Mukti-bheda-nirūpaṇa (Classification of Liberation) and Śiva as the Sole Bestower of Mokṣa

Verse 1

ऋषय ऊचुः । मुक्तिर्नाम त्वया प्रोक्ता तस्यां किं नु भवेदिह । अवस्था कीदृशी तत्र भवेदिति वदस्व नः

ఋషులు పలికిరి—మీరు ‘మోక్షము’ అని చెప్పితిరి; అక్కడ నిజముగా ఏమి జరుగును? ఆ స్థితిలో జీవుని అవస్థ ఏ విధముగా ఉండును? దయచేసి మాకు చెప్పుము॥

Verse 2

सूत उवाच । मुक्तिश्चतुर्विधा प्रोक्ता श्रूयतां कथयामि वः । संसारक्लेशसंहर्त्री परमानन्ददायिनी

సూతుడు పలికెను—ముక్తి నాలుగు విధాలుగా చెప్పబడింది; వినండి, నేను మీకు వివరిస్తాను. అది సంసారక్లేశాలను నశింపజేసి పరమానందాన్ని ప్రసాదిస్తుంది॥

Verse 3

सारूप्या चैव सालोक्या सान्निध्या च तथा परा । सायुज्या च चतुर्थी सा व्रतेनानेन या भवेत्

ఈ పవిత్ర వ్రతం ద్వారా శివసామీప్యంలోని నాలుగు శ్రేష్ఠ స్థితులు లభిస్తాయి—సారూప్య, సాలోక్య, సాన్నిధ్య, మరియు నాల్గవది పరమమైన సాయుజ్య॥

Verse 4

मुक्तेर्दाता मुनिश्रेष्ठाः केवलं शिव उच्यते । ब्रह्माद्या न हि ते ज्ञेया केवलं च त्रिवर्गदाः

ఓ మునిశ్రేష్ఠులారా, ముక్తిని ప్రసాదించేవాడు కేవలం శివుడే అని చెప్పబడింది. బ్రహ్మాది దేవతలను అలా భావించరాదు; వారు కేవలం త్రివర్గం—ధర్మ, అర్థ, కామ—మాత్రమే ఇస్తారు॥

Verse 5

ब्रह्माद्यास्त्रिगुणाधीशाश्शिवस्त्रिगुणतः परः । निर्विकारी परब्रह्म तुर्यः प्रकृतितः परः

బ్రహ్మాది దేవతలు త్రిగుణాధీశులు; కాని శివుడు త్రిగుణాతీతుడు. ఆయన నిర్వికార పరబ్రహ్మ—తుర్యుడు, ప్రకృతికీ అతీతుడు॥

Verse 6

ज्ञानरूपोऽव्ययः साक्षी ज्ञानगम्योऽद्वयस्स्वयम् । कैवल्यमुक्तिदस्सोऽत्र त्रिवर्गस्य प्रदोऽपि हि

ఆయన జ్ఞానస్వరూపుడు, అవ్యయుడు, అంతఃసాక్షి. సత్యజ్ఞానంతో ఆయనను చేరగలం; ఆయన స్వయంగా అద్వయుడు. ఆయన కైవల్యముక్తిని ప్రసాదిస్తాడు; ఇక్కడ త్రివర్గం (ధర్మ-అర్థ-కామ)నూ ఇస్తాడు॥

Verse 7

कैवल्याख्या पंचमी च दुर्लभा सर्वथा नृणाम् । तल्लक्षणं प्रवक्ष्यामि श्रूयतामृषिसत्तमाः

‘కైవల్యా’ అనే పంచమి తిథి మనుష్యులకు సర్వథా దుర్లభం. దాని లక్షణాలను నేను చెప్పుదును—ఓ ఋషిశ్రేష్ఠులారా, వినుడి।

Verse 8

उत्पद्यते यतः सर्वं येनैतत्पाल्यते जगत् । यस्मिंश्च लीयते तद्धि येन सर्वमिदं ततम्

యావనిలోనుండి సమస్తమూ ఉద్భవిస్తుంది, యావనిచేత ఈ జగత్తు పాలింపబడుతుంది, యావనిలోనే అది లయమవుతుంది—ఆ పరమేశ్వరుడే; ఆయనే ఈ సమస్తాన్ని వ్యాపించి ఉన్నాడు।

Verse 9

तदेव शिवरूपं हि पठ्यते च मुनीश्वराः । सकलं निष्कलं चेति द्विविधं वेदवर्णितम्

ఓ మునీశ్వరులారా! అదే శివుని పరమ స్వరూపమని బోధించబడుతుంది. వేదములు దానిని రెండు విధములుగా వర్ణించాయి—సకలము (ప్రకటము) మరియు నిష్కలము (అప్రకటము)।

Verse 10

विष्णुना तच्च न ज्ञातं ब्रह्मणा न च तत्तथा । कुमाराद्यैश्च न ज्ञातं न ज्ञातं नारदेन वै

ఆ తత్త్వము విష్ణువుకూడా తెలియలేదు; బ్రహ్మకూ అలాగే తెలియలేదు. సనత్కుమారాది కుమారులకూ తెలియలేదు; నిజంగా నారదునికూడా తెలియలేదు.

