Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 42

Devanagari script

भित्त्वार्णवं तोयमथान्तरस्थं विवेश पातालतलं क्षणेन । जले निमग्नां धरणीं समस्तां समस्पृशत्पङ्कजपत्रनेत्राम्

Transliteration

bhittvārṇavaṃ toyamathāntarasthaṃ viveśa pātālatalaṃ kṣaṇena | jale nimagnāṃ dharaṇīṃ samastāṃ samaspṛśatpaṅkajapatranetrām

Translation

సముద్రజలాన్ని చీల్చి లోపలికి ప్రవేశించి ఆయన క్షణంలో పాతాళతలాన్ని చేరాడు. అక్కడ జలంలో మునిగిన, కమలపత్రనేత్రా అయిన సమస్త భూమిని ఆయన స్పర్శించాడు.

Word by Word

• भित्त्वा: having split
• भित्त्वा: Purvakala-kriya (Prior action/पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: भिद् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (Gerund); ‘भित्त्वा’ = having split

• अर्णवम्: ocean
• अर्णवम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अर्णव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• तोयम्: water
• तोयम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तोय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• अथ: then
• अथ: Sambandha (Sequencer)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अव्यय; अनन्तरार्थक/क्रमसूचक (then)

• अन्तरस्थम्: situated within
• अन्तरस्थम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अन्तर (अव्यय/प्रातिपदिक) + स्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (पातालतलम् इति) — ‘अन्तरे स्थितम्’

• विवेश: entered
• विवेश: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि + विश् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन

• पातालतलम्: the floor/region of Pātāla
• पातालतलम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पाताल (प्रातिपदिक) + तल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (पातालस्य तलम्)

• क्षणेन: in a moment
• क्षणेन: Kriya-visheshaṇa (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: क्षण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; क्रियाविशेषण-प्रयोग (in an instant)

• जले: in water
• जले: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: जल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• निमग्नाम्: submerged
• निमग्नाम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: नि + मज्ज् (धातु) → निमग्न (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (धरणीम्)

• धरणीम्: earth
• धरणीम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: धरणी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• समस्ताम्: entire
• समस्ताम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: समस्त (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (धरणीम्)

• समस्पृशत्: touched
• समस्पृशत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम् + स्पृश् (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect/Past), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन

• पङ्कजपत्रनेत्राम्: having lotus-leaf-like eyes
• पङ्कजपत्रनेत्राम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पङ्कज (प्रातिपदिक) + पत्र (प्रातिपदिक) + नेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; बहुव्रीहिः—‘पङ्कजपत्रे इव नेत्रे यस्याः’ (lotus-leaf-eyed) विशेषण (धरणीम्)

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) [deduced]

Visual Art Cues

Scene: Varāha cleaves the ocean like a curtain, plunging downward; below, the jeweled gloom of Pātāla; the Earth-personified, lotus-eyed, lies submerged; the moment of divine touch is both tender and world-shaking.

Characters & Entities

• Varāha (implied)
• Pātāla
• Dharā/Dharaṇī (Earth)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The Divine actively seeks and restores what is lost; dharma is protected even from the depths of chaos.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is named; the verse is part of the Varāha rescue narrative within the Revā-khaṇḍa.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is descriptive mythic theology.