पार्वत्याः तपः-परीक्षा (Śiva Tests Pārvatī’s Austerity)
ఈ అధ్యాయంలో ఋషులు వెళ్లిన తరువాత దేవీ పార్వతీ తపస్సుకు అధికారిక పరీక్ష ప్రారంభమవుతుంది. శంకరుడు స్వయంగా ఆమె తపోనిష్ఠ, సంకల్పదృఢతలను పరిశీలించేందుకు ఛద్మవేషం ధరించి దండం, ఛత్రం ధరించిన ప్రకాశవంతమైన వృద్ధ బ్రాహ్మణ/జటిల తపస్వి రూపంలో అరణ్యాన్ని వెలిగిస్తూ ఆమె వద్దకు వస్తాడు. పార్వతీ శుద్ధిగా వేదికపై కూర్చొని, సఖులతో చుట్టుముట్టబడి, చంద్రకళలా శాంతంగా, కాంతిమంతంగా దర్శనమిస్తుంది. ఆమె అతిథిని అర్ఘ్యాదులతో సత్కరించి గౌరవంగా పరిచయం అడుగుతుంది. ఛద్మవేషధారి శివుడు తాను లోకహితకరమైన సంచార తపస్వినని చెప్పి, ఆమె వంశం మరియు ఇంత కఠిన తపస్సు చేయుటకు కారణం ఏమిటని ప్రశ్నిస్తూ, అధికారవాక్యాలతో సవాలు చేసి ఆమె ఉద్దేశం, వివేకం, భక్తి అచలమా అని పరీక్షను స్థాపిస్తాడు.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । गतेषु तेषु मुनिषु स्वं लोकं शंकरः स्वयम् । परीक्षितुं तपो देव्या ऐच्छत्सूतिकरः प्रभुः
బ్రహ్ముడు పలికెను—ఆ మునులు తమ తమ లోకాలకు వెళ్లిన తరువాత, శుభఫలప్రదాత ప్రభువు శంకరుడు స్వయంగా దేవి తపస్సును పరీక్షించదలచెను.
Verse 2
परीक्षा छद्मना शंभुर्द्रष्टुं तां तुष्टमानसः । जाटिलं रूपमास्थाय स ययौ पार्वतीवनम्
పరీక్షార్థం రహస్య ఉద్దేశంతో, హృదయంలో ఆనందించిన శంభువు ఆమెను దర్శించుటకు జటాధారి తపస్వి రూపం ధరించి పార్వతీ వనానికి వెళ్లెను.
Verse 3
अतीव स्थविरो विप्रदेहधारी स्वतेजसा । प्रज्वलन्मनसा हृष्टो दंडी छत्री बभूव सः
అత్యంత వృద్ధ బ్రాహ్మణదేహాన్ని ధరించి, స్వతేజస్సుతో ప్రకాశిస్తూ, సంకల్పంతో మనస్సు జ్వలించి హర్షంతో, దండం మరియు ఛత్రాన్ని ధరించి అతడు ప్రత్యక్షమయ్యాడు।
Verse 4
तत्रापश्यत्स्थितां देवीं सखीभिः परिवारिताम् । वेदिकोपरि शुद्धां तां शिवामिव विधोः कलाम्
అక్కడ అతడు సఖీలతో పరివృతంగా నిలిచిన దేవిని చూచెను—వేదికపై ఆ పరమశుద్ధ, ప్రకాశమాన దేవి, చంద్రకళవలె మనోహరంగా, శివాస్వరూపిణిలా కనిపించింది।
Verse 5
शंभु निरीक्ष्य तां देवीं ब्रह्मचारिस्वरूपवान् । उपकंठं ययौ प्रीत्या तदाऽसौ भक्तवत्सलः
ఆ దేవిని చూచి, బ్రహ్మచారి స్వరూపాన్ని ధరించిన శంభువు—భక్తవత్సలుడు—ఆనందంతో అప్పుడు ఆమె సమీపానికి చేరెను।
Verse 6
आगतं तं तदा दृष्ट्वा ब्राह्मणं तेजसाद्भुतम् । अपूजयच्छिवा देवी सर्वपूजोपहारकैः
అప్పుడు అద్భుత తేజస్సుతో వచ్చిన ఆ బ్రాహ్మణుని చూసి దేవి శివా (పార్వతి) సమస్త పూజోపచారాలు, నైవేద్యాదులతో అతనిని భక్తితో సత్కరించి పూజించింది।