Verse 11

शुकेन व्यास पुत्रेण व्यासेन च मुनीश्वरैः । तत्पूर्वैश्चाखिलैर्देवैर्वेदैः शास्त्रैस्तथा न हि

ఈ (పవిత్ర వృత్తాంతము) వ్యాసపుత్రుడైన శుకుడు, స్వయంగా వ్యాసుడు మరియు మునీశ్వరులచే ప్రమాణీకరించబడింది. పూర్వకాల సమస్త దేవతలచే, అలాగే వేదశాస్త్రాలచే కూడా ఇది సమర్థించబడింది—సందేహమే లేదు.

Verse 12

सत्यं ज्ञानमनंतं च सच्चिदानन्दसंज्ञितम् । निर्गुणो निरुपाधिश्चाव्ययः शुद्धो निरंजनः

ఆయన సత్యము, జ్ఞానస్వరూపుడు, అనంతుడు—సత్-చిత్-ఆనందమని ప్రసిద్ధుడు. ఆయన నిర్గుణుడు, నిరుపాధి, అవ్యయుడు, నిత్యశుద్ధుడు, నిరంజనుడు.

Verse 13

न रक्तो नैव पीतश्च न श्वेतो नील एव च । न ह्रस्वो न च दीर्घश्च न स्थूलस्सूक्ष्म एव च

ఆయన ఎరుపు కాదు, పసుపు కాదు; తెలుపు కాదు, నీలం కాదు. ఆయన హ్రస్వుడు కాదు, దీర్ఘుడు కాదు; స్థూలుడు కాదు, సూక్ష్ముడు కాదు—ఇట్లు పరమేశ్వరుడు సర్వ పరిమితులను అతిక్రమిస్తాడు.

Verse 14

यतो वाचो निवर्तंते अप्राप्य मनसा सह । तदेव परमं प्रोक्तं ब्रह्मैव शिवसंज्ञकम्

మనస్సుతో కూడిన వాక్కు చేరలేక తిరిగి వచ్చే ఆ తత్త్వమే పరమమని ప్రకటించబడింది; అదే బ్రహ్మమే, ‘శివ’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధం.

Verse 15

आकाशं व्यापकं यद्वत्तथैव व्यापकन्त्विदम् । मायातीतं परात्मानं द्वन्द्वातीतं विमत्सरम्

ఆకాశం ఎలా సర్వవ్యాపకమో, అలాగే ఈ తత్త్వమూ సర్వవ్యాపకం. ఇది పరమాత్మ—మాయాతీతం, ద్వంద్వాతీతం, మరియు మత్సరరహితం.

Verse 16

तत्प्राप्तिश्च भवेदत्र शिवज्ञानोदयाद्ध्रुवम् । भजनाद्वा शिवस्यैव सूक्ष्ममत्या सतां द्विजाः

హే సద్గుణసంపన్న ద్విజులారా, ఇక్కడ ఆ పరమలక్ష్యప్రాప్తి నిశ్చయంగా శివజ్ఞానోదయంతో కలుగుతుంది; లేక సూక్ష్మ వివేకబుద్ధితో చేసిన శివభజన ద్వారానూ కలుగుతుంది.

Verse 17

ज्ञानं तु दुष्करं लोके भजनं सुकरं मतम् । तस्माच्छिवं च भजत मुक्त्यर्थमपि सत्तमाः

ఈ లోకంలో జ్ఞానం పొందడం దుష్కరం; భజనము మాత్రం సులభమని భావించబడింది. కనుక, హే సత్తములారా, ముక్తి కోసమైనా నిత్యం శివుని భజించండి.

Verse 18

शिवो हि भजनाधीनो ज्ञानात्मा मोक्षदः परः । भक्त्यैव बहवः सिद्धा मुक्तिं प्रापुः परां मुदा

శివుడు భజనకు వశుడై ఉంటాడు; ఆయన జ్ఞానస్వరూపుడు, పరమ మోక్షదాత. భక్తి మాత్రమేగాక అనేకులు సిద్ధులై, మహానందంతో పరమ ముక్తిని పొందారు.

