावत्स्नाति च विप्रोऽसौ दृष्टो दैत्यैर्दुरात्मभिः । ब्रुवंतः कोऽयमित्येवं हन्यतांहन्यतामिति

ఆ బ్రాహ్మణుడు స్నానం చేస్తుండగా, దుర్మార్గులైన రాక్షసులు అతన్ని చూశారు. 'వీడెవడు?' అని అంటూ, 'వీణ్ణి చంపండి, చంపండి!' అని అరిచారు.

Verse 25

अस्माभिः पालिते देशे कः स्नाति मनुजाधमः । ब्रुवंत इति जघ्नुस्ते जानुभिर्मुष्टिभिस्तथा

'మేము పరిపాలిస్తున్న దేశంలో స్నానం చేస్తున్న ఈ నీచ మానవుడు ఎవడు?' అని అంటూ వారు అతన్ని మోకాళ్ళతోనూ, పిడిగుద్దులతోనూ కొట్టారు.

Verse 26

ब्राह्मणोऽहं न हंतव्यः श्रुत्वा चाऽतीव पीडितः । तं दृष्ट्वा हन्यमानं तु ब्राह्मणं तैर्दुरात्मभिः

“నేను బ్రాహ్మణుణ్ని; నన్ను చంపకూడదు”—అని ఎంతగా మొరపెట్టుకున్నా అతడు తీవ్రంగా బాధింపబడ్డాడు. ఆ దురాత్ములు ఆ బ్రాహ్మణుణ్ని కొడుతుండగా చూసి…

Verse 27

निवारयामास च तान्रुरुर्नाम महासुरः । जगृहुस्तस्य वस्त्राणि कुशांस्ते चिक्षिपुर्जले

అప్పుడు రురు అనే మహాసురుడు వారిని ఆపాడు. వారు అతని వస్త్రాలను లాక్కొన్నారు; ఆ దుష్టులు కుశగడ్డిని నీటిలో విసిరేశారు.

Verse 28

चकर्षुश्चरणौ गृह्य शपंतो दुष्टचेतसः । पदे गृहीत्वा तमृषिं नीत्वा सीम्नि व्यसर्जयन्

దుష్టచిత్తులు శపిస్తూ అతని పాదాలను పట్టుకుని లాగారు. ఆ ఋషిని పాదంతో పట్టుకుని సరిహద్దుకు తీసుకెళ్లి అక్కడ వదిలేశారు.

Verse 29

तं तदा मूर्छितप्रायं दृष्ट्वोचुः कुपिताश्च ते । अत्रागतो यदि पुनर्हनिष्यामो न संशयः । आनर्त्तविषयांस्तान्वै दृष्ट्वा तत्र जलाशयम्

అతడు అప్పుడు మూర్ఛకు చేరువగా ఉండటం చూసి వారు కోపంతో అన్నారు—“ఇతడు మళ్లీ ఇక్కడికి వస్తే, మేము ఇతన్ని చంపుతాం; సందేహం లేదు.” తరువాత అతడు ఆనర్త్తదేశాన్ని, అక్కడి జలాశయాన్ని చూసి…

Verse 30

प्राणसंशयमापन्नस्ततश्चिंतापरोऽभवत् । शप्येहं यदि दैतेयांस्तपसः किं व्ययेन मे

ప్రాణాపాయం కలగగా అతడు ఆలోచనలో మునిగిపోయాడు—“నేను ఈ దైత్యులను శపిస్తే, కోపంలో నా తపస్సు వ్యయమైతే దాని ప్రయోజనం ఏమిటి?”

Verse 31

अथवा नियमभ्रष्टस्त्यक्ष्ये चेदं कलेवरम् । मम पक्षं च कः कुर्य्यात्को मे दास्यति जीवितम्

లేదా నేను నియమభ్రష్టుడనైతే ఈ దేహాన్నే విడిచిపెట్టవచ్చు. అప్పుడు నా పక్షం ఎవరు నిలబడతారు, నాకు జీవితం ఎవరు ప్రసాదిస్తారు?

Verse 32

चक्रतीर्थे च कः स्नानं कारयिष्यति मामिह । को वा दैत्यगणानेताञ्छक्तो जेतुं महामृधे । तं विना पुण्डरीकाक्षं भक्तानामभयप्रदम्

ఇక్కడ చక్రతీర్థంలో నాకు స్నానం చేయించేది ఎవరు? లేదా మహాయుద్ధంలో ఈ దైత్యగణాలను జయించగల శక్తి ఎవరికుంది—భక్తులకు అభయం ప్రసాదించే పుండరీకాక్షుని లేకుండా?

Verse 33

ब्रह्मादीनां च नेतारं शरणागतवत्सलम् । चक्रहस्तं विना मेद्य कोन्यः शर्म्मप्रदो भवेत्

బ్రహ్మాది దేవులకూ నాయకుడు, శరణాగతులపై వాత్సల్యముగల, చక్రహస్తుడైన ప్రభువును విడిచి—నాకు శాంతి, శ్రేయస్సు ప్రసాదించేవాడు మరెవరు?

Verse 34

इति ध्यात्वा च सुचिरं ज्ञात्वा पातालवासि नम् । आत्रेयो विष्णुशरणं जगाम धरणीतलम्

ఇలా చాలాకాలం ధ్యానించి, పాతాళవాసిని గుర్తించి, ఆత్రేయుడు విష్ణుశరణం పొంది భూమితలానికి వెళ్లాడు.

Verse 35

उपवासैः कृशो दीनो भूतलं प्रविवेश ह । स दैत्त्यराजभवनं गन्धर्वाप्सरसावृतम्

ఉపవాసాలతో క్షీణించి దుఃఖితుడై అతడు భూతలంలో ప్రవేశించాడు. తరువాత గంధర్వ-అప్సరసలతో ఆవరించబడిన దైత్యరాజ భవనాన్ని చేరాడు.

Verse 36

शोभितं सुरमुख्येन विष्णुना प्रभविष्णुना । दुर्वासाः प्रविवेशाथ प्रहृष्टेनांतरात्मना

దేవముఖ్యుడైన, ప్రభతో దీప్తిమంతుడైన విష్ణువిచే శోభితమైన ఆ స్థలంలో దుర్వాస మహర్షి హర్షభరిత అంతఃకరణంతో ప్రవేశించాడు।

Verse 37

दुर्वाससमथायांतं दृष्ट्वा दैत्यपतिस्तदा । प्रत्युत्थायार्हयांचक्रे स्वासने संन्यवेशयत्

దుర్వాస మహర్షి వస్తున్నాడని చూసిన దైత్యపతి వెంటనే లేచి, యథోచితంగా పూజించి, తన ఆసనంపై కూర్చోబెట్టాడు।

Verse 38

मधुपर्कं च गां चैव दत्त्वार्घ्यं पार्श्वतः स्थितः । प्रोवाच प्रणतो ब्रह्मन्कथमत्रागतो भवान्

మధుపర్కం, గోవును, అర్ఘ్యాన్ని సమర్పించి పక్కన వినయంగా నిలిచి, నమస్కరించి అన్నాడు—“హే బ్రాహ్మణా, మీరు ఇక్కడికి ఎలా వచ్చారు?”

Verse 39

सुखोपविष्टः स ऋषिस्तत्रापश्यत्त्रिविक्रमम् । दैत्येन्द्रद्वारदेशे तु तिष्ठन्तमकुतोभयम्

సుఖంగా కూర్చున్న ఆ ఋషి అక్కడ త్రివిక్రముణ్ణి చూశాడు—దైత్యేంద్రుని ద్వారదేశంలో ఎటువంటి భయం లేకుండా నిలిచినవాడిని।

Verse 40

तं दृष्ट्वा देवदेवेशं श्रीवत्सांकं चतुर्भुजम् । रुरोद स ऋषिश्रेष्ठस्त्राहित्राहीत्युवाच च

దేవదేవేశుడైన, శ్రీవత్సచిహ్నధారుడైన చతుర్భుజ ప్రభువును చూసి ఆ ఋషిశ్రేష్ఠుడు ఏడ్చి—“త్రాహి త్రాహి, నన్ను రక్షించు!” అని పలికాడు।

Verse 41

संसारभयभीतानां दुःखितानां जनार्दन । शत्रुभिः परिभूतानां शरणं भव केशव

హే జనార్దన! సంసారభయంతో భీతులైనవారికి, దుఃఖితులైనవారికి, శత్రువులచే అణచివేయబడినవారికి—శరణమవు, హే కేశవా।

