Adhyaya 33

Verse 1

अगस्त्य उवाच । स्कंदज्ञानोदतीर्थस्य माहात्म्यं वद सांप्रतम् । ज्ञानवापीं प्रशंसंति यतः स्वर्गौकसोप्यलम्

అగస్త్యుడు అన్నాడు—ఇప్పుడు స్కంద-జ్ఞానోద తీర్థ మహాత్మ్యాన్ని చెప్పుము. జ్ఞానవాపిని స్వర్గవాసులకూ మించినగా ప్రశంసిస్తారు కదా.

Verse 2

स्कंद उवाच । घटोद्भव महाप्राज्ञ शृणु पापप्रणोदिनीम् । ज्ञानवाप्याः समुत्पत्तिं कथ्यमानां मयाधुना

స్కందుడు అన్నాడు—ఓ ఘటోద్భవ మహాప్రాజ్ఞా! వినుము; పాపనాశినీ జ్ఞానవాపి యొక్క ఉద్భవాన్ని నేను ఇప్పుడు వివరిస్తున్నాను.

Verse 3

अनादिसिद्धे संसारे पुरा देवयुगे मुने । प्राप्तः कुतश्चिदीशानश्चरन्स्वैरमितस्ततः

ఓ మునీ! అనాదిసిద్ధమైన ఈ సంసారంలో, పురాతన దేవయుగంలో, ఈశానుడు ఎక్కడినుంచో వచ్చి స్వేచ్ఛగా ఇటు అటు సంచరించాడు.

Verse 4

न वर्षंति यदाभ्राणि न प्रावर्तंत निम्रगाः । जलाभिलाषो न यदा स्नानपानादि कर्मणि

మేఘాలు వర్షించక, నదులు ప్రవహించకపోయినప్పుడు—స్నానం, పానం మొదలైన కర్మలకైనా నీటి కోరిక కూడా లేనప్పుడు—అప్పుడు లోకం మహా దుఃఖంలో పడుతుంది।

Verse 5

क्षारस्वादूदयोरेव यदासीज्जलदर्शनम् । प्रथिव्यां नरसंचारे वतर्माने क्वचित्क्वचित्

భూమిపై మనుష్యుల సంచారమధ్య నీరు ఎక్కడోక్కడ మాత్రమే కనిపించి, అది కూడా ఉప్పగా లేదా తీపిగా మాత్రమే ఉన్నప్పుడు—అప్పుడు నీటి కొరత స్పష్టమైంది।

Verse 6

निर्वाणकमलाक्षेत्रं श्रीमदानंदकाननम् । महाश्मशानं सर्वेषां बीजानां परमूषरम्

ఇది నిర్వాణ కమలక్షేత్రం, శ్రీమయ ఆనందకాననం; సమస్త కర్మబీజాలకు ఇది మహాశ్మశానం, పరమ ఉషరభూమి।

Verse 7

महाशयनसुप्तानां जंतूनां प्रतिबोधकम् । संसारसागरावर्त पतज्जंतुतरंडकम्

ఇది మహాశయనంపై నిద్రించిన జీవులను మేల్కొలిపేది; సంసారసాగరపు భ్రమరాల్లో పడుతున్న ప్రాణులకు ఇది జీవనతరంగిణి (రక్షణ నౌక) ।

Verse 8

यातायातातिसंखिन्न जंतुविश्राममंडपम । अनेकजन्मगुणित कर्मसूत्रच्छिदाक्षुरम्

అతి నిరంతర రాకపోకలతో క్షీణించిన జీవులకు ఇది విశ్రాంతి మండపం; అనేక జన్మలతో నేయబడిన కర్మసూత్రాన్ని కోసే పదునైన క్షురధార ఇది।

Verse 9

सच्चिदानंदनिलयं परब्रह्मरसायनम् । सुखसंतानजनकं मोक्षसाधनसिद्धिदम्

ఇది సచ్చిదానందనిలయం, పరబ్రహ్మరసాయనం; ఇది సుఖసంతతిని జనింపజేసి, మోక్షసాధనసిద్ధిని ప్రసాదిస్తుంది।

Verse 10

प्रविश्य क्षेत्रमेतत्स ईशानो जटिलस्तदा । लसत्त्रिशूलविमलरश्मिजालसमाकुलः

అప్పుడు జటాధారి ఈశానుడు ఈ పవిత్ర క్షేత్రంలో ప్రవేశించాడు—దీప్తిమంతమైన త్రిశూలం నుండి వెలువడే నిర్మల కిరణజాలంతో చుట్టుముట్టబడి ప్రకాశిస్తూ।

Verse 11

आलुलोके महालिंगं वैकुंठपरमेष्ठिनोः । महाहमहमिकायां प्रादुरास यदादितः

అతడు ఆ మహాలింగాన్ని దర్శించాడు; అది వైకుంఠనాథుడు మరియు పరమేష్ఠి (బ్రహ్మ) మధ్య జరిగిన ‘నేనే, నేనే’ అనే మహా అహంకారస్పర్ధలో ఆదిలో ప్రాదుర్భవించినది।

Verse 12

ज्योतिर्मयीभिर्मालाभिः परितः परिवेष्टितम् । वृंदैर्वृंदारकर्षीणां गणानां च निरंतरम्

అది జ్యోతిర్మయమైన మాలలతో చుట్టూరా పరివేష్టితమై ఉండెను; దేవవృందాలు మరియు శివగణసమూహాలు నిరంతరం సేవలో నిలిచియుండెను।

Verse 13

सिद्धानां योगिनां स्तोमैरर्च्यमानं निरंतरम् । गीयमानं च गंधर्वैः स्तूयमानं च चारणैः

అది సిద్ధులు, యోగుల సమూహాలచే నిరంతరం అర్చింపబడుతూ, గంధర్వులచే గానమొందుతూ, చారణులచే స్తుతింపబడుతూ ఉండెను।

