Sarga 15

Verse 1

स वीक्षमाणस्तत्रस्थो मार्गमाणश्च मैथिलीम्।अवेक्षमाणश्च महीं सर्वां तामन्ववैक्षत।।।।

అక్కడ నిలిచి అతడు చూస్తూనే ఉండెను—మైథిలిని వెదుకుచు—మరియు క్రింద భూమిని పరిశీలిస్తూ ఆ సమస్త ప్రదేశాన్ని జాగ్రత్తగా అన్వేషించెను।

Verse 2

सन्तानकलताभिश्च पादपैरुपशोभिताम्।दिव्यगन्धरसोपेतां सर्वतस्समलङ्कृताम्।।।।तां स नन्दनसङ्काशां मृगपक्षिभिरावृताम्।हर्म्यप्रासादसम्बाधां कोकिलाकुलनिस्स्वनाम्।।।।काञ्चनोत्पलपद्माभिर्वापीभिरुपशोभिताम्।बह्वासनकुथोपेतां बहुभूमिगृहायुताम्।।।।सर्वर्तुकुसुमै रम्यां फलवद्भिश्च पादपैः।पुष्पितानामशोकानां श्रिया सूर्योदयप्रभाम्।।।।प्रदीप्तामिव तत्रस्थो मारुतिस्समुदैक्षत।निष्पत्रशाखां विहगैः क्रियमाणामिवासकृत्।।।।विनिष्पतद्भिः शतशश्चित्रैः पुष्पावतंसकैः।आमूलपुष्पनिचितैरशोकैश्शोकनाशनैः।।।।पुष्पभारातिभारैश्च स्पृशद्भिरिव मेदिनीम्।कर्णिकारैः कुसुमितैः किंशुकैश्च सुपुष्पितैः।।।।

అక్కడ నిలిచిన మారుతి (హనుమాన్) ఆ అశోకవనికను పరిశీలించాడు—లతలు, వృక్షాలతో సుసంపన్నంగా అలంకృతమై, దివ్య సుగంధరసాలతో పరిపూర్ణమై, అన్ని దిక్కులా శోభిల్లుతూ ఉంది. అది ఇంద్రుని నందనవనంలా కనిపించింది—మృగపక్షులతో నిండినది, కోకిలల మధురకూయలతో మార్మోగినది, హర్మ్యప్రాసాదాల సన్నివేశంతో కిటకిటలాడినది, అనేక భూగర్భ గృహాలతో కూడినది. స్వర్ణవర్ణ ఉత్పలపద్మాలతో మెరిసే వాపీలు/చెరువులు దానిని మరింత శోభింపజేశాయి; అనేక ఆసనాలు, విలువైన పరుపులు అక్కడ ఉన్నాయి; అన్ని ఋతువుల పుష్పాలతో, ఫలపుష్పభరిత వృక్షాలతో అది అత్యంత రమ్యంగా ఉంది. పుష్పించిన అశోకవృక్షాల కాంతి సూర్యోదయప్రభలా దీప్తమై, ఆ ఉపవనం అంతా జ్వలిస్తున్నట్లుగా అనిపించింది. వందల పక్షులు పదేపదే ఎగిరిపోవడం వల్ల—విచిత్ర పుష్పావతంసాల్లా కనిపిస్తూ—కొన్ని శాఖలు ఆకుల్లేనివిగా తోచేవి. మూలం వరకూ పుష్పాలతో నిండిన, శోకనాశక అశోకవృక్షాలు పుష్పభారంతో వంగి నేలను తాకుతున్నట్లుగా కనిపించాయి; పుష్పించిన కర్ణికారాలు, సుపుష్పిత కింశుకాలు ఆ వనశోభను మరింత పెంచాయి.

