Adhyaya 31

Mantra 1

स॒हस्र॑शीर्षा॒ पुरु॑षः सहस्रा॒क्षः स॒हस्र॑पात् । स भूमि॑ᳪ स॒र्वत॑ स्पृ॒त्वाऽत्य॑तिष्ठद्दशाङ्गु॒॒लम्

పురుషునికి సహస్ర శిరస్సులు, సహస్ర నేత్రాలు, సహస్ర పాదాలు ఉన్నాయి. ఆయన భూమిని అన్ని దిక్కులా స్పృశించి వ్యాపించి ఉన్నప్పటికీ, దానిని పది అంగుళాల మేర అతిక్రమించి నిలిచియున్నాడు.

Mantra 2

पुरु॑ष ए॒वेदᳪ सर्वं॒ यद्भू॒तं यच्च॑ भा॒व्य॒म् । उ॒तामृ॑त॒त्वस्येशा॑नो॒ यदन्ने॑नाति॒रोह॑ति

పురుషుడే నిశ్చయంగా ఇదంతా—భూతమైనదీ, భవిష్యమైనదీ. ఇంకా ఆయన అమృతత్వానికి ఈశ్వరుడు కూడా; ఎందుకంటే అన్నమువలన ఆయన (అన్నిటిని) మించి విస్తరిస్తాడు.

Mantra 3

ए॒तावा॑नस्य महि॒मातो॒ ज्यायाँ॑श्च॒ पूरु॑षः । पादो॑ऽस्य॒ विश्वा॑ भू॒तानि॑ त्रि॒पाद॑स्या॒मृतं॑ दि॒वि

ఆయన మహిమ ఇంతటి; దీనికన్నా మరింత మహత్తరుడు పురుషుడు. ఆయన యొక్క ఒక పాదం సమస్త భూతాలుగా ఉంది; ఆయన యొక్క మూడు పాదాలు దివిలో అమృతం—అమరత్వం—రూపంగా స్థితిచెందాయి.

Mantra 4

त्रि॒पादू॒र्ध्व उदै॒त्पुरु॑ष॒: पादो॑ऽस्ये॒हाभ॑व॒त् पुन॑: । ततो॒ विष्व॒ङ् व्य॒क्रामत्साशनानश॒ने अ॒भि

మూడు పాదాలతో పురుషుడు ఊర్ధ్వంగా ఉదయించాడు; ఆయన యొక్క ఒక పాదం మళ్లీ ఇక్కడ ఏర్పడింది. అక్కడి నుండి ఆయన అన్ని దిశలలో విస్తరించి, భోక్తా మరియు భోజ్యం—రెండింటిపైన—వ్యాప్తుడయ్యాడు.

Mantra 5

ततो॑ वि॒राड॑जायत वि॒राजो॒ अधि॒ पूरु॑षः । स जा॒तो अत्य॑रिच्यत प॒श्चाद्भूमि॒मथो॑ पु॒रः

తదనంతరం విరాట్ జన్మించింది; విరాట్ నుండి పురుషుడు ప్రదర్శితుడయ్యాడు. జన్మించిన వెంటనే ఆయన వెనుకకూ ముందుకూ—భూమిని అతిక్రమించి—వ్యాప్తుడయ్యాడు.

Mantra 6

तस्मा॑द्य॒ज्ञात्स॑र्व॒हुत॒: सम्भृ॑तं पृषदा॒ज्यम् । प॒शूँस्ताँश्च॑क्रे वाय॒व्या॒नार॒ण्या ग्रा॒म्याश्च॒ ये

ఆ సర్వహుత యజ్ఞం నుండి పృషదాజ్యం (పృషద-ఆజ్యం) సమీకృతమైంది; మరియు ఆయన పశువులను సృష్టించాడు—వాయవ్య (ఆకాశచర) పశువులు, అరణ్య (అడవి) పశువులు, మరియు గ్రామ్య (గృహపాలిత) పశువులు.

Mantra 7

तस्मा॑द्य॒ज्ञात् स॑र्व॒हुत॒ ऋच॒: सामा॑नि जज्ञिरे । छन्दा॑ᳪसि जज्ञिरे॒ तस्मा॒द्यजु॒स्तस्मा॑दजायत

ఆ సర్వహుత యజ్ఞం నుండి ఋక్ మంత్రాలు మరియు సామ గానాలు జన్మించాయి; దానినుండే ఛందస్సులు జన్మించాయి; దానినుండే యజుస్ ప్రాదుర్భవించింది.

Mantra 8

तस्मा॒दश्वा॑ अजायन्त॒ ये के चो॑भ॒याद॑तः । गावो॑ ह जज्ञिरे॒ तस्मा॒त्तस्मा॑ज्जा॒ता अ॑जा॒वय॑:

అదినుండి అశ్వాలు జన్మించాయి—ఉభయదంత (రెండు పళ్ళు గల) అన్ని రకాలవీ. అదినుండి గోవులు నిజంగా పుట్టాయి; అదినుండి, అదినుండి, అజా మరియు అవి (మేకలు మరియు గొర్రెలు) జన్మించాయి.

Mantra 9

तं य॒ज्ञं ब॒र्हिषि॒ प्रौक्ष॒न् पुरु॑षं जा॒तम॑ग्र॒तः । तेन॑ दे॒वा अ॑यजन्त सा॒ध्या ऋष॑यश्च॒ ये

ఆ యజ్ఞాన్ని—ఆదిలో జన్మించిన పురుషుణ్ణి—వారు బర్హిషి (పవిత్ర కుశతృణం) మీద ప్రోక్షించారు. అతనితోనే దేవులు యజనం చేశారు; సాధ్యులు మరియు ఉన్న ఋషులు కూడా (అదే) చేశారు.

Mantra 10

यत्पुरु॑षं॒ व्यद॑धुः कति॒धा व्य॑कल्पयन् । मुखं॒ किम॑स्यासी॒त् किं बा॒हू किमू॒रू पादा॑ उच्येते

వారు పురుషుణ్ణి విభజించినప్పుడు, ఎన్ని విధాలుగా అతనిని విన్యసించారు? అతని ముఖం ఏమైంది? అతని బాహువులు ఏమయ్యాయి? అతని ఊరులు మరియు పాదాలు ఏమని చెప్పబడుతున్నాయి?

Mantra 11

ब्रा॒ह्म॒णो॒ऽस्य॒ मुख॑मासीद्बा॒हू रा॑ज॒न्य॒: कृ॒तः । ऊ॒रू तद॑स्य॒ यद्वै॑श्यः प॒द्भ्याᳪ शू॒द्रो अ॑जायत

బ్రాహ్మణుడు అతని ముఖముగా ఉన్నాడు; రాజన్యుడు (క్షత్రియుడు) అతని భుజములుగా చేయబడెను. వైశ్యుడు అతని ఊరువులుగా ఉన్నాడు; అతని పాదముల నుండి శూద్రుడు జన్మించెను.

Mantra 12

च॒न्द्रमा॒ मन॑सो जा॒तश्चक्षोः॒ सूर्यो॑ अजायत । श्रोत्रा॑द्वा॒युश्च॑ प्रा॒णश्च॒ मुखा॑द॒ग्निर॑जायत

ఆయన మనస్సు నుండి చంద్రుడు జన్మించాడు; ఆయన కన్ను నుండి సూర్యుడు ఉద్భవించాడు. ఆయన చెవి నుండి వాయువూ ప్రాణమూ పుట్టాయి; ఆయన ముఖం నుండి అగ్ని జన్మించింది.

Mantra 13

नाभ्या॑ आसीद॒न्तरि॑क्षᳪ शी॒र्ष्णो द्यौ॒: सम॑वर्तत । प॒द्भ्यां भूमि॒र्दिश॒: श्रोत्रा॒त्तथा॑ लो॒काँ२ अ॑कल्पयन्

ఆయన నాభి నుండి అంతరిక్షం ఏర్పడింది; ఆయన శిరస్సు నుండి ద్యులోకం (స్వర్గం) ఉద్భవించింది. ఆయన పాదాల నుండి భూమి, ఆయన చెవి నుండి దిక్కులు—ఈ విధంగా వారు నియమప్రకారం లోకాలను నిర్మించారు.

Mantra 14

यत्पुरु॑षेण ह॒विषा॑ दे॒वा य॒ज्ञमत॑न्वत । व॒स॒न्तो॒ऽस्यासी॒दाज्यं॑ ग्री॒ष्म इ॒ध्मः श॒रद्ध॒विः

దేవులు పురుషుని హవిగా చేసి యజ్ఞాన్ని విస్తరించినప్పుడు, వసంతం దాని ఆజ్యం (నెయ్యి) అయింది; గ్రీష్మం దాని ఇధ్మం (ఇంధనం) అయింది; శరద్ దాని హవి (ఆహుతి) అయింది.

Mantra 15

स॒प्तास्या॑सन् परि॒धय॒स्त्रिः स॒प्त स॒मिध॑: कृ॒ताः । दे॒वा यद्य॒ज्ञं त॑न्वा॒ना अब॑ध्न॒न् पुरु॑षं प॒शुम्

అతనికి ఏడు పరిధులు (చుట్టుముట్టే కట్టెలు) ఉండెను; మూడుసార్లు ఏడు సమిధలు (ఇంధన కట్టెలు) సిద్ధమయ్యెను. దేవులు యజ్ఞాన్ని విస్తరింపజేస్తూ పురుషుణ్ని పశువు (బలి)గా బంధించిరి.