Verse 14

अंगहारैरप्सरोभिः सेव्यमानमनेकधा । नीराज्यमानं सततं नागीभिर्मणिदीपकैः

అప్సరసలు అనేక విధాల లలిత అంగహార నృత్యచలనాలతో సేవించుచుండగా, నాగీలు మణిదీపాలతో నిరంతరం నీరాజనం (ఆరతి) చేసుచుండిరి।

Verse 15

विद्याधरीकिन्नरीभिस्त्रिकालं कृतमंडनम् । अमरीचमरीराजि वीज्यमानमितस्ततः

విద్యాధరీలు, కిన్నరీలు త్రికాలమూ అలంకారం చేసిరి; అమరాంగనల ప్రకాశమయ చామరరాజులు అన్ని వైపుల నుండీ వీచుచుండిరి।

Verse 16

अस्येशानस्य तल्लिंगं दृष्ट्वेच्छेत्यभवत्तदा । स्नपयामि महल्लिंगं कलशैः शीतलैर्जलैः

ఈశానుని ఆ లింగాన్ని చూచిన వెంటనే కోరిక కలిగెను—“శీతల జలంతో నిండిన కలశాలతో ఈ మహాలింగాన్ని స్నపయించెదను.”

Verse 17

चखान च त्रिशूलेन दक्षिणाशोपकंठतः । कुंडं प्रचंडवेगेन रुद्रोरुद्रवपुर्धरः

అనంతరం రుద్రుడు—భయంకర రుద్రవపును ధరించి—దక్షిణ దిశ సమీపంలో తన త్రిశూలంతో ప్రచండ వేగంగా ఒక కుండాన్ని తవ్వెను।

Verse 18

पृथिव्यावरणांभांसि निष्क्रांतानि तदा मुने । भूप्रमाणाद्दशगुणैर्यैरियं वसुधावृता

అప్పుడు, ఓ మునీ, భూమిని ఆవరించిన ఆ జలాలు వెలుపలికి ఉప్పొంగి వచ్చెను—ఈ వసుధను కప్పివేసినవి, భూప్రమాణానికి పదిగుణములు.

Verse 19

तैर्जलैः स्नापयांचक्रे त्वत्स्पृष्टैरन्यदेहिभिः । तुषारैर्जाड्यविधुरैर्जंजपूकौघहारिभिः

ఆ జలాలతో అతడు స్నానం చేయించాడు—ఇతర దేహధారులకు అస్పృశ్యమైనవైనా, నీ స్పర్శతో అవి శీతల తుషారబిందువులవలె మారి జడత్వాన్ని తొలగించి దోమల గుంపులను తరిమివేస్తాయి।

Verse 20

सन्मनोभिरिवात्यच्छैरनच्छैर्व्योमवर्त्मवत् । ज्योत्स्नावदुज्ज्वलच्छायैः पावनैः शंभुनामवत्

ఆ జలాలు అత్యంత స్వచ్ఛమైనవి—సత్మనస్సులవలె; ఆకాశమార్గంలా మచ్చలేనివి; జ్యోత్స్నవలె ప్రకాశించే ఛాయతో, శంభునామాలవలె పవిత్రమైనవి।

Verse 21

पीयूषवत्स्वादुतरैः सुखस्पर्शैर्गवांगवत् । निष्पापधीवद्गंभीरैस्तरलैः पापिशर्मवत्

ఆ జలాలు అమృతానికన్నా మధురమైనవి; గోవు అవయవాలవలె సుఖస్పర్శమయమైనవి; నిష్పాప బుద్ధివలె గంభీరమైనవి, మృదువుగా ప్రవహించి పాపికీ సాంత్వననిచ్చేవి।

Verse 22

विजिताब्जमहागंधैः पाटलामोदमोदिभिः । अदृष्टपूर्वलोकानां मनोनयनहारिभिः

ఆ జలాలు కమలాల మహాసువాసనకూ మించినవి; పాటలా పుష్ప పరిమళంతో ఆనందింపజేసేవి; ఎప్పుడూ చూడని లోకాల మనస్సులనూ కన్నులనూ ఆకర్షించేవి।

Verse 23

अज्ञानतापसंतप्त प्राणिप्राणैकरक्षिभिः । पंचामृतानां कलशैः स्नपनातिफलप्रदैः

అజ్ఞానతాపంతో దగ్ధమైన జీవుల ప్రాణాలను రక్షించే పంచామృత కలశాలతో అతడు స్నానం చేయించాడు—ఆ స్నపనం అత్యంత మహాఫలప్రదమైనది।

Verse 24

श्रद्धोपस्पर्शि दृदयलिंग त्रितयहेतुभिः । अज्ञानतिमिरार्काभैर्ज्ञानदान निदायकैः

శ్రద్ధాస్పర్శిత కర్మములతో—త్రివిధ పవిత్రలక్షణాలకు కారణములైనవిగా—అజ్ఞానతిమిరాన్ని సూర్యునివలె తొలగించే జ్ఞానదానరూప అర్ఘ్యములతో।

Verse 25

विश्वभर्तुरुमास्पर्शसुखातिसुखकारिभिः । महावभृथसुस्नान महाशुद्धिविधायिभिः

విశ్వాన్ని ధరించే ప్రభువుకు ఉమాస్పర్శసుఖంతో పరమానందం కలిగించే కర్మములతో, మరియు మహాశుద్ధిని కలిగించే మహావభృథ సుస్నానముతో।

Verse 26

सहस्रधारैः कलशैः स ईशानो घटोद्भव । सहस्रकृत्वः स्नपयामास संहृष्टमानसः

ఓ ఘటోద్భవ (అగస్త్య)! అప్పుడు హర్షితమనస్సుతో ఈశానుడు సహస్రధారలుగా ప్రవహించే కలశములతో (ప్రభువును) మళ్లీ మళ్లీ—సహస్రసార్లు—స్నపింపజేశాడు।

Verse 27

ततः प्रसन्नो भगवान्विश्वात्मा विश्वलोचनः । तमुवाच तदेशानं रुद्रं रुद्रवपुर्धरम्

అప్పుడు విశ్వాత్ముడు, విశ్వలోచనుడైన భగవాన్ ప్రసన్నుడై, ఆ ఈశానునితో పలికెను—రుద్రుడై, రుద్రస్వరూపాన్ని ధరించినవాడితో।