Verse 3

सन्तानकलताभिश्च पादपैरुपशोभिताम्।दिव्यगन्धरसोपेतां सर्वतस्समलङ्कृताम्।।5.15.2।।तां स नन्दनसङ्काशां मृगपक्षिभिरावृताम्।हर्म्यप्रासादसम्बाधां कोकिलाकुलनिस्स्वनाम्।।5.15.3।।काञ्चनोत्पलपद्माभिर्वापीभिरुपशोभिताम्।बह्वासनकुथोपेतां बहुभूमिगृहायुताम्।।5.15.4।।सर्वर्तुकुसुमै रम्यां फलवद्भिश्च पादपैः।पुष्पितानामशोकानां श्रिया सूर्योदयप्रभाम्।।5.15.5।।प्रदीप्तामिव तत्रस्थो मारुतिस्समुदैक्षत।निष्पत्रशाखां विहगैः क्रियमाणामिवासकृत्।।5.15.6।।विनिष्पतद्भिः शतशश्चित्रैः पुष्पावतंसकैः।आमूलपुष्पनिचितैरशोकैश्शोकनाशनैः।।5.15.7।।पुष्पभारातिभारैश्च स्पृशद्भिरिव मेदिनीम्।कर्णिकारैः कुसुमितैः किंशुकैश्च सुपुष्पितैः।।5.15.8।।

అతడు ఆ ఉపవనాన్ని చూచెను—ఇంద్రుని నందనవనమువలె మనోహరమైనది; జింకలు, పక్షులతో నిండినది; హర్మ్యములు, మహాప్రాసాదములతో సన్నిహితమైనది; అనేక కోకిలల కూయుటతో మధురనాదముగా మార్మోగుచున్నది.

Verse 4

सन्तानकलताभिश्च पादपैरुपशोभिताम्।दिव्यगन्धरसोपेतां सर्वतस्समलङ्कृताम्।।5.15.2।।तां स नन्दनसङ्काशां मृगपक्षिभिरावृताम्।हर्म्यप्रासादसम्बाधां कोकिलाकुलनिस्स्वनाम्।।5.15.3।।काञ्चनोत्पलपद्माभिर्वापीभिरुपशोभिताम्।बह्वासनकुथोपेतां बहुभूमिगृहायुताम्।।5.15.4।।सर्वर्तुकुसुमै रम्यां फलवद्भिश्च पादपैः।पुष्पितानामशोकानां श्रिया सूर्योदयप्रभाम्।।5.15.5।।प्रदीप्तामिव तत्रस्थो मारुतिस्समुदैक्षत।निष्पत्रशाखां विहगैः क्रियमाणामिवासकृत्।।5.15.6।।विनिष्पतद्भिः शतशश्चित्रैः पुष्पावतंसकैः।आमूलपुष्पनिचितैरशोकैश्शोकनाशनैः।।5.15.7।।पुष्पभारातिभारैश्च स्पृशद्भिरिव मेदिनीम्।कर्णिकारैः कुसुमितैः किंशुकैश्च सुपुष्पितैः।।5.15.8।।

అతడు ఆ ఉపవనాన్ని చూచెను—సువర్ణవర్ణ నీలోత్పలాలు, పద్మాలతో అలంకరించిన వాపీలతో శోభించినది; అనేక ఆసనాలు, ఉత్తమ కుథాలతో సమృద్ధమైనది; అనేక భూగర్భ గృహకక్ష్యలతో కూడినది.

