देवस्तुतिवर्णनम् (Deva-stuti-varṇana) — “Description of the Gods’ Hymn/Praise”

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । एतच्छुत्वा तु सर्वेषां देवादीनां वचो हरः । अंगीचकार सुप्रीत्या शरण्यो भक्तवत्सलः

సనత్కుమారుడు పలికెను—దేవాదుల మాటలు విని, శరణ్యుడూ భక్తవత్సలుడైన హరుడు మహా ప్రీతితో ఆనందంగా అంగీకరించెను.

Verse 2

एतस्मिन्नंतरे देवी पुत्राभ्यां संयुता शिवा । आजगाम मुने तत्र यत्र देवान्वितो हरः

ఇంతలో, ఓ మునీ, దేవి శివా తన ఇద్దరు కుమారులతో కలిసి, దేవతలతో కూడి ఉన్న హరుడు (శివుడు) ఉన్న ఆ స్థలానికి వచ్చింది।

Verse 3

अथागतां शिवां दृष्ट्वा सर्वे विष्ण्वादयो द्रुतम् । प्रणेमुरतिनम्रास्ते विस्मिता गतसंभ्रमाः

అప్పుడు శివా దేవి వచ్చినదాన్ని చూసి, విష్ణువు మొదలైన వారందరూ వెంటనే నమస్కరించారు; వారు అత్యంత వినయంతో, ఆశ్చర్యంతో, వారి కలవరమంతా శాంతించింది।

Verse 4

प्रोचुर्जयेति सद्वाक्यं मुने सर्वे सुलक्षणम् । तूष्णीमासन्नजानंतस्तदागमनकारणम्

ఓ మునీ! అందరూ మంగళవాక్యంగా “జయ! జయ!” అని పలికారు; కాని ఆయన రాకకు కారణం తెలియక తరువాత మౌనమయ్యారు.

Verse 5

अथ सर्वैः स्तुता देवैर्देव्यद्भुतकुतूहला । उवाच स्वामिनं प्रीत्या नानालीलाविशारदम्

అప్పుడు సమస్త దేవతలచే స్తుతింపబడిన దేవి, అద్భుత కుతూహలంతో నిండిపోయి, ప్రేమతో తన స్వామిని—నానా లీలల్లో నిపుణుణ్ని—సంబోధించి పలికింది.

Verse 6

देव्युवाच । क्रीडमानं विभो पश्य षण्मुखं रविसंनिभम् । पुत्रं पुत्रवतां श्रेष्ठ भूषितं भूषणैर्वरैः

దేవి పలికింది—ఓ విభో! క్రీడిస్తున్న ఈ షణ్ముఖుణ్ని చూడండి, సూర్యుని వలె ప్రకాశిస్తున్నాడు; ఇతడు శ్రేష్ఠ పుత్రుడు, పుత్రవంతులలో ఉత్తముడు, ఉత్తమ ఆభరణాలతో అలంకృతుడు.

Verse 7

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे देवस्तुतिवर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः

ఇట్లు శ్రీశివమహాపురాణము ద్వితీయ రుద్రసంహితలోని పంచమ యుద్ధఖండములో ‘దేవస్తుతివర్ణనం’ అనే సప్తమ అధ్యాయము సమాప్తమైంది।

Verse 8

न सस्मारागतान्दैत्यान्निजतेजोनिपीडितान् । स्कंदमालिंग्य चाघ्राय मुगोदाति महेश्वरः

తన దివ్య తేజస్సు ఉగ్రతచే ఆవరించబడిన మహేశ్వరునికి సమీపిస్తున్న దైత్యులు కూడా గుర్తుకు రాలేదు। స్కందుని ఆలింగనం చేసి, స్నేహంతో అతని శిరస్సును ఘ్రాణించి, ఆయన మౌనమయ్యాడు।

Verse 9

जगदम्बाथ तत्रैव संमंत्र्य प्रभुणा च सा । स्थित्वा किञ्चित्समुत्तस्थौ नानालीलाविशारदा

అప్పుడు జగదంబ అక్కడే ప్రభువుతో సంప్రదించి కొంతసేపు నిలిచింది; అనేక లీలలలో నిపుణురాలైన ఆ దేవి మళ్లీ లేచి నిలబడింది।

Verse 10

ततस्सनंदी सह षण्मुखेन तया च सार्द्धं गिरिराजपुत्र्या । विवेश शम्भुर्भवनं सुलीलः सुरैस्समस्तैरभिवंद्यमानः

అనంతరం శంభువు నందితో, షణ్ముఖునితో, గిరిరాజకన్య (పార్వతి)తో కలిసి సులీలగా తన భవనంలో ప్రవేశించాడు; సమస్త దేవతలు ఆయనకు నమస్కరిస్తున్నారు।

Verse 11

द्वारस्य पार्श्वतः तस्थुर्देवदेवस्य धीमतः । तेऽथ देवा महाव्यग्रा विमनस्का मुनेऽखिलः

వారు ఆ ధీమంతుడైన దేవదేవుని ద్వారపు పక్కన నిలిచారు. ఆపై, ఓ మునీ, ఆ దేవతలందరూ మహా వ్యాకులులై మనసు దిగులుపడ్డారు।

Verse 12

किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं कः स्यादस्मत्सुखप्रदः । किं तु किंत्विति संजातं हा हताः स्मेति वादिनम्

“ఏం చేయాలి? ఎక్కడికి వెళ్లాలి? మనకు క్షేమం, సుఖం ప్రసాదించేవాడు ఎవరు?”—అని అయోమయంలో వారు పదేపదే ‘కానీ ఏమి? ఏమి?’ అని పలుకుతూ విలపించి, “హా, మేము నశించిపోయాము!” అని అన్నారు।

Verse 13

अन्योन्यं प्रेक्ष्य शक्राद्या बभूवुश्चातिविह्वलाः । प्रोचुर्विकलवाक्यं ते धिक्कुर्वन्तो निजं विधिम्

ఒకరినొకరు చూచి ఇంద్రాది దేవతలు అత్యంత విహ్వలులయ్యారు. వారు తడబడే మాటలతో పలికి, తమ స్వయంకృత విధానాన్నీ నీతినీ నిందించారు.

Verse 14

पापा वयमिहेत्यन्ये ह्यभाग्याश्चेति चापरे । ते भाग्यवंतो दैत्येन्द्रा इति चान्येऽब्रुवन् सुराः

కొంతమంది దేవతలు “మేము ఇక్కడ పాపులం” అన్నారు; మరికొందరు “మేము నిజంగా దురదృష్టవంతులం” అన్నారు. ఇంకొందరు సురులు “ఆ దైత్యేంద్రులే నిజమైన భాగ్యవంతులు” అని పలికారు.

Verse 15

तस्मिन्नेवांतरे तेषां श्रुत्वा शब्दाननेकशः । कुंभोदरो महातेजा दंडेनाताडयत्सुरान्

అదే సమయంలో వారి అనేక రకాల అరుపులు, కలకలాన్ని విని మహాతేజస్సుగల కుంభోదరుడు దండంతో దేవతలను కొట్టాడు.

Verse 16

दुद्रुवुस्ते भयाविष्टा देवा हाहेति वादिनः । अपतन्मुनयश्चान्ये विह्वलत्वं बभूव ह

భయంతో ఆవరించబడిన ఆ దేవతలు “హాయ్! హాయ్!” అని విలపిస్తూ పారిపోయారు. ఇతర మునులు కూడా పడిపోయి పూర్తిగా విహ్వలులయ్యారు.

Verse 17

इन्द्रस्तु विकलोतीव जानुभ्यामवनीं गतः । अन्ये देवर्षयोतीव विकलाः पतिता भुवि

ఇంద్రుడు అపాంగుడైనట్లూ, పూర్తిగా బలహీనుడైనట్లూ మోకాళ్లపై నేలకూలాడు. ఇతర దేవులు, దేవర్షులు కూడా అత్యంత క్షీణించి భూమిపై పడిపోయారు.

Verse 18

सर्वे मिलित्वा मुनयस्सुराश्च सममाकुलाः । संगता विधिहर्योस्तु समीपं मित्रचेतसोः

అప్పుడు మునులూ దేవతలూ అందరూ కలిసి, సమానంగా ఆందోళనతో, పరస్పరం మిత్రచిత్తులైన బ్రహ్మా మరియు విష్ణువుల సమీపానికి చేరుకున్నారు.