Verse 28

तव प्रसन्नोस्मीशान कर्मणानेन सुव्रत । गुरुणानन्यपूर्वेण ममातिप्रीतिकारिणा

‘ఈశానా! ఈ కర్మచేత నేను నీపై ప్రసన్నుడను, ఓ సువ్రతా; గురువులాంటి, ఇంతకు ముందు లేనటువంటి ఈ సేవ నాకు అత్యంత ప్రీతిని కలిగించింది।’

Verse 29

ततस्त्वं जटिलेशान वरं ब्रूहि तपोधन । अदेयं न तवास्त्यद्य महोद्यमपरायण

కాబట్టి హే జటాధారి ఈశానా, హే తపోధన, నీ వరాన్ని పలుకు. నేడు నీకు ఇవ్వలేనిదేమీ లేదు, హే మహోద్యమపరాయణా।

Verse 30

ईशान उवाच । यदि प्रसन्नो देवेश वरयोग्योस्म्यहं यदि । तदेतदतुलं तीर्थं तव नाम्नास्तु शंकर

ఈశానుడు పలికెను— హే దేవేశా, మీరు ప్రసన్నులై ఉంటే, నేను వరయోగ్యుడనైతే, హే శంకరా, ఈ అతుల తీర్థం మీ నామంతోనే ప్రసిద్ధి పొందుగాక।

Verse 31

विश्वेश्वर उवाच । त्रिलोक्यां यानि तीर्थानि भूर्भुवःस्वः स्थितान्यपि । तेभ्योखिलेभ्यस्तीर्थेभ्यः शिवतीर्थमिदं परम्

విశ్వేశ్వరుడు పలికెను— త్రిలోకాల్లో భూ, భువః, స్వఃలో ఉన్న అన్ని తీర్థాలకన్నా ఈ శివతీర్థమే పరమమైనది।

Verse 32

शिवज्ञानमिति ब्रूयुः शिवशब्दार्थचिंतकाः । तच्च ज्ञानं द्रवीभूतमिह मे महिमोदयात्

‘శివ’ శబ్దార్థాన్ని విచారించువారు దానిని ‘శివజ్ఞానం’ అని అంటారు. ఆ జ్ఞానమే నా మహిమోదయంతో ఇక్కడ ద్రవీభూతమై ప్రత్యక్షమైంది।

Verse 33

अतो ज्ञानोद नामैतत्तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । अस्य दर्शनमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते

అందువల్ల ఈ తీర్థం ‘జ్ఞానోద’ అనే నామంతో త్రిలోకమంతటా ప్రసిద్ధి చెందింది. దీని దర్శనమాత్రంతోనే సమస్త పాపాల నుండి విముక్తి కలుగుతుంది।

Verse 34

ज्ञानोदतीर्थसंस्पर्शादश्वमेधफलं लभेत् । स्पर्शनाचमनाभ्यां च राजसूयाश्वमेधयोः

జ్ఞానోద తీర్థాన్ని కేవలం స్పర్శించిన మాత్రాన అశ్వమేధ యజ్ఞఫలం లభిస్తుంది. దాని స్పర్శతోను ఆచమనంతోను రాజసూయ–అశ్వమేధ యాగాల రెండింటి ఫలమూ పొందుతారు.

Verse 35

फल्गुतीर्थे नरः स्नात्वा संतर्प्य च पितामहान् । यत्फलं समवाप्नोति तदत्र श्राद्धकर्मणा

ఫల్గు తీర్థంలో స్నానం చేసి పితృదేవతలను తర్పణంతో తృప్తిపరచి మనిషి పొందే ఫలమే, ఇక్కడ శ్రాద్ధకర్మ చేయడం వల్ల లభిస్తుంది.

Verse 36

गुरुपुष्यासिताष्टम्यां व्यतीपातो यदा भवेत् । तदात्र श्राद्धकरणाद्गयाकोटिगुणं भवेत्

గురు (బృహస్పతి) మరియు పుష్య నక్షత్రంతో కూడిన కృష్ణపక్ష అష్టమీనాడు వ్యతీపాత యోగం ఏర్పడితే, అప్పుడు ఇక్కడ శ్రాద్ధం చేయడం గయా ఫలానికి కోటి రెట్లు అధిక ఫలదాయకం అవుతుంది.

Verse 37

यत्फलं समवाप्नोति पितॄन्संतर्प्य पुष्करे । तत्फलं कोटिगुणितं ज्ञानतीर्थे तिलोदकैः

పుష్కరంలో పితృదేవతలను తర్పణంతో తృప్తిపరచి పొందే ఫలమే, జ్ఞానతీర్థంలో తిలోదకంతో అర్పిస్తే కోటి రెట్లు అధికంగా లభిస్తుంది.

Verse 38

सन्निहत्यां कुरुक्षेत्रे तमोग्रस्ते विवस्वति । यत्फलं पिंडदानेन तज्ज्ञानोदे दिने दिने

కురుక్షేత్రంలో సన్నిహత్యా సందర్భంలో, సూర్యుడు తమోగ్రస్తుడై (గ్రహణగ్రస్తుడై) ఉన్నప్పుడు పిండదానం వల్ల లభించే ఫలమే—అదే ఫలం జ్ఞానోదలో ప్రతిదినమూ లభిస్తుంది.

Verse 39

पिंडनिर्वपणं येषां ज्ञानतीर्थे सुतैः कृतम् । मोदंते शिवलोके ते यावदाभूतसंप्लवम्

జ్ఞానతీర్థంలో కుమారులు పిండనిర్వపణం చేసినవారు శివలోకంలో మహాప్రళయాంతం వరకు ఆనందిస్తారు।

Verse 40

अष्टम्यां च चतुर्दश्यामुपवासी नरोत्तमः । प्रातः स्नात्वाथ पीतांभस्त्वंतर्लिंगमयो भवेत्

అష్టమి, చతుర్దశి తిథుల్లో ఉత్తముడు ఉపవాసం చేయాలి. ఉదయాన్నే స్నానం చేసి ఆ జలాన్ని పానంచేస్తే అంతర్లింగమయుడు (శివమయుడు) అవుతాడు.