Mantra 16

य॒ज्ञेन॑ य॒ज्ञम॑यजन्त दे॒वास्तानि॒ धर्मा॑णि प्रथ॒मान्या॑सन् । ते ह॒ नाकं॑ महि॒मान॑: सचन्त॒ यत्र॒ पूर्वे॑ सा॒ध्याः सन्ति॑ दे॒वाः

దేవులు యజ్ఞముచేత యజ్ఞాన్నే యజించిరి; అవే మొదటి ధర్మములు (విధి-నియమములు) అయ్యెను. ఆ మహిమాన్వితులు నాకం (స్వర్గం) చేరిరి; అక్కడ పూర్వకాల సాధ్య దేవులు నివసించుచున్నారు.

Mantra 17

अ॒द्भ्यः सम्भृ॑तः पृथिव्यै॒ रसा॑च्च वि॒श्वक॑र्मण॒: सम॑वर्त॒ताग्रे॑ । तस्य॒ त्वष्टा॑ वि॒दध॑द्रू॒पमे॑ति॒ तन्मर्त्य॑स्य देव॒त्वमा॒जान॒मग्रे॑

జలముల నుండి సంహృతమై, భూమి యొక్క రసమునుండి (ఉద్భవించిన) విశ్వకర్మ ఆదిలో ప్రాదుర్భవించాడు. అతని రూపాన్ని విధిస్తూ త్వష్టా అందులో ప్రవేశిస్తాడు; అదే మర్త్యుని దేవత్వము—ఆదినుండే సహజంగా ఉన్నది.

Mantra 18

वेदा॒हमे॒तं पुरु॑षं म॒हान्त॑मादि॒त्यव॑र्णं॒ तम॑सः प॒रस्ता॑त् । तमे॒व वि॑दि॒त्वाति॑ मृ॒त्युमे॑ति॒ नान्यः पन्था॑ विद्य॒तेऽय॑नाय

నేను ఆ మహాపురుషుని తెలుసుకొనుచున్నాను—ఆదిత్యవర్ణుడు, తమస్సుకు పరమపార. ఆయననే తెలిసికొని మనిషి మృత్యువును దాటుతాడు; అక్కడికి పోవడానికి మరొక మార్గము లేదు.

Mantra 19

प्र॒जाप॑तिश्च॒रति॒ गर्भे॑ अ॒न्तरजा॑यमानो बहु॒धा वि जा॑यते । तस्य॒ योनिं॒ परि॑ पश्यन्ति॒ धीरा॒स्तस्मि॑न् ह तस्थु॒र्भुव॑नानि॒ विश्वा॑

ప్రజాపతి గర్భములో అంతరంగా సంచరిస్తాడు; అజన్ముడై యుండి కూడా అనేక విధాలుగా జన్మిస్తాడు. ధీరులు అతని యోనిని చుట్టూరా దర్శిస్తారు; అతనిలోనే నిశ్చయంగా సమస్త భువనములు స్థితిచెందినవి.

Mantra 20

यो दे॒वेभ्य॑ आ॒तप॑ति॒ यो दे॒वानां॑ पु॒रोहि॑तः । पूर्वो॒ यो दे॒वेभ्यो॑ जा॒तो नमो॑ रु॒चाय॒ ब्राह्म॑ये

దేవుల కొరకు తపించి/దీప్తించువాడు, దేవుల పురోహితుడు (అగ్రస్థాపిత యాజకుడు); దేవులకన్నా ముందే జన్మించినవాడు—ఆ రుచికి (దీప్తికి), ఆ బ్రాహ్మ్య తేజస్సుకు నమస్కారం.

Mantra 21

रु॒चं ब्रा॒ह्म्यं ज॒नय॑न्तो दे॒वा अग्रे॒ तद॑ब्रुवन् । यस्त्वै॒वं ब्रा॑ह्म॒णो वि॒द्यात्तस्य॑ दे॒वा अ॑स॒न् वशे॑

బ్రాహ్మ్య రుచిని (తేజస్సును) జనింపజేస్తూ దేవులు ఆదిలో ఇలా అన్నారు: ‘ఇదిని ఈ విధంగా తెలిసికొనిన బ్రాహ్మణునికి దేవులు వశమగుదురు.’

Mantra 22

श्रीश्च॑ ते ल॒क्ष्मीश्च॒ पत्न्या॑वहोरा॒त्रे पा॒र्श्वे नक्ष॑त्राणि रू॒पम॒श्विनौ॒ व्यात्त॑म् । इ॒ष्णन्नि॑षाणा॒मुं म॑ इषाण सर्वलो॒कं म॑ इषाण

శ్రీ మరియు లక్ష్మీ నీ రెండు పత్నులు; అహోరాత్రం (పగలు-రాత్రి) నీ రెండు పార్శ్వాలు; నక్షత్రాలు నీ రూపం; అశ్వినౌ నీ వియాత్తం (తెరిచిన ద్వారాలు). హే ఇష్ణన్ (వరదాత), నాకు అముం లోకం (పరలోకం) ప్రసాదించు; నాకు సర్వలోకమును ప్రసాదించు.