Verse 7
सुसत्कृतं संविधाभिः पूजितं परया मुदा । पार्वती कुशलं प्रीत्या पप्रच्छ द्विजमादरात
విధి ప్రకారం సత్కరింపబడి పరమ ఆనందంతో పూజింపబడిన ఆ బ్రాహ్మణుని చూసి, పార్వతి ప్రేమపూర్వక హర్షంతో అతని కుశలక్షేమాలను గౌరవంగా అడిగింది।
Verse 8
पार्वत्युवाच । ब्रह्मचारिस्वरूपेण कस्त्वं हि कुत आगतः । इदं वनं भासयसे वद वेदविदां वर
పార్వతి పలికింది— ‘బ్రహ్మచారి రూపంలో నీవెవరు? ఎక్కడి నుండి వచ్చావు? నీవు ఈ వనాన్ని ప్రకాశింపజేస్తున్నావు; ఓ వేదవిదులలో శ్రేష్ఠుడా, చెప్పు।’
Verse 9
विप्र उवाच । अहमिच्छाभिगामी च वृद्धो विप्रतनुस्सुधीः । तपस्वी सुखदोऽन्येषामुपकारी न संशयः
బ్రాహ్మణుడు పలికాడు— ‘నేను ఇష్టానుసారం సంచరించేవాడను; నేను వృద్ధుడను, బ్రాహ్మణ దేహాన్ని ధరించిన సుధీను. నేను తపస్విని, ఇతరులకు సుఖదాతను, ఉపకారిని—ఇందులో సందేహం లేదు।’
Verse 10
का त्वं कस्यासि तनया किमर्थ विजने वने । तपश्चरसि दुर्धर्षं मुनिभिः प्रपदैरपि
నీవెవరు? ఎవరి కుమార్తెవు? ఏ కారణంతో ఈ నిర్జన వనంలో మునులు మహాసిద్ధులైనా చేయడం కష్టమైనంత దుర్ధర్షమైన తపస్సు చేస్తున్నావు?
Verse 11
न बाला न च वृद्धासि तरुणी भासि शोभना । कथं पतिं विना तीक्ष्णं तपश्चरसि वै वने
నీవు బాలికవు కాదు, వృద్ధురాలివు కాదు; నీవు తేజోవంతమైన, శోభాయమాన యువతిలా కనిపిస్తున్నావు. అయితే పతిని లేకుండా ఈ అరణ్యంలో ఇంత ఘోర తపస్సు ఎలా చేస్తున్నావు?
Verse 12
कि त्वं तपस्विनी भद्रे कस्यचित्सहचारिणी । तपस्वी स न पुष्णाति देवि त्वां च गतोऽन्यतः
భద్రే, నీవు తపస్వినివా—ఎవరికైనా సహచారిణివా? దేవీ, ఆ తపస్వి నిన్ను పట్టించుకోడు; వేరే చోటికి వెళ్లిపోయాడు.
Verse 13
वद कस्य कुले जाता कः पिता तव का विधा । महासौभाग्यरूपा त्वं वृथा तव तपोरतिः
చెప్పు—నీవు ఏ కులంలో జన్మించావు? నీ తండ్రి ఎవరు, నీ స్థితి మరియు జీవనరీతి ఏమిటి? నీవు మహాసౌభాగ్య స్వరూపిణివి; అందుకే నీ తపస్సుపై ఆసక్తి మాకు వ్యర్థంగా అనిపిస్తోంది.
Verse 14
किं त्वं वेदप्रसूर्लक्ष्मीः किं सुरूपा सरस्वती । एतासु मध्ये का वा त्वं नाहं तर्कितुमुत्सहे
నీవు వేదప్రసూతి లక్ష్మీవా, లేక సురూపిణి సరస్వతీవా? ఈ దేవతల మధ్య నీవెవరో నేను తర్కించి నిర్ణయించడానికి ధైర్యం చేయలేను.
Verse 15
पार्वत्युवाच । नाहं वेदप्रसूर्विप्र न लक्ष्मीश्च सरस्वती । अहं हिमाचलसुता सांप्रतं नाम पार्वती
పార్వతి పలికెను—హే విప్రా, నేను వేదప్రసూతిని కాదు, లక్ష్మిని కాదు, సరస్వతిని కూడా కాదు. నేను హిమాచలుని కుమార్తెను; ప్రస్తుతం నా నామం పార్వతి.