Verse 19

ज्ञानमाता शंभुभक्तिर्मुक्तिभुक्तिप्रदा सदा । सुलभा यत्प्रसादाद्धि सत्प्रेमांकुर लक्षणा

శంభుభక్తియే సత్యజ్ఞానానికి మాత; అది నిత్యం భోగమూ ముక్తియూ ప్రసాదిస్తుంది. ఆయన కృపవల్ల అది సులభంగా లభిస్తుంది; హృదయంలో శివప్రేమాంకురం మొలకెత్తడం దాని లక్షణం.

Verse 20

सा भक्तिर्विविधा ज्ञेया सगुणा निर्गुणा द्विजाः । वैधी स्वाभाविकी याया वरा सासा स्मृता परा

ఓ ద్విజులారా, భక్తి అనేక విధాలుగా తెలుసుకోవలసినది—సగుణమూ నిర్గుణమూ. అది వైధీగా (విధినిష్ఠగా) గానీ స్వాభావికీగా గానీ ఉండవచ్చు; వాటిలో ఏది శ్రేష్ఠమో అదే పరాభక్తిగా స్మరించబడుతుంది.

Verse 21

नैष्ठिक्यनैष्ठिकीभेदाद्विविधैव हि कीर्तिता । षड्विधा नैष्ठिकी भेदाद्द्वितीयैकविधा स्मृता

నైష్ఠిక్యము మరియు నైష్ఠికీ అనే భేదం వల్ల భక్తి రెండు విధాలుగా కీర్తించబడింది. వాటిలో నైష్ఠికీ అంతర్భేదాలచే ఆరు విధాలు; రెండవది (నైష్ఠిక్యము) ఒక్క విధమని స్మృతం.

Verse 22

विहिताविहिताभेदात्तामनेकां विदुर्बुधाः । तयोर्बहुविधत्वाच्च विस्तारो न हि वर्ण्यते

‘విహిత’ మరియు ‘అవిహిత’ అనే భేదమువలన ఆ ఆచారం అనేక విధములని జ్ఞానులు తెలుసుకొందురు. రెండింటికీ అనేక రూపాలు ఉన్నందున, దాని విస్తార వివరణ ఇక్కడ చెప్పబడదు.

Verse 23

ते नवांगे उभे ज्ञेये श्रवणादिकभेदतः । सुदुष्करे तत्प्रसादं विना च सुकरे ततः

శ్రవణము మొదలైన భేదములచే అవి రెండూ నవాంగములని తెలుసుకొనవలెను. ఆయన (శివుని) ప్రసాదము లేకుండా అవి అత్యంత దుష్కరములు; ఆ ప్రసాదముచేత అవే సులభమగును.

Verse 24

भक्तिज्ञाने न भिन्ने हि शंभुना वर्णिते द्विजाः । तस्माद्भेदो न कर्तव्यस्तत्कर्तुस्सर्वदा सुखम्

హే ద్విజులారా, శంభువు భక్తి మరియు జ్ఞానం నిజంగా భిన్నములు కావని వర్ణించెను. కావున వాటిలో భేదము చేయరాదు; వాటిని సమన్వయంగా ఆచరించువానికి ఎల్లప్పుడూ సుఖమే.

Verse 25

विज्ञानं न भवत्येव द्विजा भक्तिविरोधिनः । शंभुभक्तिकरस्यैव भवेज्ज्ञानोदयो द्रुतम्

హే ద్విజులారా, భక్తికి విరోధించువారిలో నిజమైన విజ్ఞానం ఎప్పటికీ ఉద్భవించదు. శంభుభక్తిని ఆచరించువానిలో మాత్రం మోక్షదాయక జ్ఞానోదయం శీఘ్రముగా కలుగును.

Verse 26

तस्माद्भक्तिर्महेशस्य साधनीया मुनीश्वराः । तयैव निखिलं सिद्धं भविष्यति न संशयः

కాబట్టి హే మునీశ్వరులారా, మహేశ్వరుని భక్తిని శ్రద్ధతో సాధించవలెను. ఆ భక్తియే సమస్తసిద్ధులను ప్రసాదిస్తుంది—ఇందులో సందేహం లేదు.

Verse 27

इति पृष्टं भवद्भिर्यत्तदेव कथितं मया । तच्छुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः

మీరు అడిగినదే నేను యథాతథంగా చెప్పితిని. దీనిని శ్రవణమాత్రమున సర్వపాపముల నుండి విముక్తి కలుగును—ఇందులో సందేహము లేదు।

Verse 41

इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां मुक्तिनिरूपणं नामैकचत्वारिंशोऽध्यायः

ఇట్లు పవిత్ర శ్రీశివమహాపురాణమున నాల్గవ భాగమైన కోటిరుద్రసంహితలో ‘ముక్తినిరూపణం’ అను నలభై ఒకటవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది।