दक्षस्य प्रजावृद्ध्युपायः — Dakṣa’s Means for Increasing Progeny

Verse 1

नारद उवाच । ब्रह्मन्विधे महा प्राज्ञ वद नो वदतां वर । दक्षे गृहं गते प्रीत्या किमभूत्तदनंतरम्

నారదుడు పలికెను—హే బ్రహ్మన్, హే విధాత, మహాప్రాజ్ఞ, వక్తలలో శ్రేష్ఠా! చెప్పుము—మీరు ప్రీతితో దక్షుని గృహమునకు వెళ్లిన వెంటనే తరువాత ఏమి జరిగింది?

Verse 2

ब्रह्मोवाच । दक्षः प्रजापतिर्गत्वा स्वाश्रमं हृष्टमानसः । सर्गं चकार बहुधा मानसं मम चाज्ञया

బ్రహ్ముడు పలికెను—ప్రజాపతి దక్షుడు హర్షితమనస్సుతో తన ఆశ్రమమునకు వెళ్లెను; నా ఆజ్ఞచే అతడు మనోమయమైన (సూక్ష్మ) విధముగా అనేక రకాల సృష్టిని చేసెను.

Verse 3

तमबृंहितमालोक्य प्रजासर्गं प्रजापतिः । दक्षो निवेदयामास ब्रह्मणे जनकाय मे

ఆ విస్తరించి పెరిగిన ప్రజాసృష్టిని చూచి ప్రజాపతి దక్షుడు నా జనకుడైన బ్రహ్మునికి దానిని నివేదించెను.

Verse 4

दक्ष उवाच । ब्रह्मंस्तात प्रजानाथ वर्द्धन्ते न प्रजाः प्रभो । मया विरचितास्सर्वास्तावत्यो हि स्थिताः खलु

దక్షుడు పలికెను—హే బ్రహ్మన్, తండ్రీ, హే ప్రజానాథ ప్రభూ! ప్రజలు వృద్ధి చెందుటలేదు. నేను సృష్టించిన వారందరూ అంతే స్థితిలోనే ఉన్నారు, నిజమే.

Verse 5

किं करोमि प्रजानाथ वर्द्धेयुः कथमात्मना । तदुपायं समाचक्ष्व प्रजाः कुर्यां न संशयः

హే ప్రజానాథా, నేను ఏమి చేయాలి? నా ద్వారానే ప్రజలు ఎలా వృద్ధి చెందాలి? దాని ఉపాయాన్ని చెప్పుము, అప్పుడు నేను నిశ్చయంగా సంతానాన్ని సృష్టించగలను.

Verse 6

ब्रह्मोवाच । दक्ष प्रजापते तात शृणु मे परमं वचः । तत्कुरुष्व सुरश्रेष्ठ शिवस्ते शं करिष्यति

బ్రహ్ముడు పలికెను—ఓ దక్ష ప్రజాపతీ, ప్రియ వత్సా, నా పరమ వచనాన్ని వినుము. ఓ దేవశ్రేష్ఠా, నేను చెప్పినట్లు చేయుము; శివుడు నీకు మంగళాన్ని నిశ్చయంగా కలిగించును.

Verse 7

या च पञ्चजनस्यांग सुता रम्या प्रजापतेः । असिक्नी नाम पत्नीत्वे प्रजेश प्रतिगृह्यताम्

మరియు ఓ ప్రియమా, ప్రజాపతికి పంచజనుని నుండి జన్మించిన ఆ మనోహర కుమార్తె—అసిక్నీ అనే నామముగల ఆమెను—ఓ ప్రజేశా, భార్యగా స్వీకరించుము.

Verse 8

वामव्यवायधर्मस्त्वं प्रजासर्गमिमं पुनः । तद्विधायां च कामिन्यां भूरिशो भावयिष्यसि

నీవు వామమార్గ దాంపత్యధర్మమును అనుసరించే ప్రభువవు; అందువల్ల నీవు మళ్లీ ఈ ప్రజాసృష్టిని ప్రవహింపజేయుదువు. ఆ ప్రియ కామినిని విధివిధానంగా స్వీకరించి, ఆమెను పునఃపునః విస్తార సంతానంతో గర్భవతిని చేయుదువు.