Verse 16
पुरा दक्षसुता जाता सती नामान्यजन्मनि । योगेन त्यक्तदेहाऽहं यत्पित्रा निन्दितः पतिः
పూర్వజన్మలో నేను దక్షుని కుమార్తెగా ‘సతీ’ అనే పేరుతో జన్మించాను. నా తండ్రి నా పతిని నిందించినప్పుడు, యోగబలంతో నేను ఆ దేహాన్ని త్యజించాను.
Verse 17
अत्र जन्मनि संप्राप्तश्शिवोऽपि विधिवैभवात् । मां त्यक्त्वा भस्मसात्कृत्य मन्मथं स जगाम ह
ఈ జన్మలో కూడా విధి వైభవ ప్రభావంతో శివుడు నన్ను పక్కన పెట్టి, మన్మథుణ్ని భస్మం చేసి, అక్కడి నుంచి వెళ్లిపోయాడు.
Verse 18
प्रयाते शंकरे तापोद्विजिताहं पितुर्गृहात् । आगता तपसे विप्र सुदृढा स्वर्णदीतटे
శంకరుడు వెళ్లిపోయిన తరువాత వియోగదాహంతో కలతచెంది నేను తండ్రి ఇంటిని విడిచాను. ఓ విప్రా, దృఢసంకల్పంతో తపస్సు చేయుటకు స్వర్ణదీ నది తీరానికి వచ్చాను.
Verse 19
कृत्वा तपः कठोरं च सुचिरं प्राणवल्लभम् । न प्राप्याग्नौ विविक्षन्ती त्वं दृष्ट्वा संस्थिता क्षणम्
ప్రాణాలకన్నా ప్రియమైన కఠోరమైన దీర్ఘ తపస్సు చేసినప్పటికీ కోరిన ఫలం లభించక, నీవు అగ్నిలో ప్రవేశించబోతుండగా నిన్ను చూసి నేను క్షణమాత్రం నిలిచిపోయాను.
Verse 20
गच्छ त्वं प्रविशाम्यग्नौ शिवेनांगीकृता न हि । यत्र यत्र जनुर्लप्स्ये वरिष्यामि शिवं वरम्
“నీవు వెళ్లు; నేను అగ్నిలో ప్రవేశిస్తాను, ఎందుకంటే శివుడు నన్ను అంగీకరించలేదు. నేను ఏ ఏ జన్మ పొందినా, ప్రతిజన్మలో పరమ వరుడైన శివునే వరించుతాను.”
Verse 21
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा पार्वती वह्नौ तत्पुरः प्रविवेश सा । निषिध्यमाना पुरतो ब्राह्मणेन पुनः पुनः
బ్రహ్ముడు పలికెను—ఇట్లు చెప్పి పార్వతి అతని ముందే అగ్నిలో ప్రవేశించింది; ముందున్న బ్రాహ్మణుడు ఆమెను మళ్లీ మళ్లీ ఆపడానికి యత్నించాడు।
Verse 22
वह्निप्रवेशं कुर्वत्याः पार्वत्यास्तत्प्रभावतः । बभूव तत्क्षणं सद्यो वह्नि श्चंदनपंकवत्
పార్వతి అగ్నిలో ప్రవేశించగానే ఆమె దివ్య తేజస్సు ప్రభావంతో ఆ క్షణమే అగ్ని చల్లని చందనలేపంలా మారి, హానికరం కానిదిగా శీతలమైంది।
Verse 23
क्षणं तदंतरे स्थित्वा ह्युत्पतंती दिवं द्विजः । पुनः पप्रच्छ सहसा विहसन्सुतनुं शिवः
క్షణమంత అక్కడ నిలిచి ఆ ద్విజుడు ఆకాశమునకు ఎగిరిపోయెను; అప్పుడు భగవాన్ శివుడు చిరునవ్వుతో ఆ సుకుమార దేహినిని అకస్మాత్తుగా మళ్లీ ప్రశ్నించాడు।
Verse 24
द्विज उवाच । अहो तपस्ते किं भद्रे न बुद्धं किंचिदेव हि । न दग्धो वह्निना देहो न च प्राप्तं मनीषितम्
ద్విజుడు పలికెను—అహో భద్రే! నీ తపస్సు ఏ విధమైనది? నిజంగా ఏదీ సిద్ధించలేదు. అగ్నిచే దేహం దగ్ధం కాలేదు, కోరిన ఫలమూ పొందలేదు।
Verse 25
अतस्सत्यं निकामं वै वद देवि मनोरथम् । ममाग्रे विप्रवर्यस्य सर्वानंदप्रदस्य हि
కాబట్టి, దేవీ, సంకోచం లేక సత్యముగా నీ మనోరథాన్ని చెప్పుము—నా సమక్షములో, సర్వానందప్రదుడైన ఈ శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణుని ఎదుట।
Verse 26
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे शिवाजटिलसंवादो नाम षड्विंशोध्यायः
ఇట్లు శ్రీశివమహాపురాణంలోని ద్వితీయ రుద్రసంహితలో, తృతీయమైన పార్వతీఖండంలో “శివ-జటిల సంభాషణ” అనే ఇరవై ఆరవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Verse 27
किमिच्छसि वरं देवि प्रष्टुमिच्छाम्यतः परम् । त्वय्येव तदसौ देवि फलं सर्वं प्रदृश्यते
హే దేవీ, నీవు ఏ వరాన్ని కోరుతున్నావు? ఇకపై నేను మరింతగా అడగదలచుకున్నాను. ఎందుకంటే, హే దేవీ, ఆ ఫలం—అసలు అన్ని ఫలితాలూ—నీ యందే ప్రకాశిస్తాయి.
