दक्षस्य विष्णुं प्रति शरणागतिḥ — Dakṣa’s Appeal to Viṣṇu and the Teaching on Disrespect to Śiva

Verse 1

दक्ष उवाच । देवदेव हरे विष्णो दीनबंधो कृपानिधे । मम रक्षा विधातव्या भवता साध्वरस्य च

దక్షుడు పలికెను—హే దేవదేవ! హే హరి, హే విష్ణూ! హే దీనబంధూ, కృపానిధీ! నా రక్షణను, అలాగే ఈ ధర్మనిష్ఠ భక్తుని రక్షణను కూడా మీరు చేయవలెను।

Verse 2

रक्षकस्त्वं मखस्यैव मखकर्मा मखात्मकः । कृपा विधेया यज्ञस्य भंगो भवतु न प्रभो

ఈ యజ్ఞానికి రక్షకుడు మీరు మాత్రమే; యజ్ఞక్రియ కూడా మీరు, యజ్ఞస్వరూపమూ మీరు. ప్రభూ, కరుణ చూపండి—ఈ యజ్ఞం భంగం కాకూడదు।

Verse 3

ब्रह्मोवाच । इत्थं बहुविधां दक्षः कृत्वा विज्ञप्तिमादरात् । पपात पादयोस्तस्य भयव्याकुलमानसः

బ్రహ్ముడు పలికెను—ఇట్లా భక్తి-ఆదరాలతో అనేక విధాలుగా వినతులు చేసి, భయంతో కలవరపడిన మనస్సుతో దక్షుడు ఆయన పాదాల వద్ద పడిపోయెను।

Verse 4

उत्थाप्य तं ततो विष्णुर्दक्षं विक्लिन्नमानसम् । श्रुत्वा च तस्य तद्वाक्यं कुमतेरस्मरच्छिवम्

అప్పుడు భగవాన్ విష్ణువు, ఖిన్నమై కలవరపడిన మనస్సు గల దక్షుణ్ని లేపెను. అతని కుమతి నుండి వచ్చిన మాటలు విని విష్ణువు శివుని స్మరించెను।

Verse 5

स्मृत्वा शिवं महेशानं स्वप्रभुं परमेश्वरम् । अवदच्छिवतत्त्वज्ञो दक्षं सबोधयन्हरिः

శివుని—మహేశానుని, తన స్వామి పరమేశ్వరుని—స్మరించి, శివతత్త్వజ్ఞుడైన హరి (విష్ణువు) దక్షుణ్ని బోధింపజేస్తూ, అవగాహన కలిగిస్తూ పలికెను।

Verse 6

हरिरुवाच । शृणु दक्ष प्रवक्ष्यामि तत्त्वतः शृणु मे वचः । सर्वथा ते हितकरं महामंत्रसुखप्रदम्

హరి పలికెను—హే దక్షా, వినుము; నేను తత్త్వముగా చెప్పుదును, నా వచనములు వినుము. అవి సర్వథా నీకు హితకరమై, మహామంత్రసుఖమును ప్రసాదించును।

Verse 7

अवज्ञा हि कृता दक्ष त्वया तत्त्वमजानता । सकलाधीश्वरस्यैव शंकरस्य परात्मनः

హే దక్షా, తత్త్వమును తెలియక నీవు నిజముగా అవజ్ఞ చేసితివి—సకలాధీశ్వరుడైన పరాత్మ శంకరుని పట్ల।

Verse 8

ईश्वरावज्ञया सर्वं कार्यं भवति सर्वथा । विफलं केवलं नैव विपत्तिश्च पदेपदे

ఈశ్వరుని అవజ్ఞ చేయుటవలన ప్రతి కార్యమూ అన్ని విధాలా విఫలమవుతుంది; అది కేవలం ఫలరహితం మాత్రమే కాక, అడుగడుగునా విపత్తు కలుగుతుంది.

Verse 9

अपूज्या यत्र पूज्यंते पूजनीयो न पूज्यते । त्रीणि तत्र भविष्यंति दारिद्र्यं मरणं भयम्

ఎక్కడ అపూజ్యులను పూజిస్తారో, పూజనీయుని పూజించరో, అక్కడ నిశ్చయంగా మూడు ఫలితాలు కలుగుతాయి—దారిద్ర్యం, మరణం, భయం.

