Rig Veda 6.19.10 — Mandala 6, Sukta 19, Mantra 10

Sukta 6.19

Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (trad.)

Devata: Indra

Chandas: Triṣṭubh (probable)

Samhita Patha (Devanagari)

नृवत्त इन्द्र नृतमाभिरूती वंसीमहि वामं श्रोमतेभिः । ईक्षे हि वस्व उभयस्य राजन्धा रत्नं महि स्थूरं बृहन्तम् ॥

Transliteration

nṛvát ta indra nṛ́tamābhir ūtī́ vaṃsī́mahi vāmáṃ śrómatebhiḥ | ī́kṣe hí vásva ubháyasya rā́jan dhā́ rátnaṃ máhi sthūráṃ bṛhántam ||

Translation

ఇంద్రా! నీ అత్యంత పురుషోచిత సహాయాలతో, మా ప్రేరిత వాక్స్తుతుల ద్వారా మేము కోరిన మంగళాన్ని గెలుచుకొందుము. ఎందుకంటే, హే వసువుల అధిపతి రాజా! నీవు రెండు విధాల సంపదనూ చూస్తావు; కాబట్టి మాలో ఆ మహత్తర రత్నధనాన్ని స్థాపించు—స్థూలమైనది, భారమైనది, విశాలమైనది।

Word by Word

• नृवत्: manly, having men (followers), heroic
• नृवत्: विशेषण (इन्द्रस्य) / सम्बोधन-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: नृ- (प्रातिपदिक) + -वत् (मतुप्/वतुप् प्रत्यय) अथवा नृवत् (अव्यय/विशेषण)

• ते: of you, your
• ते: सम्बन्ध (षष्ठी) — ‘तव’
• Type: Pronoun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• इन्द्र: O Indra
• इन्द्र: सम्बोधन
• Type: Noun
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)

• नृतमाभिः: with the most manly/most heroic (helps)
• नृतमाभिः: करण (तृतीया) — ‘(सहायैः) …भिः’
• Type: Adjective
• Root: नृतम (नृ + तमप्; प्रातिपदिक)

• ऊती: with help, with aid
• ऊती: करण
• Type: Noun
• Root: ऊति (प्रातिपदिक)

• वंसीमहि: we desire/seek, we would win
• वंसीमहि: क्रिया (कर्तृ = वयम्)
• Type: Verb
• Root: वस् (धातु; ‘वस’/‘वस्’ = वासयितुम्/वसुम् इच्छितुम्/प्रार्थयितुम्; वैदिके ‘वंसीमहि’ इति रूपम्)

• वामम्: a boon, good thing, favor
• वामम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: वाम (प्रातिपदिक)

• श्रोमतेभिः: with famed/renowned (ones), with praiseworthy (means)
• श्रोमतेभिः: करण
• Type: Adjective
• Root: श्रोमत् (प्रातिपदिक; ‘श्रु’ मूलार्थ-संबद्धः: कीर्तिमत्/श्रवस्यु/प्रशस्त)

• ईक्षे: I behold, I look upon
• ईक्षे: क्रिया (कर्तृ = अहम्)
• Type: Verb
• Root: ईक्ष् (धातु)

• हि: indeed, for
• हि: सम्बन्धक/निपात
• Type: Indeclinable
• Root: हि (निपात)

• वस्वः: of the good one/wealth-giver (Indra)
• वस्वः: सम्बन्ध (षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: वसु (प्रातिपदिक)

• उभयस्य: of both (kinds/sides)
• उभयस्य: सम्बन्ध (षष्ठी)
• Type: Adjective
• Root: उभय (प्रातिपदिक)

• राजन्: O king
• राजन्: सम्बोधन
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक)

• धा: place, bestow
• धा: क्रिया (आज्ञा); कर्तृ = त्वम् (इन्द्र)
• Type: Verb
• Root: धा (धातु; ‘स्थापने/धारणे’)

• रत्नम्: treasure, jewel (gift)
• रत्नम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: रत्न (प्रातिपदिक)

• महि: great, mighty
• महि: विशेषण (रत्नम्)
• Type: Indeclinable
• Root: महि (अव्यय/विशेषण; मह्/महान्-संबद्ध)

• स्थूरम्: strong, massive
• स्थूरम्: विशेषण (कर्मणः)
• Type: Adjective
• Root: स्थूर (प्रातिपदिक)

• बृहन्तम्: lofty, great, vast
• बृहन्तम्: विशेषण (कर्मणः)
• Type: Adjective
• Root: बृहन्त् (प्रातिपदिक)