Verse 5

सन्तानकलताभिश्च पादपैरुपशोभिताम्।दिव्यगन्धरसोपेतां सर्वतस्समलङ्कृताम्।।5.15.2।।तां स नन्दनसङ्काशां मृगपक्षिभिरावृताम्।हर्म्यप्रासादसम्बाधां कोकिलाकुलनिस्स्वनाम्।।5.15.3।।काञ्चनोत्पलपद्माभिर्वापीभिरुपशोभिताम्।बह्वासनकुथोपेतां बहुभूमिगृहायुताम्।।5.15.4।।सर्वर्तुकुसुमै रम्यां फलवद्भिश्च पादपैः।पुष्पितानामशोकानां श्रिया सूर्योदयप्रभाम्।।5.15.5।।प्रदीप्तामिव तत्रस्थो मारुतिस्समुदैक्षत।निष्पत्रशाखां विहगैः क्रियमाणामिवासकृत्।।5.15.6।।विनिष्पतद्भिः शतशश्चित्रैः पुष्पावतंसकैः।आमूलपुष्पनिचितैरशोकैश्शोकनाशनैः।।5.15.7।।पुष्पभारातिभारैश्च स्पृशद्भिरिव मेदिनीम्।कर्णिकारैः कुसुमितैः किंशुकैश्च सुपुष्पितैः।।5.15.8।।

ఆ తోట అన్ని ఋతువుల పుష్పాలతో రమ్యంగా, ఫలభరిత వృక్షాలతో శోభిల్లింది; వికసించిన అశోక వృక్షాల కాంతితో అది సూర్యోదయ ప్రభవలె ప్రకాశించింది।

Verse 6

सन्तानकलताभिश्च पादपैरुपशोभिताम्।दिव्यगन्धरसोपेतां सर्वतस्समलङ्कृताम्।।5.15.2।।तां स नन्दनसङ्काशां मृगपक्षिभिरावृताम्।हर्म्यप्रासादसम्बाधां कोकिलाकुलनिस्स्वनाम्।।5.15.3।।काञ्चनोत्पलपद्माभिर्वापीभिरुपशोभिताम्।बह्वासनकुथोपेतां बहुभूमिगृहायुताम्।।5.15.4।।सर्वर्तुकुसुमै रम्यां फलवद्भिश्च पादपैः।पुष्पितानामशोकानां श्रिया सूर्योदयप्रभाम्।।5.15.5।।प्रदीप्तामिव तत्रस्थो मारुतिस्समुदैक्षत।निष्पत्रशाखां विहगैः क्रियमाणामिवासकृत्।।5.15.6।।विनिष्पतद्भिः शतशश्चित्रैः पुष्पावतंसकैः।आमूलपुष्पनिचितैरशोकैश्शोकनाशनैः।।5.15.7।।पुष्पभारातिभारैश्च स्पृशद्भिरिव मेदिनीम्।कर्णिकारैः कुसुमितैः किंशुकैश्च सुपुष्पितैः।।5.15.8।।

అక్కడ నిలిచిన మారుతి (హనుమాన్) ఆ వనాన్ని చుట్టూ పరిశీలించాడు; అది జ్వలిస్తున్నట్లే ప్రకాశించింది, పక్షులు మళ్లీ మళ్లీ ఎగిరాడటంతో కొమ్మలు ఆకుల్లేనివిగా చేయబడుతున్నట్లుగా అనిపించింది।

Verse 7

सन्तानकलताभिश्च पादपैरुपशोभिताम्।दिव्यगन्धरसोपेतां सर्वतस्समलङ्कृताम्।।5.15.2।।तां स नन्दनसङ्काशां मृगपक्षिभिरावृताम्।हर्म्यप्रासादसम्बाधां कोकिलाकुलनिस्स्वनाम्।।5.15.3।।काञ्चनोत्पलपद्माभिर्वापीभिरुपशोभिताम्।बह्वासनकुथोपेतां बहुभूमिगृहायुताम्।।5.15.4।।सर्वर्तुकुसुमै रम्यां फलवद्भिश्च पादपैः।पुष्पितानामशोकानां श्रिया सूर्योदयप्रभाम्।।5.15.5।।प्रदीप्तामिव तत्रस्थो मारुतिस्समुदैक्षत।निष्पत्रशाखां विहगैः क्रियमाणामिवासकृत्।।5.15.6।।विनिष्पतद्भिः शतशश्चित्रैः पुष्पावतंसकैः।आमूलपुष्पनिचितैरशोकैश्शोकनाशनैः।।5.15.7।।पुष्पभारातिभारैश्च स्पृशद्भिरिव मेदिनीम्।कर्णिकारैः कुसुमितैः किंशुकैश्च सुपुष्पितैः।।5.15.8।।