Verse 10

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन माननीयो वृषध्वजः । अमानितान्महेशाच्च महद्भयमुपस्थितम्

కాబట్టి, సమస్త ప్రయత్నంతో వృషధ్వజుడైన మహేశ్వరుని గౌరవించాలి; మహేశుని అవమానించినచో మహాభయం (విపత్తు) తప్పక సమీపిస్తుంది.

Verse 11

अद्यापि न वयं सर्वे प्रभवः प्रभवामहे । भवतो दुर्नयेनैव मया सत्यमुदीर्य्यते

ఇప్పటికీ మనమందరం స్వతంత్ర ప్రభుత్వాన్ని నిజంగా ప్రకటించలేము. నీ దుర్నయ ప్రవర్తన వల్లనే నేను ఈ సత్యాన్ని స్పష్టంగా పలుకవలసి వచ్చింది.

Verse 12

ब्रह्मोवाच । विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा दक्षश्चिंतापरोऽभवत् । विवर्णवदनो भूत्वा तूष्णीमासीद्भुवि स्थितः

బ్రహ్ముడు పలికెను—విష్ణువు మాటలు విని దక్షుడు ఆందోళనలో మునిగిపోయాడు. ముఖవర్ణం మసకబారగా, భూమిపై నిలిచి మౌనంగా ఉండిపోయాడు.

Verse 13

एतस्मिन्नंतरे वीरभद्रः सैन्यसमन्वितः । अगच्छदध्वरं रुद्रप्रेरितो गणनायकः

అంతలో గణనాయకుడు వీరభద్రుడు సైన్యసమేతంగా, రుద్రుని ఆజ్ఞాప్రేరణతో యజ్ఞస్థలమునకు బయలుదేరెను.

Verse 14

पृष्ठे केचित्समायाता गगने केचिदागताः । दिशश्च विदिशः सर्वे समावृत्य तथापरे

కొంతమంది వెనుకనుండి చేరిరి, కొంతమంది ఆకాశమార్గమున వచ్చిరి; మరికొందరు సమస్త దిశలు, విదిశలను కప్పి అన్ని వైపులా చుట్టుముట్టిరి.

Verse 15

शर्वाज्ञया गणाः शूरा निर्भया रुद्रविक्रमाः । असंख्याः सिंहनादान्वै कुर्वंतो वीरसत्तमाः

శర్వుని ఆజ్ఞచేత ఆ శూర గణములు నిర్భయులై, రుద్రవిక్రమముతో ప్రకాశించి, అసంఖ్యాకులై ఉత్తమ వీరులవలె సింహనాదములు చేయుచు ముందుకు సాగిరి.

Verse 16

तेन नादेन महता नादितं भुवनत्रयम् । रजसा चावृतं व्योम तमसा चावृता दिशः

ఆ మహా నాదంతో త్రిలోకం ప్రతిధ్వనించింది. రజోగుణం చేత ఆకాశం ఆవరించబడింది, తమోగుణం చేత దిక్కులు కమ్మబడ్డాయి।

Verse 17

सप्तद्वीपान्विता पृथ्वी चचालाति भयाकुला । सशैलकानना तत्र चुक्षुभुस्सकलाब्धयः

అప్పుడు సప్తద్వీపాలతో కూడిన భూమి భయంతో తీవ్రంగా కంపించింది. పర్వతాలు, అడవులతో సహా అక్కడ సముద్రాలన్నీ ఉప్పొంగి కలవరపడ్డాయి।

Verse 18

एवंभूतं च तत्सैन्यं लोकक्षयकरं महत् । दृष्ट्वा च विस्मितास्सर्वे बभूवुरमरादयः

లోకనాశకరమైన ఆ మహత్తర సైన్యాన్ని చూచి దేవతలు మొదలైన వారందరూ విస్మయంతో నిండిపోయారు।

Verse 19

सैन्योद्योगमथालोक्य दक्षश्चासृङ्मुखाकुलः । दंडवत्पतितो विष्णुं सकलत्रोऽभ्यभाषत

సైన్య సిద్ధతలను చూచి దక్షుడు వ్యాకులుడయ్యెను; అతని ముఖము రక్తముతో కలుషితమై కలవరపడెను. భార్యతో కూడ దండవత్ ప్రణమించి భగవాన్ విష్ణువును వినయంగా సంభోదించెను.