Verse 28
परार्थे च तपश्चेद्वै तिष्ठेत्तु तप एव तत् । रत्नं हस्ते समादाय हित्वा काचस्तु संचितः
పరార్థం కోసం తపస్సు చేయబడితే అది కేవలం ‘తపస్సు’గానే మిగులుతుంది; దాని ఉన్నత ఫలం కోల్పోతుంది. చేతిలో రత్నం పట్టుకొని దానిని వదలి గాజు ముక్కలు ఏరుకోవటంలా.
Verse 29
ईदृशं तव सौंदर्यं कथं व्यर्थीकृतं त्वया । हित्वा वस्त्राण्यनेकानि चर्मादि च धृतं त्वया
నీ ఇంతటి సౌందర్యాన్ని నీవు ఎలా వ్యర్థం చేసుకున్నావు? ఎన్నో వస్త్రాలను విడిచి చర్మాది ధరించావు.
Verse 30
तत्सर्वं कारणं ब्रूहि तपसस्त्वस्य सत्यतः । तच्छ्रुत्वा विप्रवर्योऽहं यथा हर्षमावाप्नुयाम्
నీ ఈ తపస్సుకు గల సంపూర్ణ కారణాన్ని సత్యంగా చెప్పుము. అది విని నేను, ద్విజశ్రేష్ఠుడు, పరమ హర్షమును నిజానందమును పొందుదును.
Verse 31
ब्रह्मोवाच । इति पृष्टा तदा तेन सखीं प्रैरयताम्बिका । तन्मुखेनैव तत्सर्वं कथयामास सुव्रता
బ్రహ్ముడు పలికెను: అతడు అలా అడిగినప్పుడు అంబిక తన సఖిని ప్రేరేపించింది. ఆ సువ్రత ఆమె నోటిద్వారానే సమస్త వృత్తాంతమును వివరించింది.
Verse 32
तया च प्रेरिता तत्र पार्वत्या विजयाभिधा । प्राणप्रिया सुव्रतज्ञा सखी जटिलमब्रवीत्
అక్కడ పార్వతి ప్రేరణతో విజయ అనే సఖి—ప్రాణప్రియురాలు, వ్రతజ్ఞ—జటిలునితో పలికింది.
Verse 33
सख्युवाच । शृणु साधो प्रवक्ष्यामि पार्वतीचरितं परम् । हेतुं च तपसस्सर्वं यदि त्वं श्रोतुमिच्छसि
సఖి పలికెను: ఓ సాధూ, వినుము; పార్వతీ యొక్క పరమ చరిత్రను, ఆమె తపస్సుకు గల సమస్త హేతువును—నీవు వినదలచితే—నేను చెప్పుదును.
Verse 34
सखा मे गिरिराजस्य सुतेयं हिमभूभृतः । ख्याता वै पार्वती नाम्ना सा कालीति च मेनका
హిమాలయ గిరిరాజుడు నా మిత్రుడు; ఈమె అతని కుమార్తె. ఈమె ‘పార్వతి’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధి, మేనక కూడా ఈమెను ‘కాళీ’ అని పిలుచును.
Verse 35
ऊढेयं न च केनापि न वाञ्छति शिवात्परम् । त्रीणि वर्षसहस्राणि तपश्चरणसाधिनी
ఆమెను ఎవరికీ వివాహం చేయరాదు; ఎందుకంటే శివుని కంటే ఉన్నతుడెవ్వరినీ ఆమె కోరలేదు. తపస్సులో స్థిరంగా ఉండి ఆమె మూడు వేల సంవత్సరాలు తపస్సు చేసింది.
