
సనత్కుమార–పారాశర్య సంభాషణలో ఈ అధ్యాయం త్రిపుర సందర్భంలో ధర్మోన్ముఖ కార్యాలను అడ్డుకోవడానికి లేదా పరీక్షించడానికి దైవ ప్రతివిధానాన్ని వివరిస్తుంది. సనత్కుమారుడు చెబుతాడు—విష్ణువు (అచ్యుతుడు) తన స్వస్వరూప తేజస్సు నుండి మాయా-నిర్మిత ఒక పురుషుణ్ని సృష్టించి, ధర్మవిఘ్నం కలిగించే పనికి నియమిస్తాడు. అతడు ముండిత శిరస్సుతో, మసకబారిన వస్త్రాలతో, పాత్రను మరియు పొట్లాన్ని ధరించి, కంపించే స్వరంతో పదేపదే “ధర్మం” అని పలుకుతూ కపట ధార్మికతను సూచిస్తాడు. అతడు విష్ణువుకు నమస్కరించి—ఎవరిని పూజించాలి, ఏ కర్మలు చేయాలి, ఏ పేర్లు ధరించాలి, ఎక్కడ నివసించాలి—అని ఉపదేశం కోరుతాడు. విష్ణువు అతని జన్మకారణం, విధిని తెలియజేసి, అతడు విష్ణు దేహజుడని, విష్ణు కార్యార్థం నియమితుడని, లోకంలో పూజ్యుడిగా భావించబడతాడని చెప్పి, ‘అరిహన్’ అనే నామాన్ని ఇస్తాడు; ఇతర నామాలు శుభకరం కాదని చెప్పి, తగిన స్థానం/ఆవాస విధానాన్ని తరువాత వివరించనున్నట్లు వాగ్దానం చేస్తాడు. ఈ అధ్యాయం మాయ, అప్పగించిన అధికారము, మరియు ధర్మం నకిలీ రూపాల వల్ల బలహీనపడే విధానాన్ని కూడా సూచిస్తుంది।
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । असृजच्च महातेजाः पुरुषं स्वात्मसंभवम् । एकं मायामयं तेषां धर्मविघ्नार्थमच्युतः
సనత్కుమారుడు పలికెను—అప్పుడు మహాతేజస్సుగల అవ్యయుడైన అచ్యుత ప్రభువు తన స్వస్వరూపమునుండి మాయామయమైన ఒక పురుషుని సృష్టించి, వారి ధర్మకార్యమునకు విఘ్నముగా నిలిపెను।
Verse 2
मुंडिनं म्लानवस्त्रं च गुंफिपात्रसमन्वितम् । दधानं पुंजिकां हस्ते चालयंतं पदेपदे
వారు చూశారు—ముండితశిరస్సుతో, మ్లాన వస్త్రాలు ధరించి, కుట్టిన పాత్రను మోసుకొనివున్న వాడిని; చేతిలో చిన్న పొట్లం పట్టుకొని, అడుగడుగునా దానిని కదిలిస్తూ నడుస్తున్నాడు।
Verse 3
वस्त्रयुक्तं तथा हस्तं क्षीयमाणं मुखे सदा । धर्मेति व्याहरंतं हि वाचा विक्लवया मुनिम्
వారు ఆ మునిని చూశారు—చేతిలో వస్త్రం పట్టుకొని, ముఖము ఎల్లప్పుడూ క్షీణించుచుండగా; వికలమైన, కంపించే స్వరంతో అతడు నిరంతరం “ధర్మ” అని మాత్రమే పలుకుచుండెను।
Verse 4
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे सनत्कुमारपाराशर्य संवादे त्रिपुरदीक्षाविधानं नाम चतुर्थोऽध्यायः
ఇట్లు శ్రీశివమహాపురాణము ద్వితీయ రుద్రసంహితలోని పంచమ యుద్ధఖండంలో సనత్కుమార–పారాశర్య సంభాషణలో “త్రిపురదీక్షావిధానం” అనే నాలుగవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