Verse 42

मम दुःखाभितप्तस्य शत्रुभिः कर्षितस्य च । पराभूतस्य दीनस्य क्षुधया पीडितस्य च

మరియు నేను—దుఃఖాగ్నితో దగ్ధుడను, శత్రువులచే లాగబడినవాడను, పరాజితుడను దీనుడను, ఆకలిచే బాధపడుతున్నవాడను—

Verse 43

अपूर्णनियमस्याऽथ क्लेशितत्य च दानवैः । ब्रह्मण्यदेव विप्रस्य शरणं भव केशव

మరియు నా కొరకు—నియమాలు అపూర్ణమైనవాడను, దానవులచే క్లేశింపబడినవాడను—హే బ్రాహ్మణ్యదేవా! ఈ విప్రునికి శరణమవు, హే కేశవా।

Verse 44

इत्युक्त्वा दर्शयामास शरीरं दैत्यताडितम् । तद्ब्राह्मणावमानं च दृष्ट्वा चुक्रोध वामनः

ఇట్లు చెప్పి, దైత్యులచే కొట్టబడిన తన శరీరాన్ని చూపించాడు. ఆ బ్రాహ్మణుని అవమానాన్ని చూచి వామనుడు క్రోధంతో ఉప్పొంగెను.

Verse 45

केनापमानितो ब्रह्मन्नियमः केन खण्डितः । कथयस्व महाभाग धर्मपाले मयि स्थिते

హే బ్రాహ్మణా! నీ నియమం ఎవరిచే అవమానింపబడెను, ఎవరిచే భంగమయ్యెను? హే మహాభాగ! చెప్పుము; ధర్మపాలకుడైన నేను ఇక్కడ నిలిచియున్నాను.

Verse 46

दुर्वासा उवाच । मुक्तितीर्थमहं ज्ञात्वा ज्ञानेन मधुसूदन । चक्रतीर्थं गतः स्नातुं यात्रायां हर्षसंयुतः

దుర్వాసుడు పలికెను—హే మధుసూదన! ముక్తితీర్థమును యథార్థ జ్ఞానముతో తెలిసికొని, యాత్రలో హర్షసహితుడనై చక్రతీర్థమున స్నానమునకు వెళ్లితిని।

Verse 47

अकृतस्नान एवाऽहं दृष्टो दैत्यैर्दुरासदैः । गले गृहीतः कृष्णाहं मुष्टिभिस्ताडितस्तथा

నేను ఇంకా స్నానం చేయకముందే ఆ దుర్జయ దైత్యులు నన్ను చూచిరి. హే కృష్ణా! వారు నా గొంతు పట్టుకొని ముష్టులతో కూడ నన్ను కొట్టిరి।

Verse 48

बलाद्गृहीत्वा वासांसि कुशांश्चैवाक्षतैः सह । जले क्षिप्त्वा चरणयोर्गृहीत्वा मां समाकृषन्

వారు బలవంతంగా నా వస్త్రాలను, అక్షతములతో కూడిన కుశలను తీసుకొని నీటిలో పడేశారు; తరువాత నా పాదాలను పట్టుకొని నన్ను లాగి తీసుకెళ్లిరి।

Verse 49

सीमांते मां तु प्रक्षिप्य प्रोचुस्ते दानवाधमाः । हनिष्यामो यदि पुनरागंतासि न संशयः

సీమాంతమున నన్ను తోసివేసి ఆ నీచ దానవులు పలికిరి—నీవు మళ్లీ వస్తే నిన్ను చంపుదుము; ఇందులో సందేహము లేదు।

Verse 50

स्नातोऽहं चक्रतीर्थे तु करिष्ये भोजनं विभो । तस्मात्स्नापय गोविंद नियमं सफलं कुरु

హే విభో! చక్రతీర్థమున స్నానము చేసి నేను భోజనము చేయుదును. కనుక హే గోవిందా! నన్ను స్నాపింపజేసి నా నియమవ్రతమును ఫలవంతము చేయుము।

Verse 51

तव प्रसादात्स्नात्वाऽहं भुक्त्वा च प्रीतमानसः । प्रतिज्ञां सफलां कृत्वा विचरिष्ये महीमिमाम्

మీ ప్రసాదంతో నేను స్నానం చేసి, ఆనందహృదయంతో భోజనం చేస్తాను. నా ప్రతిజ్ఞను సఫలంచేసి, మళ్లీ ఈ భూమిపై సంచరిస్తాను.