మారుతి శోకనాశకమైన అశోక వృక్షాలను చూశాడు—వాటి అడుగువరకు పుష్పాలు కుప్పలుగా పడి ఉన్నాయి; వందలాది రంగురంగుల పక్షులు పుష్పాభరణాల్లా చురుకుగా ఎగిరాడుతున్నాయి।

Verse 8

सन्तानकलताभिश्च पादपैरुपशोभिताम्।दिव्यगन्धरसोपेतां सर्वतस्समलङ्कृताम्।।5.15.2।।तां स नन्दनसङ्काशां मृगपक्षिभिरावृताम्।हर्म्यप्रासादसम्बाधां कोकिलाकुलनिस्स्वनाम्।।5.15.3।।काञ्चनोत्पलपद्माभिर्वापीभिरुपशोभिताम्।बह्वासनकुथोपेतां बहुभूमिगृहायुताम्।।5.15.4।।सर्वर्तुकुसुमै रम्यां फलवद्भिश्च पादपैः।पुष्पितानामशोकानां श्रिया सूर्योदयप्रभाम्।।5.15.5।।प्रदीप्तामिव तत्रस्थो मारुतिस्समुदैक्षत।निष्पत्रशाखां विहगैः क्रियमाणामिवासकृत्।।5.15.6।।विनिष्पतद्भिः शतशश्चित्रैः पुष्पावतंसकैः।आमूलपुष्पनिचितैरशोकैश्शोकनाशनैः।।5.15.7।।पुष्पभारातिभारैश्च स्पृशद्भिरिव मेदिनीम्।कर्णिकारैः कुसुमितैः किंशुकैश्च सुपुष्पितैः।।5.15.8।।

పుష్పాల అధిక భారంతో నేలను తాకుతున్నట్లుగా ఆ వనం కనిపించింది; వికసించిన కర్ణికార వృక్షాలు, సంపూర్ణంగా పూసిన కింశుక పుష్పాలు దానిని అలంకరించాయి।

Verse 9

स देशः प्रभया तेषां प्रदीप्त इव सर्वतः।पुन्नागास्सप्तपर्णाश्च चम्पकोद्दालकास्तथा।।।।विवृद्धमूला बहवश्शोभन्ते स्म सुपुष्पिताः।

ఆ వృక్షాల కాంతితో ఆ ప్రదేశం అన్ని వైపులా జ్వలిస్తున్నట్లుగా కనిపించింది; పున్నాగ, సప్తపర్ణ, చంపక, ఉద్దాలక—విస్తారమైన వేర్లు కలిగిన అనేక వృక్షాలు సంపూర్ణ పుష్పాలతో ప్రకాశించాయి।

Verse 10

शातकुम्भनिभाः केचित्केचिदग्निशिखोपमाः।।।।नीलाञ्जननिभाः केचित्तत्राशोकास्सहस्रशः।

అక్కడ వేలాది అశోక వృక్షాలు ఉన్నాయి—కొన్ని శాతకుంభసమానంగా స్వర్ణకాంతితో మెరిసేవి, కొన్ని అగ్నిశిఖలవలె ప్రకాశించేవి, మరికొన్ని నీలాంజనంలా గాఢశ్యామంగా కనిపించేవి।

Verse 11

नन्दनं विविधोद्यानं चित्रं चैत्ररथं यथा।।।।अतिवृत्तमिवाचिन्त्यं दिव्यं रम्यं श्रिया वृतम्।वितीयमिव चाकाशं पुष्पज्योतिर्गणायुतम्।।।।पुष्परत्नशतैश्चित्रं द्वितीयं सागरं यथा।सर्वर्तुपुष्पैर्निचितं पादपैर्मधुगन्धिभिः।।।।नानानिनादैरुद्यानं रम्यं मृगगणैर्द्विजैः।अनेकगन्धप्रवहं पुण्यगन्धं मनोरमम्।।।।