Verse 41

एकादश्यामुपोष्यात्र प्राश्नाति चुलुकत्रयम् । हृदये तस्य जायंते त्रीणि लिंगान्यसंशयम्

ఇక్కడ ఏకాదశి నాడు ఉపవాసం చేసి మూడు చులుకులు (అంజలిమాత్ర) జలాన్ని పానంచేయాలి. అతని హృదయంలో నిస్సందేహంగా మూడు లింగాలు ఉద్భవిస్తాయి.

Verse 42

ईशानतीर्थे यः स्नात्वा विशेषात्सोमवासरे । संतर्प्य देवर्षि पितॄन्दत्त्वा दानम स्वशक्तितः

ఈశానతీర్థంలో—ప్రత్యేకంగా సోమవారంలో—స్నానం చేసి దేవులు, ఋషులు, పితృదేవతలను తృప్తిపరచి, తన శక్తి మేరకు దానం చేసినవాడు,

Verse 43

ततः समर्च्य श्रीलिंगं महासंभारविस्तरैः । अत्रापि दत्त्वा नानार्थान्कृतकृत्योभवेन्नरः

ఆపై విస్తారమైన మహాసామగ్రితో శ్రీలింగాన్ని విధివిధానంగా ఆరాధించి, ఇక్కడ కూడా నానావిధ దానాలు ఇచ్చినవాడు కృతకృత్యుడవుతాడు.

Verse 44

उपास्य संध्यां ज्ञानोदे यत्पापं काललोपजम् । क्षणेन तदपाकृत्य ज्ञानवाञ्जायते द्विजः

జ్ఞానోదలో సంధ్యోపాసన చేయుటవలన కాలలೋಪమున జనించిన ఏ పాపమైనా క్షణములోనే తొలగిపోతుంది; ద్విజుడు సత్యజ్ఞానసంపన్నుడగును.

Verse 45

शिवतीर्थमिदं प्रोक्तं ज्ञानतीर्थमिदं शुभम् । तारकाख्यमिदं तीर्थं मोक्षतीर्थमिदं धुवम्

ఇది శివతీర్థమని ప్రకటించబడింది; ఇది శుభమైన జ్ఞానతీర్థం. ఈ తీర్థం ‘తారక’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి, నిశ్చయంగా మోక్షప్రదమైన తీర్థం.

Verse 46

स्मरणादपि पापौघो ज्ञानोदस्य क्षयेद्ध्रुवम् । दर्शनात्स्पर्शनात्स्नानात्पानाद्धर्मादिसंभवः

జ్ఞానోదను స్మరించడమే పాపప్రవాహాన్ని నిశ్చయంగా క్షయింపజేస్తుంది. దాని దర్శనం, స్పర్శ, స్నానం, జలపానం వలన ధర్మాది శుభఫలాలు కలుగుతాయి.

Verse 47

डाकिनीशाकिनी भूतप्रेतवेतालराक्षसाः । ग्रहाः कूष्मांडझोटिंगाः कालकर्णी शिशुग्रहाः

డాకినీలు, శాకినీలు; భూత-ప్రేతాలు, వేతాళాలు, రాక్షసులు; దుష్ట గ్రహాలు; కూష్మాండాలు, ఝోటింగాలు; కాలకర్ణీ మరియు శిశుగ్రహాలు—

Verse 48

ज्वरापस्मारविस्फोटद्वितीयकचतुर्थकाः । सर्वे प्रशममायांति शिवर्तार्थजलेक्षणात्

జ్వరము, అపస్మారము, విస్ఫోటము, అలాగే రెండవ-నాల్గవ దినములలో పునరావృతమయ్యే జ్వరములు—ఇవన్నీ శివర్తార్థ జల దర్శనమాత్రమున శమించును.

Verse 49

ज्ञानोदतीर्थपानीयैर्लिंगं यः स्नापयेत्सुधीः । सर्वतीर्थोदकैस्तेन ध्रुवं संस्नापितं भवेत्

జ్ఞానోదా తీర్థజలంతో శివలింగాన్ని స్నానమాచరింపజేసే జ్ఞాని భక్తుడు, నిశ్చయంగా సమస్త తీర్థజలాలతోనే అభిషేకం చేసినవాడవుతాడు।

Verse 50

ज्ञानरूपोह मेवात्र द्रवमूर्तिं विधाय च । जाड्यविध्वंसनं कुर्यां कुर्यां ज्ञानोपदेशनम्

‘నేనే జ్ఞానస్వరూపుడను; ఇక్కడ ద్రవరూపాన్ని ధరించి జడత్వాన్ని నశింపజేసి, సత్యజ్ఞానోపదేశాన్ని ప్రసాదిస్తాను।’

Verse 51

इति दत्त्वा वराञ्छंभुस्तत्रैवांतरधीयत । कृतकृत्यमिवात्मानं सोप्यमंस्तत्रिशूलभृत्

ఇలా వరాలను ప్రసాదించిన శంభువు అక్కడికక్కడే అంతర్ధానమయ్యాడు; త్రిశూలధారి తనను తాను కృతకృత్యుడినట్లు భావించాడు।

Verse 52

ईशानो जटिलो रुद्रस्तत्प्राश्य परमोदकम् । अवाप्तवान्परं ज्ञानं येन निर्वृतिमाप्तवान्

జటాధారి రుద్రుడైన ఈశానుడు ఆ పరమ జలాన్ని పానంచేసి పరమ జ్ఞానాన్ని పొందాడు; ఆ జ్ఞానంతో అతడు పరమ శాంతిని పొందాడు।

Verse 53

स्कंद उवाच । कलशोद्भव चित्रार्थमितिहासं पुरातनम् । ज्ञानवाप्यां हि यद्वृत्तं तदाख्यामि निशामय

స్కందుడు పలికెను— ‘ఓ కలశోద్భవా! వినుము. జ్ఞానవాపీలో జరిగిన ప్రాచీనమైన, విచిత్రార్థమైన ఇతిహాసాన్ని నేను వివరిస్తాను।’

Verse 54

हरिस्वामीति विख्यातः काश्यामासीद्विजः पुरा । तस्यैका तनया जाता रूपेणाऽप्रतिमा भुवि

పూర్వం కాశీలో హరిస్వామి అని ప్రసిద్ధి చెందిన ఒక బ్రాహ్మణుడు ఉండేవాడు. అతనికి భూమిపై సాటిలేని సౌందర్యవతి అయిన ఒక కుమార్తె జన్మించింది.