Verse 5
अरिहन्नच्युतं पूज्यं किं करोमि तदादिश । कानि नामानि मे देव स्थानं वापि वद प्रभो
హే పూజ్య ప్రభూ, శత్రుహంతా అచ్యుతా! నేను ఏమి చేయవలెనో ఆజ్ఞాపించండి. హే దేవా, మీ నామములు మరియు పూజించవలసిన పవిత్ర స్థానమును కూడా చెప్పండి, ప్రభో।
Verse 6
इत्येवं भगवान्विष्णुः श्रुत्वा तस्य शुभं वचः । प्रसन्नमानसो भूत्वा वचनं चेदमब्रवीत्
ఇట్లు అతని శుభవచనములను విని భగవాన్ విష్ణువు మనస్సు ప్రసన్నమై శాంతించగా, ప్రత్యుత్తరముగా ఈ వచనములను పలికెను।
Verse 7
विष्णुरुवाच । यदर्थं निर्मितोऽसि त्वं निबोध कथयामि ते । मदंगज महाप्राज्ञ मद्रूपस्त्वं न संशयः
విష్ణువు పలికెను—నిన్ను ఏ ప్రయోజనార్థమై సృష్టించబడినదో గ్రహించు; నేను నీకు చెప్పుచున్నాను। హే నా అంగజ మహాప్రాజ్ఞా! నీవు నిస్సందేహముగా నా స్వరూపమే।
Verse 8
ममांगाच्च समुत्पन्नो मत्कार्यं कर्तुमर्हसि । मदीयस्त्वं सदा पूज्यो भविष्यति न संशयः
నా స్వశరీరమునుండి జన్మించిన నీవు నా కార్యాన్ని నెరవేర్చుటకు యోగ్యుడవు। నీవు నాదివి; అందుచేత నీవు సదా పూజ్యుడవు—ఇందులో సందేహము లేదు।
Verse 9
अरिहन्नाम ते स्यात्तु ह्यन्यानि न शुभानि च । स्थानं वक्ष्यामि ते पश्चाच्छृणु प्रस्तुतमादरात्
నీకు ‘అరిహన్’ అనే నామమే కలుగును; ఇతర నామాలు శుభకరములు కావు. తరువాత నీకు స్థానం చెప్పెదను; ఇప్పుడు చెప్పబడుతున్నదాన్ని ఆదరంతో వినుము।
Verse 10
मायिन्मायामयं शास्त्रं तत्षोडशसहस्रकम् । श्रौतस्मार्तविरुद्धं च वर्णाश्रम विवर्जितम्
హే మాయావీ, ఆ శాస్త్రము మాయామయమే—పదహారు వేల శ్లోకాల విస్తారముతో. అది శ్రౌత-స్మార్త విధులకు విరుద్ధమై, వర్ణాశ్రమ ధర్మశాసనములేని దానిగా ఉంది।
Verse 11
अपभ्रंशमयं शास्त्रं कर्मवादमयं तथा । रचयेति प्रयत्नेन तद्विस्तारो भविष्यति
అపభ్రంశభాషతో నిండినదీ, కేవలం కర్మవాదంతో నిండినదీ అయిన శాస్త్రాన్ని శ్రమతో రచించు; అప్పుడు దాని ప్రభావం విస్తారంగా వ్యాపిస్తుంది.
Verse 12
ददामि तव निर्माणे सामर्थ्यं तद्भविष्यति । माया च विविधा शीघ्रं त्वदधीना भविष्यति
నేను నీకు సృష్టి-నిర్మాణ సామర్థ్యాన్ని ప్రసాదిస్తున్నాను; అది నిశ్చయంగా సిద్ధిస్తుంది. అలాగే అనేక విధాలైన మాయ కూడా త్వరలో నీ అధీనమవుతుంది.
Verse 13
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य हरेश्च परमात्मनः । नमस्कृत्य प्रत्युवाच स मायी तं जनार्दनम्
పరమాత్మ హరి వాక్యాలను విని మాయాధారి జనార్దనునికి నమస్కరించి, అనంతరం ప్రత్యుత్తరం పలికాడు.
Verse 14
मुण्ड्युवाच । यत्कर्तव्यं मया देव द्रुतमादिश तत्प्रभो । त्वदाज्ञयाखिलं कर्म सफलश्च भविष्यति
ముణ్డీ చెప్పింది: ఓ దేవా, ఓ ప్రభో, నేను చేయవలసినదేమిటో త్వరగా ఆజ్ఞాపించండి. మీ ఆజ్ఞవల్ల సమస్త కర్మలు సఫలమై ఫలప్రాప్తి కలుగుతుంది.
Verse 15
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा पाठयामास शास्त्रं मायामयं तथा । इहैव स्वर्गनरकप्रत्ययो नान्यथा पुनः
సనత్కుమారుడు పలికెను—ఇట్లు చెప్పి ఆయన మాయామయమైన శాస్త్రాన్ని బోధించెను. స్వర్గనరకానుభవం ఇదే జీవనంలో ఇక్కడే నిర్ణయమగును; మరల ఇతరథా కాదు.
Verse 16
तमुवाच पुनर्विष्णुः स्मृत्वा शिवपदांबुजम् । मोहनीया इमे दैत्याः सर्वे त्रिपुरवासिनः
అప్పుడు విష్ణుభగవానుడు శివపదపద్మాలను స్మరించి మళ్లీ అన్నాడు—“త్రిపురలో నివసించే ఈ దైత్యులందరినీ మాయచేత మోహింప చేయవలెను.”
Verse 17
कार्यास्ते दीक्षिता नूनं पाठनीयाः प्रयत्नतः । मदाज्ञया न दोषस्ते भविष्यति महामते
హే మహామతీ, నిశ్చయంగా దీక్షితులు వీటిని శ్రద్ధతో ప్రయత్నపూర్వకంగా పఠించాలి. నా ఆజ్ఞవల్ల నీకు ఏ దోషమూ కలగదు.
Verse 18
धर्मास्तत्र प्रकाशन्ते श्रौतस्मार्त्ता न संशयः । अनया विद्यया सर्वे स्फोटनीया ध्रुवं यते
అక్కడ శ్రుతి-స్మృతుల్లో చెప్పబడిన ధర్మాలు సందేహం లేక ప్రకాశిస్తాయి. హే యతీ, ఈ విద్యచేత సమస్త బంధనాలు, ఆవరణాలు నిశ్చయంగా ఛేదింపబడతాయి.
Verse 19
गंतुमर्हसि नाशार्थं मुण्डिंस्त्रिपुरवासिनाम् । तमोधर्मं संप्रकाश्य नाशयस्व पुरत्रयम्
త్రిపురవాసుల వినాశనం కోసం మీరు వెళ్ళాలి. వారి తామస ధర్మాన్ని ప్రకటించి, మూడు పురాలను నాశనం చేయండి.
Verse 20
ततश्चैव पुनर्गत्वा मरुस्थल्यां त्वया विभो । स्थातव्यं च स्वधर्मेण कलिर्यावत्समा व्रजेत्
ఓ విభుడా, ఆ తర్వాత మళ్ళీ ఎడారికి వెళ్లి, కలియుగం ముగిసే వరకు మీ స్వధర్మంలో నిలిచి ఉండాలి.
Verse 21
प्रवृत्ते तु युगे तस्मिन्स्वीयो धर्मः प्रकाश्यताम् । शिष्यैश्च प्रतिशिष्यैश्च वर्तनीयस्त्वया पुनः
ఆ యుగం ప్రవృత్తమైనప్పుడు నీ స్వధర్మం మళ్లీ ప్రకాశింపజేయబడుగాక. శిష్యులు, ప్రశిష్యులతో కూడ నీవు మరల దానినే ఆచరించి నిలుపవలెను.
Verse 22
मदाज्ञया भवद्धर्मो विस्तारं यास्यति ध्रुवम् । मदनुज्ञापरो नित्यं गतिं प्राप्स्यसि मामकीम्
నా ఆజ్ఞవలన నీ ధర్మం నిశ్చయంగా విస్తరించును. నా అనుజ్ఞా-విధానమున నిత్య పరాయణుడవై నీవు నా గతి—నా పరమపదమును—ప్రాప్తించెదవు.
Verse 23
एवमाज्ञा तदा दत्ता विष्णुना प्रभविष्णुना । शासनाद्देवदेवस्य हृदा त्वंतर्दधे हरिः
ఈ విధంగా అప్పుడు సర్వశక్తిమంతుడైన విష్ణువు ఆజ్ఞను ఇచ్చెను. దేవదేవుడైన మహాదేవ శివుని శాసనముచే హరి నీ హృదయమందు అంతర్ధానమయ్యెను।
Verse 24
ततस्स मुंडी परिपालयन्हरेराज्ञां तथा निर्मितवांश्च शिष्यान् । यथास्वरूपं चतुरस्तदानीं मायामयं शास्त्रमपाठयत्स्वयम्
అనంతరం ముండీ హరి ఆజ్ఞను అనుసరించి ఆ బాధ్యతను కాపాడి, శిష్యులను కూడా నిర్మించెను. తరువాత తన స్వరూపానుగుణంగా నిపుణుడై, ఆ కాలానికి తగిన మాయామయ శాస్త్రమును తానే వారికి బోధించెను।
Verse 25
यथा स्वयं तथा ते च चत्वारो मुंडिनः शुभाः । नमस्कृत्य स्थितास्तत्र हरये परमात्मने
అతడు తానే ఉన్నట్లే, ఆ నలుగురు శుభ ముండినులు కూడా నమస్కరించి అక్కడ పరమాత్మ హరి సమక్షమున నిలిచిరి।
Verse 26
हरिश्चापि मुनेस्तत्र चतुरस्तांस्तदा स्वयम् । उवाच परमप्रीतश्शिवाज्ञापरिपालकः
అక్కడ హరియు స్వయంగా ఆ నాలుగు మునులను ఉద్దేశించి పలికెను. శివాజ్ఞను పరిపాలించువాడై, పరమానందంతో మాటలాడెను.
Verse 27
यथा गुरुस्तथा यूयं भविष्यथ मदाज्ञया । धन्याः स्थ सद्गतिमिह संप्राप्स्यथ न संशयः
నా ఆజ్ఞచేత మీరు గురువులాగు అవుతారు. మీరు ధన్యులు; ఇక్కడే సద్గతిని పొందుతారు—సందేహమే లేదు.
Verse 28
चत्वारो मुंडिनस्तेऽथ धर्मं पाषंडमाश्रिताः । हस्ते पात्रं दधानाश्च तुंडवस्त्रस्य धारकाः
అప్పుడు నాలుగు ముండితశిరులు ‘ధర్మం’ పేరుతో పాషండ మార్గాన్ని ఆశ్రయించారు. వారు చేతిలో పాత్రను ధరించి, నోటిమీద వస్త్రాన్ని కట్టుకొని ఉండేవారు.
Verse 29
मलिनान्येव वासांसि धारयंतो ह्यभाषिणः । धर्मो लाभः परं तत्त्वं वदंतस्त्वतिहर्षतः
వారు మురికివస్త్రాలనే ధరించి, తక్కువగా మాట్లాడేవారు. అపార ఆనందంతో వారు ఇలా ప్రకటించేవారు: ‘ధర్మమే నిజమైన లాభం; అదే పరమ తత్త్వం.’
Verse 30
मार्जनीं ध्रियमाणाश्च वस्त्रखंडविनिर्मिताम् । शनैः शनैश्चलन्तो हि जीवहिंसाभयाद्ध्रुवम्
చినిగిన వస్త్రఖండాలతో చేసిన చీపురును చేతబట్టి, జీవహింస భయంతో వారు నిశ్చయంగా చాలా నెమ్మదిగా నడిచేవారు.
Verse 31
ते सर्वे च तदा देवं भगवंतं मुदान्विताः । नमस्कृत्य पुनस्तत्र मुने तस्थुस्तदग्रतः
అప్పుడు వారు అందరూ ఆనందంతో నిండిపోయి ఆ భగవంతుడైన దేవునికి మరల నమస్కరించి, హే మునీ, అక్కడే ఆయన సమక్షంలో నిలిచారు.
Verse 32
हरिणा च तदा हस्ते धृत्वा च गुरवेर्पिताः । अभ्यधायि च सुप्रीत्या तन्नामापि विशेषतः
అప్పుడు హరి వారిని తన చేతిలో పట్టుకొని గురువుకు సమర్పించాడు. మహా ప్రీతితో వారి నామాలను కూడా ప్రత్యేకంగా, సవివరంగా, భక్తితో ఉచ్చరించాడు.
Verse 33
यथा त्वं च तथैवैते मदीया वै न संशयः । आदिरूपं च तन्नाम पूज्यत्वात्पूज्य उच्यते
నీవు ఎలా ఉన్నావో అలాగే వీరూ—సందేహం లేదు, వీరు నా వారే. వీరి నామం ‘ఆదిరూపం’; పూజ్యులైనందున వీరిని ‘పూజ్య’ అని అంటారు.
Verse 34
ऋषिर्यतिस्तथा कीर्यौपाध्याय इति स्वयम् । इमान्यपि तु नामानि प्रसिद्धानि भवंतु वः
ఆయనే స్వయంగా ‘ఋషి’, ‘యతి’, ‘కీర్’, ‘ఉపాధ్యాయ’ అని కీర్తింపబడతాడు. ఈ నామాలు కూడా మీలో ప్రసిద్ధి పొందుగాక.
Verse 35
ममापि च भवद्भिश्च नाम ग्राह्यं शुभं पुनः । अरिहन्निति तन्नामध्येयं पापप्रणाशनम्
నాకూ మీరు మళ్లీ ఒక శుభనామాన్ని స్వీకరించండి. ‘అరిహన్’—అదే ఆ నామం; అది పాపనాశకమైనది, కాబట్టి ధ్యానించి జపించవలెను.
Verse 36
भवद्भिश्चैव कर्तव्यं कार्यं लोकसुखावहम् । लोकानुकूलं चरतां भविष्यत्युत्तमा गतिः
కాబట్టి మీరును లోకహితకరమైన కర్మలను చేయవలెను. లోకధర్మమునకు, జగత్క్రమమునకు అనుగుణంగా నడిచేవారికి శివానుగ్రహముచే నిశ్చయంగా ఉత్తమ గతి—మోక్షము—లభించును.
Verse 37
सनत्कुमार उवाच । ततः प्रणम्य तं मायी शिष्ययुक्तस्स्वयं तदा । जगाम त्रिपुरं सद्यः शिवेच्छाकारिणं मुमा
సనత్కుమారుడు పలికెను—అప్పుడు ఆ మాయావి శిష్యునితో కూడి ఆయనకు నమస్కరించి, శివేచ్ఛానుసారంగా కార్యము చేయుచు, తక్షణమే త్రిపురమునకు వెళ్లెను.
Verse 38
प्रविश्य तत्पुरं तूर्णं विष्णुना नोदितो वशी । महामायाविना तेन ऋषिर्मायां तदाकरोत्
ఆ నగరములో తక్షణమే ప్రవేశించి, విష్ణువు ప్రేరేపించగా ఆ వశ్యశక్తిమంత ఋషి అప్పుడే మాయను ప్రయోగించెను; మహామాయావిదుడైన అతడు ఆ సమయముననే ఆ మాయను విస్తరింపజేసెను.
Verse 39
नगरोपवने कृत्वा शिष्यैर्युक्तः स्थितितदा । मायां प्रवर्तयामास मायिनामपि मोहिनीम्
అప్పుడు అతడు నగర సమీప ఉపవనంలో శిష్యులతో కూడి నిలిచి, మాయావులకైనా మోహం కలిగించేంత మోహినీ మాయాశక్తిని ప్రవర్తింపజేశాడు.
Verse 40
शिवार्चनप्रभावेण तन्माया सहसा मुने । त्रिपुरे न चचालाशु निर्विण्णोभूत्तदा यतिः
ఓ మునీ, శివార్చన ప్రభావంతో ఆ మాయా శక్తి అకస్మాత్తుగా విఫలమైంది; త్రిపురంలో అది కదలకపోయింది. అప్పుడు ఆ యతి శీఘ్రంగా వైరాగ్యాన్ని పొందాడు.
Verse 41
अथ विष्णुं स सस्मार तुष्टाव च हृदा बहु । नष्टोत्साहो विचेतस्को हृदयेन विदूयता
అప్పుడు అతడు శ్రీ విష్ణువును స్మరించి, హృదయపూర్వకంగా ఎంతో స్తుతించాడు. అతని ఉత్సాహం క్షీణించింది, మనస్సు కలతచెందింది, అంతరంగంలో శోకాగ్నితో దహించబడుతున్నాడు।
Verse 42
तत्स्मृतस्त्वरितं विष्णुस्सस्मार शंकरं हृदि । प्राप्याज्ञां मनसा तस्य स्मृतवान्नारदं द्रुतम्
ఇలా గుర్తుచేయబడగానే విష్ణువు తక్షణమే హృదయంలో శంకరుని స్మరించాడు. శివుని ఆజ్ఞను మనసులో స్వీకరించి, వెంటనే నారదుని కూడా త్వరగా స్మరించాడు।
Verse 43
स्मृतमात्रेण विष्णोश्च नारदस्समुपस्थितः । नत्वा स्तुत्वा पुरस्तस्य स्थितोभूत्सांजलिस्तदा
విష్ణువు కేవలం స్మరించగానే నారదుడు వెంటనే ప్రత్యక్షమయ్యాడు. విష్ణువు ముందర నమస్కరించి స్తుతించి, అంజలి ముద్రతో నిలిచాడు।
Verse 44
अथ तं नारदं प्राह विष्णुर्मुनिमतां वरः । लोकोपकारनिरतो देवकार्यकरस्सदा
అప్పుడు మునులలో శ్రేష్ఠుడు, లోకహితంలో నిమగ్నుడు, దేవకార్యాన్ని సదా నిర్వర్తించే శ్రీ విష్ణువు నారదునితో పలికాడు।
Verse 45
शिवाज्ञयोच्यते तात गच्छ त्वं त्रिपुरं द्रुतम् । ऋषिस्तत्र गतः शिष्यैर्मोहार्थं तत्सुवासिनाम्
ప్రియమైనవాడా, శివాజ్ఞతో నేను చెబుతున్నాను—నీవు త్వరగా త్రిపురానికి వెళ్లు. అక్కడ ఒక ఋషి తన శిష్యులతో కలిసి నగరవాసులను మోహింపజేయుటకు వెళ్లాడు।
Verse 46
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य नारदो मुनिसत्तमः । गतस्तत्र द्रुतं यत्र स ऋषिर्मायिनां वरः
సనత్కుమారుడు పలికెను— అతని మాటలు విని మునిశ్రేష్ఠుడైన నారదుడు త్వరగా అక్కడికి వెళ్లెను; అక్కడ మాయావిద్యలో అగ్రగణ్యుడైన ఆ ఋషి ఉన్నాడు।
Verse 47
नारदोऽपि तथा मायी नियोगान्मायिनः प्रभोः । प्रविश्य तत्पुरं तेन मायिना सह दीक्षितः
అదేవిధంగా నారదుడు కూడా మాయాధిపతి ప్రభువు ఆజ్ఞచేత మాయాశక్తిని ధరించి ఆ నగరంలో ప్రవేశించాడు; ఆ మాయావితో కలిసి విధివిధానంగా దీక్ష పొందాడు.
Verse 48
ततश्च नारदो गत्वा त्रिपुराधीशसन्निधौ । क्षेमप्रश्नादिकं कृत्वा राज्ञे सर्वं न्यवेदयत्
ఆ తరువాత నారదుడు త్రిపురాధీశుని సన్నిధికి వెళ్లాడు. క్షేమసమాచారాలు అడిగి, రాజుకు జరిగినదంతా పూర్తిగా నివేదించాడు.
Verse 49
नारद उवाच कश्चित्समागतश्चात्र यतिर्धर्मपरायणः । सर्वविद्याप्रकृष्टो हि वेदविद्यापरान्वितः
నారదుడు అన్నాడు—ఇక్కడ ఒక యతి వచ్చాడు; అతడు ధర్మంలో పరాయణుడు. అతడు అన్ని విద్యల్లో శ్రేష్ఠుడు, ముఖ్యంగా వేదవిద్యలో విశేషంగా నిపుణుడు.
Verse 50
दृष्ट्वा च बहवो धर्मा नैतेन सदृशाः पुनः । वयं सुदीक्षिताश्चात्र दृष्ट्वा धर्मं सनातनम्
అనేక ధర్మమార్గాలను చూశాము; అయినా దీనితో సమానమైనది మరొకటి లేదు. ఇక్కడ మేము సుదీక్షితులమయ్యాము, ఎందుకంటే సనాతన ధర్మాన్ని దర్శించాము.
Verse 51
तवेच्छा यदि वर्तेत तद्धर्मे दैत्यसत्तम । तद्धर्मस्य महाराज ग्राह्या दीक्षा त्वया पुनः
హే దైత్యశ్రేష్ఠా! నీ ఇచ్ఛ నిజంగా ఆ ధర్మంలో నిలిచితే, ఓ మహారాజా, ఆ ధర్మానికి సంబంధించిన దీక్షను నీవు మరల స్వీకరించాలి।
Verse 52
सनत्कुमार उवाच । तदीयं स वचः श्रुत्वा महदर्थसुगर्भितम् । विस्मितो हृदि दैत्येशो जगौ तत्र विमोहितः
సనత్కుమారుడు పలికెను—గంభీరార్థసంపన్నమైన ఆ వాక్యాలను విని దైత్యాధిపతి హృదయంలో ఆశ్చర్యపడ్డాడు; అక్కడే మోహితుడై పలికెను।
Verse 53
नारदो दीक्षितो यस्माद्वयं दीक्षामवाप्नुमः । इत्येवं च विदित्वा वै जगाम स्वयमेव ह
“నారదుడు దీక్షితుడైనందున మేము కూడా దీక్షను పొందాము.” అని ఇలా తెలుసుకొని, అతడు స్వయంగా అక్కడి నుంచి వెళ్లిపోయెను।
Verse 54
तद्रूपं च तदा दृष्ट्वा मोहितो मायया तथा । उवाच वचनं तस्मै नमस्कृत्य महात्मने
ఆ రూపాన్ని అప్పుడు చూసి అతడు మాయచేత మోహితుడయ్యెను. ఆ మహాత్మునికి నమస్కరించి అతనితో మాటలు పలికెను।
Verse 55
त्रिपुराधिप उवाच । दीक्षा देया त्वया मह्यं निर्मलाशय भो ऋषे । अहं शिष्यो भविष्यामि सत्यं सत्यं न संशयः
త్రిపురాధిపతి పలికెను—హే నిర్మలాశయ ఋషీ, నీవు నాకు తప్పక దీక్ష ఇవ్వవలెను. నేను నీ శిష్యుడనగుదును—సత్యం, సత్యం; సందేహం లేదు।
Verse 56
इत्येवं तु वचः श्रुत्वा दैत्यराजस्य निर्मलम् । प्रत्युवाच सुयत्नेन ऋषिस्स च सनातनः
దైత్యరాజుని నిర్మలమైన, సూటైన వచనాలను ఇలా విని, ఆ సనాతన ఋషి ఎంతో యత్నంతో ప్రత్యుత్తరం పలికాడు।
Verse 57
मदीया करणीया स्याद्यद्याज्ञा दैत्यसत्तम । तदा देया मया दीक्षा नान्यथा कोटियत्नतः
హే దైత్యశ్రేష్ఠా! నా ఆజ్ఞను నీవు కార్యరూపంగా నెరవేర్చినప్పుడే నేను దీక్షను ప్రసాదిస్తాను; లేకపోతే కోటి ప్రయత్నాలతో కూడ కాదు.
Verse 58
इत्येवं तु वचः श्रुत्वा राजा मायामयोऽभवत् । उवाच वचनं शीघ्रं यतिं तं हि कृतांजलिः
ఆ మాటలు విని రాజు మాయావశుడై మనస్సు కలతపడ్డాడు. ఆపై కృతాంజలిగా ఆ యతితో త్వరగా మాటలాడాడు.
Verse 59
दैत्य उवाच । यथाज्ञां दास्यसि त्वं च तत्तथैव न चान्यथा । त्वदाज्ञां नोल्लंघयिष्ये सत्यं सत्यं न संशयः
దైత్యుడు అన్నాడు—నీవు ఏ ఆజ్ఞ ఇస్తావో అచ్చంగా అలాగే చేస్తాను, వేరేలా కాదు. నీ ఆజ్ఞను నేను అతిక్రమించను; సత్యం సత్యం, సందేహం లేదు.
Verse 60
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य त्रिपुराधीशितुस्तदा । दूरीकृत्य मुखाद्वस्त्रमुवाच ऋषिसत्तमः
సనత్కుమారుడు అన్నాడు—అప్పుడు త్రిపురాధిపతి మాటలు విని, ఋషిశ్రేష్ఠుడు ముఖంపై ఉన్న వస్త్రాన్ని తొలగించి పలికాడు.
Verse 61
दीक्षां गृह्णीष्व दैत्येन्द्र सर्वधर्मोत्तमोत्तमाम् । ददौ दीक्षाविधानेन प्राप्स्यसि त्वं कृतार्थताम्
హే దైత్యేంద్రా! సమస్త ధర్మాలలో అత్యుత్తమమైన ఈ దీక్షను స్వీకరించు. దీక్షావిధానమున ప్రకారం నీకు దీక్షను ప్రసాదించినపుడు నీవు కృతార్థతను పొందుతావు.
Verse 62
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा स तु मायावी दैत्यराजाय सत्वरम् । ददौ दीक्षां स्वधर्मोक्तां तस्मै विधिविधानतः
సనత్కుమారుడు అన్నాడు— ఇలా చెప్పి ఆ మాయావి దైత్యరాజునకు వెంటనే, తన సంప్రదాయధర్మంలో చెప్పిన దీక్షను, సంపూర్ణ విధివిధానాలతో ప్రసాదించాడు.
Verse 63
दैत्यराजे दीक्षिते च तस्मिन्ससहजे मुने । सर्वे च दीक्षिता जातास्तत्र त्रिपुरवासिनः
సహజ ముని చేత దైత్యరాజు దీక్షితుడైనప్పుడు, అక్కడ త్రిపురవాసులందరూ కూడా దీక్షితులయ్యారు.
Verse 64
मुनेः शिष्यैः प्रशिष्यैश्च व्याप्तमासीद्द्रुतं तदा । महामायाविनस्तत्तु त्रिपुरं सकलं मुने
అప్పుడు, ఓ మునీ, కొద్ది క్షణాల్లోనే ముని శిష్యులు మరియు ప్రశిష్యులు—మహామాయావిదులు—సర్వత్రా త్రిపురమంతటిని వ్యాపింపజేశారు।
Viṣṇu emanates a māyā-constituted puruṣa from himself to function as a dharma-impediment within the Tripura-related narrative frame, then names him Arihan and assigns his role.
The chapter encodes how māyā can simulate dharmic signs (e.g., repeating “dharma”) while functioning as vighna; it distinguishes authentic dharma from its instrumental or counterfeit deployment.
A delegated manifestation from Viṣṇu (svātmasaṃbhava, māyāmaya puruṣa) is highlighted, emphasizing role-based divinity, naming, and the conferral of worship-status as part of cosmic strategy.