Verse 19

अहो विधिबलं चैतन्मुनयः कश्यपादयः । वदंति स्म तदा सर्वे हरि लोकभयापदम्

“అహో! ఇది విధి (దైవనియతి) యొక్క మహాబలం.” అప్పుడు కశ్యపాది సమస్త మునులు, లోకాలకు భయసంకటంలో ఆశ్రయమైన హరిని ఉద్దేశించి ఏకస్వరంగా పలికారు.

Verse 20

अभाग्यान्न समाप्तं तु कार्यमित्यपरे द्विजाः । कस्माद्विघ्नमिदं जातमित्यन्ये ह्यति विस्मिताः

కొంతమంది ద్విజులు—“దురదృష్టవశాత్తు కార్యం పూర్తికాలేదు” అని అన్నారు. మరికొందరు అత్యంత ఆశ్చర్యంతో—“ఈ విఘ్నం ఎక్కడి నుంచి వచ్చింది?” అని అడిగారు.

Verse 21

इत्येवं वचनं श्रुत्वा कश्यपाद्युदितं मुने । आश्वासयन्मुनीन्देवान् हरिर्वाक्यमुपाददे

ఓ మునీ, కశ్యపాది పలికిన ఆ మాటలు విని, మునులను దేవతలను ధైర్యపరుస్తూ హరి (విష్ణువు) అప్పుడు వాక్యాన్ని ప్రారంభించాడు।

Verse 22

विष्णुरुवाच । हे देवा मुनयस्सर्वे मद्वचः शृणुतादरात् । किमर्थं दुःखमापन्ना दुखं तु त्यजताखिलम्

విష్ణువు పలికెను—ఓ దేవతలారా, సమస్త మునులారా, నా మాటలను భక్తితో వినండి। ఏ కారణంగా మీరు దుఃఖంలో పడ్డారు? ఈ దుఃఖమంతా విడిచిపెట్టండి।

Verse 23

महदाराधनं देवा न सुसाध्यं विचार्य्यताम् । महदाराधने पूर्वं भवेद्दुःखमिति श्रुतम् । विज्ञाय दृढतां देवाः प्रसन्नो भवति ध्रुवम्

ఓ దేవతలారా, ఆలోచించండి—మహా ఆరాధన సులభంగా సిద్ధించదు. సంప్రదాయంలో వినబడింది: అటువంటి మహారాధనకు ముందు కష్టం వస్తుంది. కానీ ప్రభువు మీ దృఢతను తెలిసినప్పుడు నిశ్చయంగా ప్రసన్నుడవుతాడు।

Verse 24

शिवस्सर्वगणायक्षस्सहसा परमेश्वरः । विचार्यतां हृदा सर्वैः कथं वश्यो भवेदिति

సర్వ గణయక్షులతో కూడిన పరమేశ్వరుడు శివుడు అకస్మాత్తుగా వచ్చాడు. మీరందరూ హృదయంలో ఆలోచించండి—ఏ ఉపాయంతో ఆయనను వశపరచగలము?

Verse 25

प्रणवं पूर्वमुच्चार्य्य नमः पश्चादुदाहरेत् । शिवायेति ततः पश्चाच्छुभद्वयमतः परम्

ముందుగా ప్రణవం ‘ఓం’ ఉచ్చరించి, తరువాత ‘నమః’ అనాలి. ఆపై ‘శివాయ’ అని చెప్పి, చివరగా రెండు శుభాక్షరాలను జోడించాలి—ఇదే సంపూర్ణ మంత్రం.