Verse 20

दक्ष उवाच । भवद्बलेनैव मया यज्ञः प्रारंभितो महान् । सत्कर्मसिद्धये विष्णो प्रमाणं त्वं महाप्रभो

దక్షుడు పలికెను—హే విష్ణో! నీ బలముచేతనే నేను ఈ మహాయజ్ఞమును ప్రారంభించితిని. హే మహాప్రభో, ఈ సత్కర్మసిద్ధికి నీవే ప్రమాణమూ ఆశ్రయమూ.

Verse 21

विष्णो त्वं कर्मणां साक्षी यज्ञानां प्रतिपालकः । धर्मस्य वेदगर्भस्य ब्रह्मणस्त्वं महाप्रभो

హే విష్ణో! నీవు సమస్త కర్మములకు సాక్షివి, యజ్ఞములకు పరిరక్షకుడవు. వేదగర్భమైన ధర్మాన్ని ధారించువాడవు; హే మహాప్రభో, బ్రహ్మకూ నీవే ఆధారము.

Verse 22

तस्माद्रक्षा विधातव्या यज्ञस्यास्य मम प्रभो । त्वदन्यः यस्समर्थोस्ति यतस्त्वं सकलप्रभुः

కాబట్టి హే ప్రభో, నా ఈ యజ్ఞమునకు రక్షణను ఏర్పాటు చేయుము. నీ తప్ప మరెవరు సమర్థులు? నీవే సమస్తాధిపతి.

Verse 23

ब्रह्मोवाच । दक्षस्य वचनं श्रुत्वा विष्णुर्दीनतरं तदा । अवोचद्बोधयंस्तं वै शिवतत्त्वपराङ्मुखम्

బ్రహ్మ పలికెను— దక్షుని మాటలు విని విష్ణువు ఆ సమయంలో మరింత దుఃఖితుడై, శివతత్త్వానికి విముఖుడైన దక్షునికి బోధించుటకై పలికెను।

Verse 24

विष्णुरुवाच । मया रक्षा विधातव्या तव यज्ञस्य दक्ष वै । ख्यातो मम पणः सत्यो धर्मस्य परिपालनम्

విష్ణువు పలికెను— ఓ దక్షా! నీ యజ్ఞాన్ని నేను తప్పక రక్షించాలి; ఎందుకంటే నా ప్రసిద్ధమైన సత్య ప్రతిజ్ఞ ఇదే— ధర్మ పరిరక్షణ।

Verse 25

तत्सत्यं तु त्वयोक्तं हि किं तत्तस्य व्यतिक्रमः । शृणु त्वं वच्म्यहं दक्ष क्रूरबुद्धिं त्यजाऽधुना

నీవు చెప్పింది నిజమే—అయితే దానిని అతిక్రమించటం ఎందుకు? ఓ దక్షా, విను; నేను చెబుతున్నాను—ఇప్పుడే ఈ క్రూరబుద్ధిని విడిచిపెట్టు।

Verse 26

नैमिषे निमिषक्षेत्रे यज्जातं वृत्तमद्भुतम् । तत्किं न स्मर्यते दक्ष विस्मृतं किं कुबुद्धिना

నైమిషంలోని పవిత్ర నిమిష-క్షేత్రంలో జరిగిన ఆ అద్భుత ఘటనను, ఓ దక్షా, ఎందుకు స్మరించరు? కుబుద్ధి వల్ల అది మరచిపోయారా?

Verse 27

रुद्रकोपाच्च को ह्यत्र समर्थो रक्षणे तव । न यस्याभिमतं दक्ष यस्त्वां रक्षति दुर्मतिः

రుద్రుని కోపం రగిలితే, ఇక్కడ నిన్ను రక్షించగలవాడు ఎవరు? ఓ దక్షా, ఆయన అభిమతానికి విరుద్ధంగా నడిచిన నిన్ను ఏ దుర్మతి రక్షకుడు కాపాడగలడు?