Verse 9

ब्रह्मोवाच । ततस्समुत्पादयितुं प्रजा मैथुनधर्मतः । उपयेमे वीरणस्य निदेशान्मे सुतां ततः

బ్రహ్ముడు పలికెను—ఆపై, దాంపత్యధర్మానుసారంగా ప్రజలను ఉత్పత్తి చేయుటకై, వీరణుని ఆదేశముచే నేను నా కుమార్తెను వివాహమునకు ఇచ్చితిని.

Verse 10

अथ तस्यां स्वपत्न्यां च वीरिण्यां स प्रजापतिः । हर्यश्वसंज्ञानयुतं दक्षः पुत्रानजीजनत्

అప్పుడు తన భార్య వీరిణీలో ప్రజాపతి దక్షుడు ‘హర్యశ్వ’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధులైన కుమారులను కనెను।

Verse 11

अपृथग्धर्मशीलास्ते सर्व आसन् सुता मुने । पितृभक्तिरता नित्यं वेदमार्गपरायणाः

ఓ మునీ, ఆ సంతానం అంతా ఏకరూప ధర్మశీలులు; నిత్యం పితృభక్తితో నిండినవారు, వేదమార్గంలో స్థిరనిష్ఠతో నిలిచినవారు।

Verse 12

पितृप्रोक्ताः प्रजासर्गकरणार्थं ययुर्दिशम् । प्रतीचीं तपसे तात सर्वे दाक्षायणास्सुताः

తండ్రి ఆజ్ఞతో ప్రజాసృష్టి కార్యార్థం, ఓ తాత, దక్షుని కుమారులందరూ తపస్సు చేయుటకు పశ్చిమ దిశ వైపు బయలుదేరారు।

Verse 13

इति श्रीशिव महापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वि० सतीखंडे दक्षसृष्टौ नारदशापो नाम त्रयोदशोऽध्यायः

ఇట్లు శ్రీశివ మహాపురాణంలోని ద్వితీయ రుద్రసంహిత సతీఖండంలో, దక్షసృష్టి ప్రసంగంలో ‘నారదశాపం’ అనే పదమూడవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।

Verse 14

तदुपस्पर्शनादेव प्रोत्पन्नमतयोऽ भवन् । धर्मे पारमहंसे च विनिर्द्धूतमलाशयाः

ఆయన కేవల స్పర్శమాత్రమున వారి బుద్ధి తక్షణమే జాగృతమైంది. అంతర్మలము తొలగి, వారు ధర్మములోను పరమహంస మార్గములోను స్థిరులై—మోక్షదాత ప్రభు శివునందే ఏకనిష్ఠులయ్యారు.

Verse 15

प्रजाविवृद्धये ते वै तेपिर तत्र सत्तमाः । दाक्षायणा दृढात्मानः पित्रादेश सुयंत्रिताः

సంతానవృద్ధి కొరకు ఆ శ్రేష్ఠులు అక్కడ తపస్సు చేశారు. దక్షుని కుమారులు దృఢచిత్తులు, తండ్రి ఆజ్ఞచే సుయమితులై ఉన్నారు.

Verse 16

त्वं च तान् नारद ज्ञात्वा तपतस्सृष्टि हेतवे । अगमस्तत्र भूरीणि हार्दमाज्ञाय मापतेः

మరియు నీవు కూడా, ఓ నారదా, ఆ విషయాలను గ్రహించి సృష్టి హేతువుగా తపస్సు చేయదలచి అక్కడికి వెళ్లావు; సర్వమాపకుడైన ప్రభు హరుడు (శివుడు) హృదయాజ్ఞను అంతరంగంలో తెలుసుకొని అనేక నియమాలు ఆచరించావు.

Verse 17

अदृष्ट्वा तं भुवस्सृष्टि कथं कर्तुं समुद्यताः । हर्यश्वा दक्षतनया इत्यवोचस्तमादरात्

ఆ మహేశ్వరుని దర్శించకుండానే మీరు లోకసృష్టి చేయడానికి ఎలా సిద్ధపడగలరు?—అని హర్యశ్వులు, దక్షుని కుమారులు, అతనితో భక్తిపూర్వకంగా పలికారు.

Verse 18

ब्रह्मोवाच । तन्निशम्याथ हर्यश्वास्ते त्वदुक्तमतंद्रिताः । औत्पत्तिकधियस्सर्वे स्वयं विममृशुर्भृशम्

బ్రహ్ముడు పలికెను: అది విని హర్యశ్వులు అలసట లేకుండా నీ మాటలపై దృష్టి పెట్టారు; జన్మజాత వివేకం కలిగిన వారందరూ తమలోతమగా ఆలోచించారు.

Verse 19

सुशास्त्रजनकादेशं यो न वेद निवर्तकम् । स कथं गुणविश्रंभी कर्तुं सर्गमुपक्रमेत्

సత్య శాస్త్రాల ద్వారా ఇచ్చబడిన ఆదిజనకుని నివర్తక ఆజ్ఞను ఎవడు తెలియనివాడో, వాడు గుణాలపై ఆధారపడి సృష్టికార్యాన్ని ఎలా ప్రారంభించగలడు?

Verse 20

इति निश्चित्य ते पुत्रास्सुधियश्चैकचेतसः । प्रणम्य तं परिक्रम्यायुर्मार्गमनिवर्तकम्

ఇలా నిర్ణయించుకొని ఆ కుమారులు—సుధీులు, ఏకాగ్రచిత్తులు—ఆయనకు నమస్కరించి ప్రదక్షిణ చేసి, తిరుగులేని నివర్తక మార్గాన్ని ఆశ్రయించారు।

Verse 21

नारद त्वं मनश्शंभोर्लोंकानन्यचरो मुने । निर्विकारो महेशानमनोवृत्तिकरस्तदा

హే నారదా, హే మునీ, నీవే శంభువు మనస్సు; లోకాలలో అనాసక్తుడై సంచరిస్తావు. నిర్వికారుడై నీవు అప్పుడు మహేశానుడు (శివుడు) మనోవృత్తి, సంకల్పాన్ని వెల్లడింపజేస్తావు.

Verse 22

काले गते बहुतरे मम पुत्रः प्रजापतिः । नाशं निशम्य पुत्राणां नारदादन्वतप्यत

చాలా కాలం గడిచిన తరువాత నా కుమారుడు ప్రజాపతి, నారదుని ద్వారా తన కుమారుల నాశవార్త విని శోకమూ పశ్చాత్తాపమూ చేత కలత చెందాడు.

Verse 23

मुहुर्मुहुरुवाचेति सुप्रजात्वं शुचां पदम् । शुशोच बहुशो दक्षश्शिवमायाविमोहितः

‘సుప్రజ’ అని ముహుర్ముహురూ పలుకుతూ దక్షుడు శోకంలో మరింత లోతుకు జారాడు. శివమాయచే విమోహితుడై దక్షుడు మళ్లీ మళ్లీ విలపించాడు.

Verse 24

अहमागत्य सुप्रीत्या सांत्वयं दक्षमात्मजम् । शांतिभावं प्रदर्श्यैव देवं प्रबलमित्युत

నేను నిజమైన స్నేహంతో అక్కడికి వెళ్లి దక్షుని కుమార్తెను సాంత్వనపరచితిని; శాంతిభావం చూపుతూ దేవుడు శివుడు మహాబలవంతుడు, సర్వవ్యాపక ప్రభువు అని చెప్పితిని।

Verse 25

अथ दक्षः पंचजन्या मया स परिसांत्वितः । सबलाश्वाभिधान्् पुत्रान् सहस्रं चाप्यजीजनत्