Verse 26

कुरुद्वयं ततः प्रोक्तं शिवाय च ततः पुनः । नमश्च प्रणवश्चैव मंत्रमेवं सदा बुधाः

ఆపై ‘కు-రు’ అనే రెండు అక్షరాలు పలుకబడతాయి; తరువాత మళ్లీ ‘శివాయ’. ‘నమః’ మరియు ప్రణవం ‘ఓం’తో కూడి—మంత్రం ఇదే రూపమని పండితులు సదా ప్రకటిస్తారు।

Verse 27

अवर्तध्वं पुनर्यूयं यदि शंभुकृते तदा । कोटिमेकं तथा जप्त्वा शिवः कार्यं करिष्यति

ఇది శంభువు కార్యార్థమే అయితే, మీరు మళ్లీ తిరిగి రండి. అప్పుడు ఒక కోటి జపం చేసిన తరువాత శివుడు కార్యాన్ని సిద్ధి చేస్తాడు।

Verse 28

इत्युक्ते च तदा तेन हरिणा प्रभविष्णुना । तथा देवाः पुनश्चक्रुर्हरस्याराधनं मुने

అప్పుడు ప్రభావశాలి హరి విష్ణువు అలా పలికిన వెంటనే, ఓ మునీ, దేవతలు మళ్లీ హరుడు (శివుడు) ఆరాధనను యథావిధిగా ప్రారంభించారు।

Verse 29

संजजाप हरिश्चापि सविधिश्शिवमानसः । देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं मुनीनां च विशेषतः

అప్పుడు హరి (విష్ణువు) కూడా విధివిధానాలతో, మనస్సును శివునందే లీనంచేసి, దేవతల కార్యసిద్ధి కోసం మరియు ప్రత్యేకంగా మునుల హితార్థం జపం చేశాడు।

Verse 30

मुहुः शिवेति भाषंतो देवा धैर्यसमन्विताः । कोटिसंख्यं तदा कृत्वा स्थितास्ते मुनिसत्तम

ఓ మునిశ్రేష్ఠా, దేవతలు ధైర్యసంపన్నులై పదేపదే “శివ! శివ!” అని పలుకుతూ, ఆపై కోటిసంఖ్యలో దళంగా ఏర్పడి స్థిరంగా నిలిచారు।

Verse 31

एतस्मिन्नंतरे साक्षाच्छिवः प्रादुरभूत्स्वयम् । यथोक्तेन स्वरूपेण वचनं चेदमब्रवीत्

అదే సమయంలో సాక్షాత్తుగా శివుడు స్వయంగా ప్రాదుర్భవించాడు. ముందుగా చెప్పిన స్వరూపంతో ప్రత్యక్షమై ఈ వచనాన్ని పలికాడు.

Verse 32

श्रीशिव उवाच । हे हरे हे विधे देवा मुनयश्च शुभव्रताः । प्रसन्नोऽस्मि वरं ब्रूत जयेनानेन चेप्सितम्

శ్రీశివుడు పలికెను— “హే హరి, హే విధాత, హే దేవులారా, శుభవ్రత మునులారా! నేను ప్రసన్నుడను. వరం కోరండి; ఈ విజయంతో పాటు ఇష్టసిద్ధిని పొందండి.”

Verse 33

देवा ऊचुः । यदि प्रसन्नो देवेश जगदीश्वर शंकर । सुरान् विज्ञाय विकलान् हन्यंतां त्रिपुराणि च

దేవులు పలికిరి—హే దేవేశా, జగదీశ్వర శంకరా! నీవు ప్రసన్నుడవైతే, మేము దేవులు అసహాయులమై బాధపడుతున్నామని తెలిసి, త్రిపురమనే మూడు పురాలను కూడా సంహరించుము।

Verse 34

रक्षास्मान्परमेशान दीनबंधो कृपाकर । त्वयैव रक्षिता देवास्सदापद्भ्यो मुहुर्मुहुः

హే పరమేశానా, హే దీనబంధూ, హే కృపాకరా! మమ్మల్ని రక్షించుము; ఎందుకంటే మళ్లీ మళ్లీ నీవే దేవులను సదా ఆపదల నుండీ ప్రమాదాల నుండీ కాపాడితివి।

Verse 35

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तं वचनं तेषां श्रुत्वा सहरिवेधसाम् । विहस्यांतस्तदा ब्रह्मन्महेशः पुनरब्रवीत्

సనత్కుమారుడు పలికెను—హరి మరియు వేదసుడు (బ్రహ్మ) సహితంగా వారి మాటలు విని, మహేశుడు అంతరంగంలో చిరునవ్వు నవ్వి, హే బ్రాహ్మణా, మళ్లీ పలికెను।

Verse 36

महेश उवाच । हे हरे हे विधे देवा मुनयश्चाखिला वचः । मदीयं शृणुतादृत्य नष्टं मत्वा पुरत्रयम्

మహేశుడు పలికెను— హే హరి, హే విధాత (బ్రహ్మా), దేవులారా మరియు సమస్త మునులారా! త్రిపురం నశించిందని భావించి నా వాక్యాన్ని శ్రద్ధతో వినుడి।

Verse 37

रथं च सारथिं दिव्यं कार्मुकं शरमुत्तमम् । पूर्वमंगीकृतं सर्वमुपपादयताचिरम्

ఆయన ఆలస్యం చేయక రథమును, దివ్యసారథిని, ధనుస్సును, ఉత్తమ బాణమును—ముందే అంగీకరించిన సమస్తమును—తక్షణమే సమకూర్చెను।

Verse 38

हे विष्णो हे विधे त्वं हि त्रिलोकाधिपतिर्ध्रुवम् । सर्वसम्राट्प्रकारं मे कर्तुमर्हसि यत्नतः

హే విష్ణో, హే విధే (బ్రహ్మా)! నీవు నిశ్చయంగా త్రిలోకాల ధృవాధిపతివి; కనుక యత్నంతో నాకు సర్వసామ్రాజ్యాధికారపు సంపూర్ణ విధానాన్ని స్థాపించవలసినది।

Verse 39

नष्टं पुरत्रयं मत्वा देवसाहाय्यमित्युत । करिष्यथः प्रयत्नेनाधिकृतौ सर्गपालने

త్రిపురం నశించిందని భావించి మీరు దేవులకు సహాయం తప్పక చేయుదురు; ఎందుకంటే సృష్టి-పాలనలో మీరు నియుక్తులు, యత్నంతో ఆ పాలనను నిలుపవలసినది।

Verse 40

अयं मंत्रो महापुण्यो मत्प्रीतिजनकश्शुभः । भुक्तिमुक्तिप्रदस्सर्वकामदश्शैवकावह

ఈ మంత్రం మహాపుణ్యకరం, శుభకరం, నా ప్రీతిని కలిగించేది. ఇది భోగమూ మోక్షమూ ప్రసాదించి, అన్ని కోరికలు నెరవేర్చి, శైవమార్గంలో నడిపిస్తుంది.

Verse 41

धन्यो यशस्य आयुष्यः स्वर्गकामार्थिनां नृणाम् । अपवर्गो ह्यकामानां मुक्तानां भुक्तिमुक्तिदः

ఇది స్వర్గమును, లోకసిద్ధులను కోరువారికి ధన్యము, యశస్సును కలిగించునది, ఆయుష్షును వృద్ధి చేయునది. నిష్కాములకు ఇది అపవర్గమార్గము; ముక్తులకు కూడా—పాశఛేదక పతిశివుని కృపవలన—యథోచిత భోగమును మరియు పరమముక్తిని ప్రసాదించును।

Verse 42

य इमं कीर्तयेन्मंत्रं शुचिर्भूत्वा सदा नरः । शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि सर्वान्कामानवाप्नुयात्

శుద్ధుడై సదా ఈ మంత్రాన్ని కీర్తించువాడు—లేదా వినువాడు, గానీ ఇతరులకు వినిపించువాడు—సర్వకామసిద్ధిని పొందును।

Verse 43

सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य शिवस्य परमात्मनः । सर्वे देवा मुदं प्रापुर्हरिर्ब्रह्माधिकं तथा

సనత్కుమారుడు పలికెను—పరమాత్ముడైన శివుని వచనములు ఇలా విని, సమస్త దేవతలు మహానందమును పొందిరి; హరి మరియు బ్రహ్మ కూడా అలాగే ఆనందించిరి।

Verse 44

सर्वदेवमयं दिव्यं रथं परमशोभनम् । रचयामास विश्वार्थे विश्वकर्मा तदाज्ञया

ఆ ఆజ్ఞచేత విశ్వకర్మ విశ్వహితార్థం సర్వదేవమయమైన, దివ్యమైన, పరమశోభనమైన రథాన్ని నిర్మించాడు।