Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 43

Devanagari script

विशीर्णशैलोपलशृङ्गकूटां वसुंधरां तां प्रलये प्रलीनाम् । दंष्ट्रैकया विष्णुरतुल्यसाहसः समुद्दधार स्वयमेव देवः

Transliteration

viśīrṇaśailopalaśṛṅgakūṭāṃ vasuṃdharāṃ tāṃ pralaye pralīnām | daṃṣṭraikayā viṣṇuratulyasāhasaḥ samuddadhāra svayameva devaḥ

Translation

ప్రళయంలో లీనమై, పర్వతాలు-శిలలు-శిఖరాలు-కూటాలు చిద్రమైన ఆ వసుంధరను అతుల్యసాహసుడైన దేవ విష్ణువు తన ఒక్క దంష్ట్రతోనే స్వయంగా పైకి ఎత్తాడు.

Word by Word

• विशीर्णशैलोपलशृङ्गकूटाम्: whose mountains, rocks, peaks and summits were shattered
• विशीर्णशैलोपलशृङ्गकूटाम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वि + शीर्ण (कृदन्त) + शैल (प्रातिपदिक) + उपल (प्रातिपदिक) + शृङ्ग (प्रातिपदिक) + कूट (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुषसमासः; विशेषण (वसुंधराम्)—‘विशीर्णानि शैल-उपल-शृङ्ग-कूटानि यस्याः’ (with shattered mountains/rocks/peaks/summits)

• वसुंधराम्: the earth
• वसुंधराम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वसुंधरा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• ताम्: that (her)
• ताम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम

• प्रलये: in the dissolution
• प्रलये: Adhikarana (Location/Time)
• Type: Noun
• Root: प्रलय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• प्रलीनाम्: merged, submerged
• प्रलीनाम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्र + ली (धातु) → प्रलीन (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (वसुंधराम्)

• दंष्ट्रैकया: with a single tusk
• दंष्ट्रैकया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: दंष्ट्रा (प्रातिपदिक) + एका (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; तत्पुरुषः (एकया दंष्ट्रया)

• विष्णुः: Viṣṇu
• विष्णुः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विष्णु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• अतुल्यसाहसः: of incomparable valor
• अतुल्यसाहसः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अतुल्य (प्रातिपदिक) + साहस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहिः—‘अतुल्यं साहसं यस्य’

• समुद्धधार: lifted up, raised
• समुद्धधार: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम् + उद् + धृ (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन

• स्वयम्: by himself
• स्वयम्: Kriya-visheshaṇa (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: स्वयम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; आत्मनः-प्रयोग (by oneself)

• एव: indeed
• एव: Sambandha/Emphasis (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: निपात; अवधारणार्थ (emphasis)

• देवः: the god
• देवः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) [deduced]

Visual Art Cues

Scene: Varāha emerges from the ocean holding the Earth aloft on one tusk; shattered mountains and debris drip away; the cosmos re-forms around him; the scene balances ferocity and protection.

Characters & Entities

• Viṣṇu
• Varāha (implied by tusk)
• Pralaya
• Earth (Vasundharā)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

When the world collapses, the Lord’s power and compassion raise it again—dharma is never abandoned.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tīrtha is identified in this verse; it is a cosmic episode embedded in the Revā-khaṇḍa’s sacred narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is a praise narrative (māhātmya-style) of the Lord’s saving act.