అనంతరం దక్షుడు—పంచజన్యా ద్వారా నా సాంత్వనతో పూర్తిగా శాంతించి—‘సబలాశ్వ’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధులైన వెయ్యి మంది కుమారులను కనెను।

Verse 26

तेपि जग्मुस्तत्र सुताः पित्रादिष्टा दृढव्रताः । प्रजासर्गे अत्र सिद्धास्स्वपूर्वभ्रातरो ययुः

ఆ కుమారులూ తండ్రి ఆజ్ఞచే, దృఢవ్రతులై, అదే స్థలానికి వెళ్లిరి. అక్కడ ప్రజాసృష్టి కార్యంలో ఆ సిద్ధులు తమ పూర్వ జ్యేష్ఠభ్రాతల మార్గాన్నే అనుసరించిరి.

Verse 27

तदुपस्पर्शनादेव नष्टाघा विमलाशयाः । तेपुर्महत्तपस्तत्र जपन्तो ब्रह्म सुव्रताः

ఆ పవిత్ర శైవస్థలాన్ని తాకిన మాత్రాన వారి పాపాలు నశించి హృదయాలు నిర్మలమయ్యాయి. అక్కడ ఆ సువ్రతులు మహాతపస్సు చేసి, పరబ్రహ్మమైన శివుని నిరంతరం జపించిరి.

Verse 28

प्रजासर्गोद्यतांस्तान् वै ज्ञात्वा गत्वेति नारद । पूर्ववच्चागदो वाक्यं संस्मरन्नैश्वरीं गतिम्

వారు ప్రజాసృష్టికి సిద్ధమై ఉన్నారని తెలిసి అతడు, “వెళ్లు, ఓ నారదా” అని చెప్పెను. తరువాత పూర్వవాక్యాన్ని స్మరించి, ఈశ్వరగతిలో స్థితుడై, మునుపటిలాగే బయలుదేరెను.

Verse 29

भ्रातृपंथानमादिश्य त्वं मुने मोघदर्शनः । अयाश्चोर्द्ध्वगतिं तेऽपि भ्रातृमार्गं ययुस्सुताः

ఓ మునీ, ‘భ్రాతృ మార్గం’ను సూచించినా నీ ఉపదేశం ఫలించలేదు; ఆ కుమారులు కూడా ఊర్ధ్వగతిని పొందక, అన్న మార్గాన్నే అనుసరించారు।

Verse 30

उत्पातान् बहुशोऽपश्यत्तदैव स प्रजापतिः । विस्मितोभूत्स मे पुत्रो दक्षो मनसि दुःखितः

అదే సమయంలో ప్రజాపతి మళ్లీ మళ్లీ అనేక అపశకున సూచక ఉత్పాతాలను చూచెను. నా కుమారుడు దక్షుడు ఆశ్చర్యపడి, మనసులో దుఃఖించాడు।

Verse 31

पूर्ववत्त्वत्कृतं दक्षश्शुश्राव चकितो भृशम् । पुत्रनाशं शुशोचाति पुत्रशोक विमूर्छितः

మునుపటివలె అదే వార్తను మళ్లీ విని దక్షుడు అత్యంతంగా భయాక్రాంతుడయ్యాడు. కుమారుని నాశనశోకంతో వ్యాకులమై, కుమారశోకంలో మూర్ఛితుడై తన బిడ్డ నష్టాన్ని విలపించాడు।

Verse 32

चुक्रोध तुभ्यं दक्षोसौ दुष्टोयमिति चाब्रवीत् । आगतस्तत्र दैवात्त्वमनुग्रहकरस्तदा

దక్షుడు నీపై కోపించి “ఇతడు దుష్టుడు” అని కూడా అన్నాడు. అయినా దైవయోగంతో ఆ సమయాన నీవు అక్కడికి వచ్చి అనుగ్రహదాతవై నిలిచావు।

Verse 33

शोकाविष्टस्स दक्षो हि रोषविस्फुरिताधरः । उपलभ्य तमाहत्य धिग्धिक् प्रोच्य विगर्हयन्