Verse 55

न समा शीलसंपत्त्या तस्या काचन भूतले । कलाकलापकुशला स्वरेणजितकोकिला

శీలసంపదలో భూమిపై ఆమెకు సాటి ఎవరూ లేరు. ఆమె సకల కళలలో నిష్ణాతురాలు మరియు తన స్వరంతో కోకిలలను కూడా జయించేది.

Verse 56

न नारी तादृगस्तीह ना भरी किन्नरी न च । विद्याधरी न नो नागी गंधर्वी नासुरी न च

అటువంటి స్త్రీ ఇక్కడ ఎవరూ లేరు; కిన్నెరలు, విద్యాధరులు, నాగకన్యలు, గంధర్వ స్త్రీలు లేదా అసుర స్త్రీలలో కూడా ఆమెకు సాటి ఎవరూ లేరు.

Verse 57

निर्वाणनरसिंहोयं भक्तनिर्वाणकारणम् । मणिप्रदीपनागोयं महामणिविभूषणः

ఈయనే నిర్వాణ నరసింహుడు, భక్తుల మోక్షానికి కారకుడు. ఈయనే గొప్ప మణులతో అలంకరించబడిన మణిప్రదీప నాగుడు.

Verse 58

तदास्य शरणं यातो मन्ये दर्शभयाच्छशी । दिवापि न त्यजेत्तां तु त्रस्तश्चंडमरीचितः

క్షీణిస్తాననే భయంతో చంద్రుడు ఆమె ముఖాన్ని ఆశ్రయించాడని నేను భావిస్తున్నాను. సూర్యుని తీవ్రమైన కిరణాలకు భయపడి, పగటిపూట కూడా అతడు ఆమెను విడిచిపెట్టడు.

Verse 59

तद्भ्रूर्भ्रमरराजीव गंडपत्रलतांतरे । उदंचन्न्यंचदुड्डीन गतेरभ्यासभाजिनी

ఆమె కనుబొమ్మలు చెక్కిలిపై ఉన్న లతల నడుమ తుమ్మెద వలె ఎగురుతూ విహరిస్తున్నట్లు ఉన్నాయి.

Verse 60

तच्चारुलोचनक्षेत्रे विचरंतौ च खंजनौ । सदैव शारदीं प्रीतिं निर्विशेते निजेच्छया

ఆమె సుందరమైన నేత్రాలనే క్షేత్రంలో సంచరించే రెండు లకుముకి పిట్టలు శరదృతువు ఆనందాన్ని అనుభవిస్తున్నాయి.

Verse 61

सुदत्या रदनश्रेणी छेदेषु विषमेषुणा । विहिता कांचनी रेखा क्वेंदावेतावती कला

ఆ సుందరి దంతపంక్తి మధ్య మన్మధుడు గీసిన బంగారు రేఖ వలె ఉంది; చంద్రునిలో ఇంతటి కళ ఎక్కడిది?

Verse 62

प्रायो मदन भूपाल हर्म्य रत्नांतरे शुभे । जितप्रवालसुच्छाये तस्या रदनवाससी

ఓ రాజా! ఆమె పెదవులు పగడపు కాంతిని జయించేవిగా, మన్మథ మహారాజు యొక్క రత్నమయ భవనం వలె ఉన్నాయి.

Verse 63

स्वर्गे मर्त्ये च पाताले नैषा रेखा क्वचित्स्त्रियाम् । तत्कंठरेखात्रितय व्याजेन शपते स्मरः

స్వర్గ, మర్త్య, పాతాళ లోకాలలో ఏ స్త్రీకి ఇటువంటి రేఖలు లేవు; ఆమె కంఠంపై ఉన్న మూడు రేఖల సాకుతో మన్మధుడు శపథం చేస్తున్నాడు.

Verse 64

शंके चित्त भुवो राज्ञो लसत्पटकुटीद्वयम् । अनर्घ्यरत्नकोशाढ्यं तम्या वक्षोरुहद्वयम्

కామరాజుని స్వగృహమేనేమో ఈ మెరిసే వస్త్ర-కుటీరాల జంటగా మారింది—ఆమె వక్షోజద్వయం; అమూల్య రత్ననిధులతో నిండినట్లుగా సమృద్ధిగా ఉంది అని నాకు అనిపిస్తుంది।

Verse 65

अनंगभू नियमतोऽदृश्ये मध्ये नतभ्रुवः । रोमालीलक्षिकामूर्ध्वामिव यष्टिं विधिर्व्यधात्

సంయమంతో సృష్టికర్త ఆమె మధ్యభాగాన్ని అతి సూక్ష్మంగా, దాదాపు కనబడనంతగా నిర్మించాడు; పైభాగంలో రోమావళి రేఖ గుర్తులా ఉన్న సన్నని దండంలా।

Verse 66

तस्या नाभीदरीं प्राप्य कंदर्पोऽनंगता गतः । पुनः प्राप्तुमिवांगानि तप्यते परमं तपः

ఆమె నాభిగర్భాన్ని చేరగానే కందర్పుడు మళ్లీ ‘అనంగుడు’ అయ్యాడు; తన అవయవాలను తిరిగి పొందాలన్నట్లుగా అతడు పరమ తపస్సు చేస్తున్నాడు।

Verse 67

गुरुणैतन्नितंबेन महामन्मथ दीक्षया । भुवि के के युवानो न स्वाधीना प्रापितादृशाम्

ఆమె భారమైన నితంబం—మహామన్మథ దీక్షలాంటిది—అటువంటి దర్శనం పొందినపుడు భూమిపై ఏ యువకుడు వశం కాకుండా ఉంటాడు?