Verse 28

किं कर्म किमकर्मेति तत्र पश्यसि दुर्मते । समर्थं केवलं कर्म न भविष्यति सर्वदा

హే దుర్మతీ! ‘కర్మ ఏమిటి, అకర్మ ఏమిటి’ అని నీవు అక్కడ తప్పుగా చూస్తున్నావు. కేవలం కర్మమాత్రమే సర్వదా సమర్థమై (పరమ శ్రేయస్సు ఇవ్వడానికి) ఉండదు.

Verse 29

स्वकर्मविद्धि तद्येन समर्थत्वेन जायते । न त्वन्यः कर्मणो दाता शं भवेदीश्वरं विना

నీ స్వకర్మను తెలుసుకో—దానివల్లనే సామర్థ్యం, యోగ్యత జన్మిస్తాయి. కానీ కర్మఫలాన్ని ప్రసాదించేవాడు శంభూ ఈశ్వరుని తప్ప మరెవ్వరూ కాదు.

Verse 30

ईश्वरस्य च यो भक्त्या शांतस्तद्गतमानसः । कर्मणो हि फलं तस्य प्रयच्छति तदा शिवः

ఈశ్వరుని భక్తిచేత శాంతుడై, మనస్సు ఆయనలోనే నిలిచినవానికి—అతని కర్మఫలాన్ని అప్పుడు శివుడే ప్రసాదిస్తాడు.

Verse 31

केवलं ज्ञानमाश्रित्य निरीश्वरपरा नराः । निरयं ते च गच्छंति कल्पकोटिशतानि च

కేవలం (శుష్క) జ్ఞానాన్నే ఆశ్రయించి, ‘ఈశ్వరుడు లేడు’ అనే సిద్ధాంతానికి పరులైన వారు నిజంగా నరకానికి వెళ్తారు; కోట్ల కొద్దీ కల్పాలు అక్కడే ఉంటారు.

Verse 32

पुनः कर्ममयैः पाशैर्वद्धा जन्मनि जन्मनि । निरयेषु प्रपच्यंते केवलं कर्मरूपिणः

కర్మమయ పాశాలతో బంధింపబడి వారు జన్మ జన్మకు మళ్లీ మళ్లీ బంధితులవుతారు. కేవలం కర్మరూపులై (కర్తృత్వాహంకారంలో) ఉన్నవారు నరకలోకాల్లో దహింపబడతారు.

Verse 33

अयं रुद्रगणाधीशो वीरभद्रोऽरि मर्दनः । रुद्रकोपाग्निसंभूतः समायातोध्वरांगणे

ఇతడు రుద్రగణాధీశుడు, శత్రుమర్దనుడు వీరభద్రుడు. రుద్రుని కోపాగ్ని నుండి జన్మించి ఇప్పుడు యజ్ఞాంగణానికి వచ్చాడు।

Verse 34

अयमस्मद्विनाशार्थमागतोस्ति न संशयः । अशक्यमस्य नास्त्येव किमप्यस्तु तु वस्तुतः

సందేహమే లేదు—మన వినాశానికే ఇతడు ఇక్కడికి వచ్చాడు. ఇతనికి అసాధ్యం ఏదీ లేదు; నిజంగా ఇతడు సాధించలేనిది ఏదీ లేదు।

Verse 35

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे सत्युपाख्याने विष्णुवाक्यवर्णनं नाम पंचत्रिंशोऽध्यायः

ఇట్లు శ్రీశివమహాపురాణంలోని ద్వితీయ రుద్రసంహితలో, దాని ద్వితీయ సతీఖండంలో, సతీ ఉపాఖ్యానాంతర్గతంగా ‘విష్ణువాక్యవర్ణనం’ అనే ముప్పై ఐదవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।

Verse 36

श्रीमहादेवशपथं समुल्लंघ्य भ्रमान्मया । यतः स्थितं ततः प्राप्यं मया दुःखं त्वया सह

