Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 19

Devanagari script

अहं होमस्य चोद्वेगान्निःसृतस्त्वामवेक्षितुम् । साऽब्रवीद्भक्षमाणाहं विप्रर्षे तृणवांछया

Transliteration

ahaṃ homasya codvegānniḥsṛtastvāmavekṣitum | sā'bravīdbhakṣamāṇāhaṃ viprarṣe tṛṇavāṃchayā

Translation

ముని అన్నాడు—“హోమకార్యంపై కలిగిన ఆందోళనతో నేను బయటికి వచ్చి నిన్ను వెదకాను.” ఆమె పలికింది—“ఓ బ్రాహ్మణఋషీ, నేను మేత మేస్తూ తృణం కోరి గడ్డి భక్షిస్తున్నాను…”

Word by Word

• अहम्: I
• अहम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: उत्तमपुरुष-सर्वनाम, प्रथमा (1st), एकवचन

• होमस्य: of the sacrifice (homa)
• होमस्य: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: होम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयबोधक

• उद्वेगात्: from agitation; due to anxiety
• उद्वेगात्: Hetu/Apadana (Cause/Source/हेतु/अपादान)
• Type: Noun
• Root: उद्वेग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th), एकवचन

• निःसृतः: having come out
• निःसृतः: Karta (Subject-complement/कर्तृपूरक)
• Type: Adjective
• Root: निः + सृत (प्रातिपदिक; √सृ (धातु) + क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (PPP)

• त्वाम्: you
• त्वाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: मध्यमपुरुष-सर्वनाम, द्वितीया (2nd), एकवचन

• अवेक्षितुम्: to see; to look at
• अवेक्षितुम्: Prayojana (Purpose/प्रयोजन)
• Type: Verb
• Root: अव + ईक्ष् (धातु)
• Form: तुमुन्-प्रत्ययान्त (infinitive); प्रयोजनार्थ (for the purpose of seeing)

• सा: she
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सर्वनाम

• अब्रवीत्: said
• अब्रवीत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ब्रू (धातु)
• Form: लङ् (Imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• भक्षमाणा: while eating
• भक्षमाणा: Karta (Agent in participial clause/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: भक्ष् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकाले कृदन्त (present active participle); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• अहम्: I
• अहम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: उत्तमपुरुष-सर्वनाम, प्रथमा (1st), एकवचन

• विप्र-ऋषे: O brāhmaṇa-sage
• विप्र-ऋषे: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक) + ऋषि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th), एकवचन; कर्मधारयः (विप्रश्चासौ ऋषिश्च)

• तृण-वाञ्छया: out of desire for grass
• तृण-वाञ्छया: Hetu (Cause/Instrumental of reason/हेतु)
• Type: Noun
• Root: तृण (प्रातिपदिक) + वाञ्छा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (तृणस्य वाञ्छा)

Speaker

Narration by Sūta; dialogue between Muni and Nandinī

Visual Art Cues

Scene: A sage steps out from a fire-altar area, worried about the homa; a cowherd-cow (Nandinī) speaks while grazing, the forested slopes of Arbuda behind.

Characters & Entities

• Muni
• Nandinī
• Homa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Ritual duty (yajña/homa) is treated as sacred responsibility; even a small disruption prompts earnest action.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Arbuda forest setting continues; the tīrtha-region is portrayed through the lived routine of an āśrama.

What ritualistic prescription is mentioned?

Homa is referenced as a daily obligation; the sage’s concern underscores its regular performance.