Verse 68

ऊरुस्तंभेन चैतस्याः स्तंभवत्कस्यनो मनः । तस्तंभेन मुने वापि सुवृत्तेन सुवर्तनम्

ఆమె స్తంభంలాంటి దృఢమైన తొడల వల్ల ఎవరి మనస్సు స్థంభించదు? ఆ సుగఢ ‘స్తంభం’ వలన ముని యొక్క స్థిరమైన మార్గమూ కంపించవచ్చు।

Verse 69

पादांगुष्ठनखज्योतिः प्रभया कस्य न प्रभा । विवेकजनिताऽध्वंसि मुने तस्या मृगीदृशः

ఆమె పాదాంగుష్ఠ నఖజ్యోతితో ఎవరి ప్రభా మసకబడదు? ఓ మునీ, ఆ మృగనయనীর వివేకజనిత దృఢనిశ్చయం సమస్త మోహాలను చెదరగొడుతుంది।

Verse 70

सा प्रत्यहं ज्ञानवाप्यां स्नायं स्नायं शिवालये । संमार्जनादि कर्माणि कुरुतेऽनन्यमानसा

ఆమె ప్రతిరోజు జ్ఞానవాపీలో మళ్లీ మళ్లీ స్నానం చేసి, శివాలయంలో ఊడ్చడం-శుభ్రపరచడం వంటి సేవాకర్మలను అనన్యమనస్సుతో నిర్వహిస్తుంది।

Verse 71

तत्पादप्रतिबिंबेषु रेखा शष्पांकुरं चरन् । नान्यद्वनांतरं याति काश्यां यूनां मनोमृगः

ఆమె పాదప్రతిబింబాల్లో కనిపించే రేఖల কোমల అంకురాలను మేస్తూ, కాశీ యువకుల ‘మనోమృగం’ మరే అడవిపథానికీ వెళ్లదు।

Verse 72

तदास्य पंकजं हित्वा यूनां नेत्रालिमालया । न लतांतरमासेवि अप्यामोदप्रसूनयुक्

ఆమె ముఖపద్మాన్ని విడిచి, యువకుల నేత్రరూప భ్రమరమాల మరే లతను ఆశ్రయించదు; అది సువాసన పుష్పాలతో నిండినదైనా సరే।

Verse 73

सुलोचनापि सा कन्या प्रेक्षेतास्यं न कस्यचित् । सुश्रवा अपि सा बाला नादत्ते कस्यचिद्वचः

సులోచన అయినా ఆ కన్య ఎవరి ముఖాన్నీ చూడదు; సుశ్రవ అయినా ఆ బాల ఎవరి ప్రణయవచనాన్నీ స్వీకరించదు।

Verse 74

सुशीला शीलसंपन्ना रहस्तद्विरहातुरैः । प्रार्थितापि सुरूपाढ्यैर्नाभिलाषं बबंध सा

సుశీలా శీలసంపన్నురాలు. రహస్యంగా విరహవేదనతో తపించిన సుందర యువకులు ప్రార్థించినా, ఆమె ఎవరిలోనూ తన కోరికను కట్టిపెట్టలేదు.

Verse 75

धनैस्तस्याजनेतापि युवभिः प्रार्थितो बहु । नाशकत्तां सुलीलां सदातुं शीलोर्जितश्रियम्

ధనాన్ని సమర్పిస్తూ అనేక యువకులు పదేపదే తండ్రిని వేడుకున్నా, ఆ సులీల కన్యను ఇవ్వలేకపోయాడు; ఆమె కాంతి శీలధర్మజనితమైనది.

Verse 76

ज्ञानोदतीर्थभजनात्सा सुशीला कुमाग्किा । बहिरंतस्तदाऽद्राक्षीत्सर्वलिंगमयं जगत

జ్ఞానోద తీర్థాన్ని భజించి ఆరాధించిన ఫలంగా, ఆ కన్య సుశీలా అప్పుడు అంతరంగములోనూ బాహ్యములోనూ సమస్త జగత్తును శివలింగస్వరూపంగా వ్యాపించినదిగా దర్శించింది.

Verse 77

कदाचिदेकदा तां तु प्रसुप्तां सदनांगणे । मोहितो रूपसंपत्त्या कश्चिद्विद्याधरोऽहरत्

ఒకసారి ఆమె ఇంటి ప్రాంగణంలో నిద్రించుచుండగా, ఆమె రూపసంపదకు మోహితుడైన ఒక విద్యాధరుడు ఆమెను అపహరించాడు.

Verse 78

व्योमवर्त्मनितां रात्रौ यावन्मलयपर्वतम् । स निनीषति तावच्च विद्युन्माली समागतः

రాత్రి ఆకాశమార్గంలో ఆమెను తీసుకెళ్తూ, మలయ పర్వతం వరకు తీసుకుపోవాలని అతడు ఉద్దేశించాడు; అంతలోనే ఆ క్షణంలో విద్యున్మాలి వచ్చాడు.

Verse 79

राक्षसो भीषणवपुः कपालकृतकुंडलः । वसारुधिरलिप्तांगः श्मश्रुलः पिंगलोचनः

భయంకర రూపముతో ఒక రాక్షసుడు ప్రత్యక్షమయ్యెను—కపాలాలతో చేసిన కుండలాలు ధరించి, వసా రుధిరాలతో లిప్తమైన అవయవాలు కలిగి, గడ్డముతో, పింగళ నేత్రాలతో।

Verse 80

राक्षस उवाच । ममदृग्गोचरं यातो विद्याधरकुमारक । अद्य त्वामेतया सार्धं प्रेषयामि यमालयम्

రాక్షసుడు పలికెను—“ఓ విద్యాధరకుమారా, నీవు నా దృష్టిగోచరమునకు వచ్చితివి. నేడు ఈ స్త్రీతో కూడ నిన్ను యమాలయమునకు పంపెదను.”

Verse 81

इति श्रुत्वाथ सा वाक्यं व्याघ्राघ्राता मृगी यथा । चकंपेऽतीव संभीता कदलीदलवन्मुहुः

ఆ మాటలు విని ఆమె అత్యంత భయంతో వణికిపోయెను—వ్యాఘ్రము వాసన పట్టిన మృగిలా; కదలి ఆకులవలె మళ్లీ మళ్లీ కంపించెను।

Verse 82

निजघान त्रिशूलेन रक्षो विद्याधरं च तम् । विद्याधरकुमारोपि नितरां मधुराकृतिः

ఆ రాక్షసుడు త్రిశూలముతో ఆ విద్యాధరుని కొట్టెను; మరియు అత్యంత మధురమైన మనోహరాకృతిగల విద్యాధరకుమారుడును యుద్ధమునకు దిగెను।

Verse 83

तद्भीषणत्रिशूलेन भिन्नोस्को महाबलः । जघान मुष्टिघातेन वज्रपातोपमेन तम्

ఆ భయంకర త్రిశూలముతో వక్షస్థలం చీలినప్పటికీ ఆ మహాబలుడు, వజ్రపాతసమానమైన ముష్టిఘాతముతో అతనిని కొట్టెను।

Verse 84

नरमांसवसामत्तं विद्युन्मालिनमाहवे । चूर्णितो मुष्टिपातेन सोऽपतद्वसुधातले

యుద్ధంలో నరమాంసము వసతో మత్తుడైన విద్యున్మాలి ఒక్క ముష్టిఘాతంతో చూర్ణమై భూమితలంపై పడిపోయెను।

Verse 85

राक्षसो मृत्युवशगो वज्रेणेव महीधरः । विद्याधरोपि तच्छूलघातेन विकलीकृतः

మృత్యువశుడైన ఆ రాక్షసుడు వజ్రాఘాతమునకు లోనైన పర్వతంలా కూలిపోయెను; విద్యాధరుడును ఆ శూలఘాతంతో వికలుడయ్యెను।

Verse 86

उवाच गद्गदं वाक्यं विघूर्णित विलोचनः । प्रिये मुधा समानीता सुशित्यर्धोक्तिमुच्चरन्

కళ్లులు వ్యాకులంగా తిరుగగా అతడు గద్గద స్వరంతో విరిగిన మాటలు పలికెను— “ప్రియే, వ్యర్థముగా ఇక్కడికి తీసుకొనివచ్చిరి…”

Verse 87

जहौ प्राणान्रणे वीरस्तां प्रियां परितः स्मरन्

రణరంగంలో ఆ వీరుడు చుట్టూరా ప్రియను స్మరిస్తూ ప్రాణాలను విడిచెను।

Verse 88

अनन्यपूर्वसंस्पर्श सुखं समनुभूय सा । तमेव च पतिं मत्वा चक्रे शोकाग्निसात्तनुम्

ఎప్పుడూ లేనటువంటి స్పర్శసుఖాన్ని అనుభవించి, అతనినే ఏకైక పతిగా భావించి, ఆమె తన దేహాన్ని శోకాగ్నికి ఆహుతి చేసెను।

Verse 89

लिंगत्रयशरीरिण्यास्तस्याः सान्निध्यतः स हि । दिव्यं वपुः समासाद्य राक्षसस्त्रिदिवं ययौ

త్రిశరీరిణీ దేవి సాన్నిధ్యమాత్రముననే ఆ రాక్షసుడు దివ్యదేహమును పొందించి త్రిదివమునకు, స్వర్గలోకమునకు, వెళ్లెను।

Verse 90

रणे पणीकृतप्राणो विद्याधरसुतोपि सः । अंते प्रियां स्मरन्प्राप जनुर्मलयकेतुतः

యుద్ధమున ప్రాణమును పణముగా పెట్టిన ఆ విద్యాధరపుత్రుడును చివరికి ప్రియను స్మరించుచు మలయకేతువలన జన్మను పొందెను।

Verse 91

ध्यायंती सापि तं बाला विद्याधरकुमारकम् । विरहाग्नौ विसृष्टासुः कर्णाटे जन्मभागभूत्

ఆ బాలిక కూడ ఆ విద్యాధరకుమారుని ధ్యానించుచు విరహాగ్నిలో ప్రాణమును విడిచి కర్ణాటదేశమున జన్మభాగినీ అయెను।

Verse 92

सुतो मलयकेतोस्तां कालेन परिणीतवान् । माल्यकेतुरनंगश्रीः पित्रा दत्तां कलावतीम्

కాలక్రమేణ మలయకేతు కుమారుడు—అనంగశ్రీతో ప్రకాశించు మాల్యకేతు—తండ్రి ఇచ్చిన కలావతిని వివాహమాడెను।

Verse 93

सापि प्राग्वासनायोगाल्लिंगार्चनरता सती । हित्वा मलयजक्षोदं विभूतिं बह्वमंस्त वै

పూర్వవాసనాబలమున ఆ సతీ కూడ లింగార్చనలో రతమై యుండెను; చందనచూర్ణమును విడిచి విభూతినే పరమమూల్యముగా భావించెను।

Verse 94

मुक्ता वैदूर्य माणिक्य पुष्परागेभ्य एव सा । मेने रुद्राक्षनेपध्यमनर्घ्यं गर्भसुंदरी

గర్భసుందరీ ముత్యాలు, వైదూర్యము, మాణిక్యము, పుష్పరాగములకన్నా రుద్రాక్షమాల అలంకారమే అత్యంత అమూల్యమని భావించింది।

Verse 95

कलावती माल्यकेतुं पतिं प्राप्य पतिव्रता । अपत्यत्रितयं लेभे दिव्यभोगसमृद्धिभाक्

కలావతి మాల్యకేతువును భర్తగా పొందీ పతివ్రతగా నిలిచింది; ఆమె మూడు సంతానాలను పొందీ దివ్యభోగసమృద్ధిని అనుభవించింది।