భ్రమవశంగా నేను శ్రీమహాదేవుని నామంతో చేసిన పవిత్ర శపథాన్ని అతిక్రమించాను. నీవు ఏ స్థితిలో నిలిచివున్నావో, ఆ స్థితినే చేరి నేనూ నీతో కలిసి దుఃఖాన్ని పొందాను।

Verse 37

शक्तिर्मम तु नास्त्येव दक्षाद्यैतन्निवारणे । शपथोल्लंघनादेव शिवद्रोही यतोस्म्यहम्

దక్షాది వారి ఈ కార్యాన్ని ఆపే శక్తి నాలో అసలే లేదు; శపథాన్ని ఉల్లంఘించినందుననే నేను శివద్రోహిగా అయ్యాను।

Verse 38

कालत्रयेपि न यतो महेशद्रोहिणां सुखम् । ततोऽवश्यं मया प्राप्तं दुःखमद्य त्वया सह

త్రికాలములలోనూ మహేశద్రోహులకు సుఖం లేదు; అందువల్ల నేడు నీతో కలిసి నాకు తప్పక దుఃఖం కలిగింది।

Verse 39

सुदर्शनाभिधं चक्रमेतस्मिन्न लगिष्यति । शैवचक्रमिदं यस्मादशैवलयकारणम्

‘సుదర్శన’ అనే చక్రం కూడా దీనిపై పనిచేయదు; ఎందుకంటే ఇది శైవచక్రం—స్వభావతః అశైవం (శివవిరోధం) నశింపజేసే కారణం।

Verse 40

विनापि वीरभद्रेण नामैतच्चक्रमैश्वरम् । हत्वा गमिष्यत्यधुना सत्वरं हरसन्निधौ

“వీరభద్రుడు లేకున్నా ఈ ఐశ్వర్యమయ దివ్య చక్రం ఇప్పుడు అపరాధిని సంహరించి త్వరగా హరుని సన్నిధికి చేరుతుంది.”

Verse 41

शैवं शपथमुल्लंघ्य स्थितं मां चक्रमीदृशम् । असंहत्यैव सहसा कृपयैव स्थिरं परम्

శైవ శపథాన్ని ఉల్లంఘించి నేను ఈ చక్రంలా అశాంత స్థితిలో పడ్డాను; అయినా విరగకుండానే, అకస్మాత్తుగా కేవలం కృపవల్లనే పరమస్థితిలో మళ్లీ స్థిరుడనయ్యాను।

Verse 42

अतः परमिदं चक्रमपि न स्थास्यति ध्रुवम् । गमिष्यत्यधुना शीघ्रं ज्वालामालासमाकुलम्

అతః ఇక ఈ చక్రము కూడ ధృవముగా స్థిరముగా నిలువదు. ఇప్పుడు ఇది జ్వాలామాలలచే కలవరపడి శీఘ్రముగా ముందుకు దూసుకుపోవును.

Verse 43

वीरभद्रः पूजितोपि शीघ्रमस्माभिरादरात् । महाक्रोधसमाक्रांतो नास्मान्संरक्षयिष्यति

మేము ఆదరంతో శీఘ్రముగా వీరభద్రుని పూజించినా, మహాక్రోధముచే ఆవరించబడినవాడై అతడు మమ్మల్ని రక్షించడు.

Verse 44

अकांडप्रलयोऽस्माकमागतोद्य हि हा हहा । हा हा बत तवेदानीं नाशोस्माकमुपस्थितः

హాయ్ హాయ్! ఈ రోజు మాపై అకాండ ప్రళయము వచ్చి పడింది. హాయ్—ఇప్పుడు నీ వినాశమూ, మా నాశమూ సమీపమై నిలిచింది.

Verse 45

शरण्योऽस्माकमधुना नास्त्येव हि जगत्त्रये । शंकरद्रोहिणो लोके कश्शरण्यो भविष्यति

ఇప్పుడు మాకు త్రిలోకాలలో నిజంగా ఎక్కడా శరణు లేదు. ఈ లోకంలో శంకరద్రోహులు అయినవారికి రక్షకుడూ ఆశ్రయమూ ఎవరు అవుతారు?