Verse 36
तदर्थं मेऽनया सख्या प्रारब्धं तप ईदृशम् । तदत्र कारणं वक्ष्ये शृणु साधो द्विजोत्तम
ఆ ఉద్దేశ్యానికే, ఓ సఖీ, నేను ఇలాంటి తపస్సు ప్రారంభించాను. ఇప్పుడు దీని కారణాన్ని ఇక్కడ చెబుతాను—విను, ఓ సద్గుణవంతుడా, ద్విజోత్తమా।
Verse 37
हित्वेन्द्रप्रमुखान्देवान् हरिं ब्रह्माणमेव च । पतिं पिनाकपाणिं वै प्राप्नुमिच्छति पार्वती
ఇంద్రాది ప్రధాన దేవతలను, అలాగే హరి (విష్ణు) మరియు బ్రహ్మను కూడా పక్కన పెట్టి, పార్వతి భర్తగా పినాకపాణి—భగవాన్ శివునే పొందాలని కోరుతుంది।
Verse 38
इयं सखी मदीया वै वृक्षानारोप यत्पुरा । तेषु सर्वेषु संजातं फलपुष्पादिकं द्विज
ఇది నా సఖియే; పూర్వం చెట్లు నాటింది. ఓ ద్విజా, వాటన్నింటిలో ఫలాలు, పుష్పాలు మొదలైనవి పుట్టాయి।
Verse 39
रूपसार्थाय जनककुलालंकरणाय च । समुद्दिश्य महेशानं कामस्यानुग्रहाय च
సంపూర్ణ రూపసౌందర్య సిద్ధికోసం, తండ్రి వంశానికి అలంకారమవ్వాలనే ఉద్దేశంతో, ఆమె మహేశానుని ధ్యానించింది; అలాగే కామునికి అనుగ్రహం కలగాలని కూడా।
Verse 40
मत्सखी नारदोपदेशात्तपस्तपति दारुणम् । मनोरथः कुतस्तस्या न फलिष्यति तापस
హే తాపసా! నారదోపదేశంతో నా సఖి ఘోర తపస్సు చేస్తోంది. ఆమె మనోరథం ఎలా ఫలించకుండా ఉంటుంది?
Verse 41
यत्ते पृष्टं द्विजश्रेष्ठ मत्सख्या मनसीप्सितम् । मया ख्यातं च तत्प्रीत्या किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि
హే ద్విజశ్రేష్ఠా! నీవు అడిగినది—నా సఖి మనసులో కోరుకున్నది—అది నేను ప్రేమతో వివరించాను. ఇంకా ఏమి వినాలని ఉంది?
Verse 42
ब्रह्मोवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा विजयाया यथार्थतः । मुने स जटिलो रुद्रो विहसन्वाक्यमब्रवीत्
బ్రహ్ముడు పలికెను—హే మునీ! విజయ వచనాన్ని యథార్థంగా విని, ఆ జటాధారి రుద్రుడు చిరునవ్వుతో మాటలాడెను।
Verse 43
जटिल उवाच । सख्येदं कथितं तत्र परिहासोनुमीयते । यथार्थं चेत्तदा देवी स्वमुखेनाभिभाषताम्
జటిలుడు అన్నాడు—హే సఖీ! ఇక్కడ చెప్పినది పరిహాసంలా అనిపిస్తోంది. నిజమే అయితే దేవి స్వయంగా తన ముఖంతో పలకాలి.
Verse 44
ब्रह्मोवाच । इत्युक्ते च तदा तेन जटिलेन द्विजन्मना । उवाच पार्वती देवी स्वमुखेनैव तं द्विजम्
బ్రహ్ముడు పలికెను—ఆ జటిల ద్విజుడు అలా అనగానే, దేవి పార్వతి తన స్వముఖంతోనే ఆ ద్విజునికి సమాధానం చెప్పింది.
Frequently Asked Questions
Śiva personally undertakes a parīkṣā of Pārvatī’s austerity by arriving in disguise as an aged, radiant brāhmaṇa/jaṭila ascetic and initiating a probing dialogue.
The disguise externalizes the inner trial: authentic devotion and discernment must remain stable even when challenged by apparently authoritative counsel, revealing the aspirant’s true saṃkalpa (intent).
Śiva’s bhaktavatsalatā (tenderness toward devotees) expressed through direct engagement, and Pārvatī’s śuddhatā (purity), dharmic hospitality, and unwavering tapas within a sanctified ritual setting.