Verse 96

एकदा कश्चिदौदीच्यो माल्यकेतुं नरेश्वरम् । चित्रकृच्चित्रपटिकां चित्रां दर्शितवानथ

ఒకసారి ఉత్తరదేశానికి చెందిన ఒక చిత్రకారుడు నరేశ్వరుడైన మాల్యకేతువుకు ఒక అద్భుత చిత్రపటికను చూపించాడు।

Verse 97

सर्वसौंदर्यनिलया सर्वलक्षणसत्खनिः । अधिशेते ध्रुवं ध्वांतं तन्मौलिं ब्रध्न साध्वसात्

ఆమె—సర్వసౌందర్యనిలయ, సర్వశుభలక్షణాల సత్ఖని—అతని కిరీటంపై స్థిరమైన చీకటిని చూసి అకస్మాత్తుగా భయపడింది।

Verse 98

मुहुर्मुहुः प्रपश्यंती रहसि प्राणदेवताम् । विसस्मार स्वमपि च समाधिस्थेव योगिनी

ఏకాంతంలో తన ప్రాణదేవతను మళ్లీ మళ్లీ దర్శిస్తూ ఆమె తనను తానూ మరచిపోయింది—సమాధిలో లీనమైన యోగినిలా।

Verse 99

क्षणमुन्मील्य नयने कृत्वा नेत्रातिथिं पटीम् । तर्जन्यग्रमथोत्क्षिप्य स्वात्मानं समबोधयत्

ఆమె క్షణమాత్రం కన్నులు తెరిచి చిత్రపటాన్ని తన దృష్టికి అతిథిగా చేసింది. ఆపై చూపుడు వేలు అగ్రాన్ని పైకెత్తి తనను తాను మళ్లీ చైతన్యంలో నిలిపింది.

Verse 100

संभेदोयमसे रम्य उपलोलार्कमग्रतः । उपश्रीकेशवपदं वरणैषा सरिद्वरा

ఇది మనోహర సంగమం; జలంపై కంపించే సూర్యప్రతిబింబం కనిపిస్తోంది. ఇక్కడ కేశవుని శోభాయుత ‘పాదచిహ్నం’ ఉంది; ఈ ఉత్తమ నది ‘వరణా’ అని పిలువబడుతుంది.

Verse 110

तृणीकृत्य निजं देहं यत्र राजर्षिसत्तमः । हरिश्चंद्रः सपत्नीको व्यक्रीणाद्भूरयं हि सा

ఇదే ఆ స్థలం; రాజర్షుల్లో శ్రేష్ఠుడైన హరిశ్చంద్రుడు భార్యతో కూడి తన దేహాన్ని తృణసమానంగా భావించి తనను తానే అమ్ముకున్నాడు.

Verse 120

एषा मत्स्योदरी रम्या यत्स्नातो मानवोत्तमः । मातुर्जातूदरदरीं न विशेदेष निश्चयः

ఇది రమ్యమైన తీర్థం ‘మత్స్యోదరీ’. ఇక్కడ స్నానం చేసిన ఉత్తమ మనిషి ఇక మళ్లీ తల్లి గర్భపు చీలికలో ప్రవేశించడు—ఇది నిశ్చయం.

Verse 130

चतुर्वेदेश्वरश्चैष चतुर्वेदधरो विधिः । लभेद्यद्वीक्षणाद्विप्रो वेदाध्ययनजं फलम्

ఇయనే చతుర్వేదాల ఈశ్వరుడు—చతుర్వేదధారి విధాత బ్రహ్మ. ఆయన దర్శనమాత్రంతోనే బ్రాహ్మణుడికి వేదాధ్యయనఫలం లభిస్తుంది.

Verse 140

वैरोचनेश्वरश्चैष पुरः प्रह्लादकेशवात् । बलिकेशवनामासावेष नारदकेशवः

ఇది వైరోచనేశ్వర క్షేత్రము. ప్రహ్లాద-కేశవుని ముందర ఈ కేశవుడు ‘బలి-కేశవ’ అనే నామంతో నిలిచియున్నాడు; ఇక్కడ ‘నారద-కేశవ’ అని కూడా ప్రసిద్ధుడు.

Verse 150

बिंदुमाधवभक्तो यस्तं यमोपि नमस्यति । प्रणवात्मा य एकोऽस्ति नादबिंदु स्वरूपधृक्

బిందు-మాధవుని భక్తుడైన వానికి యముడుకూడా నమస్కరిస్తాడు. ఎందుకంటే అక్కడ ఆ ఏక పరతత్త్వము—ప్రణవ (ఓం) స్వరూపము—నాదము మరియు బిందువు రూపమును ధరించి విరాజిల్లుచున్నది.

Verse 160

यस्यार्चनाल्लभेज्जंतुः प्रियत्वं सर्वजन्तुषु । इदमायतनं श्रेष्ठं मणिमाणिक्यनिर्मितम्

యావని ఆర్చనచేత జీవుడు సమస్త ప్రాణులలో ప్రియుడగును. ఇది మణి-మాణిక్యములతో నిర్మితమైన శ్రేష్ఠ ఆలయము.

Verse 170

कालेश्वरकपर्दीशौ चरणावतिनिर्मलौ । ज्येष्ठेश्वरो नितंबश्च नाभिर्वै मध्यमेश्वरः

పాదముల వద్ద నిర్మల రక్షకులు కాలేశ్వరుడు మరియు కపర్దీశుడు. నితంబ ప్రాంతమున జ్యేష్ఠేశ్వరుడు, నాభిలో నిశ్చయంగా మధ్యమేశ్వరుడు ఉన్నాడు.

Verse 180

अशोकाख्यमिदं तीर्थं गंगाकेशव एष वै । मोक्षद्वारमिदं श्रेष्ठं स्वर्ग द्वारमिदं विदुः

‘అశోక’ అనే ఈ తీర్థమే గంగా-కేశవుడు. ఇది శ్రేష్ఠమైన ‘మోక్షద్వారం’; దీనిని ‘స్వర్గద్వారం’ అని కూడా తెలుసుకొందురు.