Verse 46

तनुनाशेपि संप्राप्यास्तैश्चापि यमयातनाः । तानैव शक्यते सोढुं बहुदुःखप्रदायिनीः

శరీరం నశించిన తరువాత కూడా వారికి యమయాతనలు ఎదురవుతాయి. అనేక దుఃఖాలను కలిగించే ఆ బాధలను నిజంగా వారే (పాపులు) మాత్రమే భరించగలరు.

Verse 47

शिवद्रोहिणमालोक्य दष्टदंतो यमः स्वयम् । तप्ततैलकटाहेषु पातयत्येव नान्यथा

శివద్రోహిని చూచిన యముడు స్వయంగా దంతాలు కరచి కోపంతో అతడిని మరిగిన నూనె కటాహాలలో పడేస్తాడు; వేరే విధంగా కాదు.

Verse 48

गन्तुमेवाहमुद्युक्तं सर्वथा शपथोत्तरम् । तथापि न गतश्शीघ्रं दुष्टसंसर्गपापतः

నేను అన్ని విధాలా ప్రమాణం చేసి వెళ్లుటకే సిద్ధమయ్యాను; అయినా దుష్టుల సంగమం వల్ల కలిగిన పాపం కారణంగా త్వరగా బయలుదేరలేకపోయాను.

Verse 49

यदद्य क्रियतेस्माभिः पलायनमितस्तदा । शार्वो ना कर्षकश्शस्त्रैरस्मानाकर्षयिष्यति

ఈ రోజు మనం ఇక్కడి నుంచి పారిపోవాలని ప్రయత్నిస్తే, శార్వుడు (శ్రీశివుడు) తప్పక రైతు తన పనిముట్లతో లాగినట్లు మనలను తిరిగి లాగి తెస్తాడు।

Verse 50

स्वर्गे वा भुवि पाताले यत्र कुत्रापि वा यतः । श्रीवीरभद्रशस्त्राणां गमनं न हि दुर्ल भम्

స్వర్గంలోనైనా, భూమిలోనైనా, పాతాళంలోనైనా—ఎక్కడ ఉన్నా—శ్రీ వీరభద్రుని శస్త్రాలు చేరి దెబ్బకొట్టడం అసలు కష్టం కాదు।

Verse 51

यावतश्च गणास्संति श्रीरुद्रस्य त्रिशूलिनः । तावतामपि सर्वेषां शक्तिरेतादृशी धुवम्

త్రిశూలధారి శ్రీరుద్రునికి ఎంతమంది గణాలు ఉన్నారో, వారందరిలోనూ ఇదే శక్తి నిశ్చయంగా స్థిరంగా ఉంది।

Verse 52

श्रीकालभैरवः काश्यां नखाग्रेणैव लीलया । पुरा शिरश्च चिच्छेद पंचमं ब्रह्मणो ध्रुवम्

కాశీలో శ్రీకాలభైరవుడు కేవలం తన నఖాగ్రంతోనే, దివ్య లీలగా, పూర్వకాలంలో బ్రహ్ముని ధృఢమైన ఐదవ శిరస్సును ఛేదించాడు.

Verse 53

एतदुक्त्वा स्थितो विष्णुरतित्रस्तमुखाम्बुजः । वीरभद्रोपि संप्राप तदैवाऽध्वरमंडपम्

ఇలా చెప్పిన తరువాత విష్ణువు అత్యంత భయంతో కలవరపడిన కమలముఖంతో అక్కడే నిలిచిపోయాడు. అదే క్షణంలో వీరభద్రుడు కూడా యజ్ఞమండపానికి చేరుకున్నాడు.

Verse 54

एवं ब्रुवति गोविन्द आगतं सैन्यसागरम् । वीरभद्रेण सहितं ददृशुश्च सुरादया

గోవిందుడు ఇలా పలుకుతుండగా దేవతలు మొదలైనవారు సముద్రంలాంటి మహాసేన రాకను చూశారు; అది వీరభద్రునితో కూడి వచ్చింది.