శోకంతో ఆవరించబడిన దక్షుడి పెదవులు కోపంతో కంపించాయి. అతడిని పట్టుకొని కొట్టి “ధిక్ ధిక్” అని పలుకుతూ దూషించాడు. శైవ దృష్టిలో ఇది అహంకారజన్య కోపం బయటకు ఉప్పొంగడం; అది వివేకాన్ని కప్పి శివుని మరియు శివభక్తుల పట్ల భక్తిశ్రద్ధను దూరం చేస్తుంది।

Verse 34

दक्ष उवाच । किं कृतं तेऽधमश्रेष्ठ साधूनां साधुलिंगतः । भिक्षोमार्गोऽर्भकानां वै दर्शितस्साधुकारि नो

దక్షుడు పలికెను: ఓ అధమ-శ్రేష్ఠా! సాధువుల బాహ్యలక్షణాలు ధరించి నీవు ఇది ఏమి చేసితివి? ధర్మకర్త వేషంలో మా బాలులకు భిక్షామార్గాన్ని చూపితివి।

Verse 35

ऋणैस्त्रिभिरमुक्तानां लोकयोरुभयोः कृतः । विघातश्श्रेयसोऽमीषां निर्दयेन शठेन ते

త్రివిధ ఋణాల నుండి విముక్తులు కానివారికి ఇహపర లోకాల శ్రేయస్సు అడ్డుపడుతుంది; నీ వంటి నిర్దయ, శఠుడు వారి మేలును నాశనం చేయు కారణమగును।

Verse 36

ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य यो गृहात्प्रव्रजेत्पुमान् । मातरं पितरं त्यक्त्वा मोक्षमिच्छन्व्रजत्यधः

మూడు పవిత్ర ఋణాలను తీర్చకుండానే గృహస్థాశ్రమాన్ని విడిచి, తల్లి‑తండ్రులను వదిలి మోక్షం కోరుతున్నానని చెప్పే పురుషుడు అధోగతికి పడతాడు.

Verse 37

निर्दयस्त्वं सुनिर्लज्जश्शिशुधीभिद्यशोऽपहा । हरेः पार्षदमध्ये हि वृथा चरसि मूढधीः

నీవు నిర్దయుడవు, అత్యంత నిర్లజ్జుడవు; నిరపరాధులను బాధించే వాడవు, ఇతరుల యశస్సును హరించే వాడవు. హరి పార్షదుల మధ్య ఉన్నా వ్యర్థంగా తిరుగుతావు; నీ బుద్ధి మోహితమైంది.

Verse 38

मुहुर्मुहुरभद्रं त्वमचरो मेऽधमा ऽधम । विभवेद्भ्रमतस्तेऽतः पदं लोकेषु स्थिरम्

ఓ అభద్రే! నీవు మళ్లీ మళ్లీ అశాంతిగా తిరుగుతావు—అధమా, అత్యంత పతితా. అందువల్ల వైభవ మదంలో అలా తిరగడం వల్ల లోకాలలో నీ స్థానం స్థిరంగా ఉండదు.

Verse 39

शशापेति शुचा दक्षस्त्वां तदा साधुसंमतम् । बुबोध नेश्वरेच्छां स शिवमायाविमोहितः

అప్పుడు దుఃఖంతో కుంగిపోయిన దక్షుడు—నీవు సద్జనులచే సమ్మతురాలైనప్పటికీ—నిన్ను శపించాడు. శివమాయలో మోహితుడై, ఈశ్వర సంకల్పాన్ని గ్రహించలేదు।

Verse 40

शापं प्रत्यग्रहीश्च त्वं स मुने निर्विकारधीः । एष एव ब्रह्मसाधो सहते सोपि च स्वयम्

ఓ మునీ, నీవు కూడా ఆ శాపాన్ని నిర్వికార బుద్ధితో స్వీకరించావు. ఓ బ్రహ్మనిష్ఠ సాధువా, ఇదే వ్యక్తి దానిని సహిస్తున్నాడు; అతడే స్వయంగా దానిని భరిస్తున్నాడు।