ఆ ఉద్యానం నానావిధంగా విభిన్నమై, చిత్రవిచిత్రంగా ఇంద్రుని నందనవనమును, కుబేరుని చైత్రరథవనమును తలపింపజేసింది. అది పరిమాణాన్ని మించినదివలె, అచింత్య వైభవంతో, దివ్యమై రమ్యమై, శ్రీశోభతో ఆవరించబడినదిగా కనిపించింది. పుష్పజ్యోతుల గణాలతో నిండిన రెండవ ఆకాశంలా, రత్నసమాన పుష్పాల శతశః అలంకారాలతో మెరిసే రెండవ సముద్రములా అనిపించింది. అన్ని ఋతువుల పుష్పాలతో నిండిన మధుగంధి వృక్షాలతో అది ఘనంగా ఉండి, మృగగణాలూ ద్విజపక్షులూ చేసే నానానినాదాలతో మనోహరంగా, అనేక సుగంధప్రవాహాలతో—పుణ్యసుగంధంతో హృదయాన్ని ఆనందింపజేసింది।

Verse 12

नन्दनं विविधोद्यानं चित्रं चैत्ररथं यथा।।5.15.11।।अतिवृत्तमिवाचिन्त्यं दिव्यं रम्यं श्रिया वृतम्।वितीयमिव चाकाशं पुष्पज्योतिर्गणायुतम्।।5.15.12।।पुष्परत्नशतैश्चित्रं द्वितीयं सागरं यथा।सर्वर्तुपुष्पैर्निचितं पादपैर्मधुगन्धिभिः।।5.15.13।।नानानिनादैरुद्यानं रम्यं मृगगणैर्द्विजैः।अनेकगन्धप्रवहं पुण्यगन्धं मनोरमम्।।5.15.14।।

అది పరిమాణాన్ని మించినదివలె, అచింత్య వైభవంతో దివ్యమై రమ్యమై, శ్రీశోభతో ఆవరించబడినదిగా కనిపించింది; పుష్పజ్యోతుల గణాలతో నిండిన రెండవ ఆకాశంలా అనిపించింది।

Verse 13

नन्दनं विविधोद्यानं चित्रं चैत्ररथं यथा।।5.15.11।।अतिवृत्तमिवाचिन्त्यं दिव्यं रम्यं श्रिया वृतम्।वितीयमिव चाकाशं पुष्पज्योतिर्गणायुतम्।।5.15.12।।पुष्परत्नशतैश्चित्रं द्वितीयं सागरं यथा।सर्वर्तुपुष्पैर्निचितं पादपैर्मधुगन्धिभिः।।5.15.13।।नानानिनादैरुद्यानं रम्यं मृगगणैर्द्विजैः।अनेकगन्धप्रवहं पुण्यगन्धं मनोरमम्।।5.15.14।।

రత్నసమాన పుష్పాల శతశః అలంకారాలతో అది చిత్రవిచిత్రంగా, రెండవ సముద్రములా కనిపించింది; అన్ని ఋతువుల పుష్పాలతో నిండిన మధుగంధి వృక్షాలతో అది ఘనంగా ఉండింది।

Verse 14

नन्दनं विविधोद्यानं चित्रं चैत्ररथं यथा।।5.15.11।।अतिवृत्तमिवाचिन्त्यं दिव्यं रम्यं श्रिया वृतम्।वितीयमिव चाकाशं पुष्पज्योतिर्गणायुतम्।।5.15.12।।पुष्परत्नशतैश्चित्रं द्वितीयं सागरं यथा।सर्वर्तुपुष्पैर्निचितं पादपैर्मधुगन्धिभिः।।5.15.13।।नानानिनादैरुद्यानं रम्यं मृगगणैर्द्विजैः।अनेकगन्धप्रवहं पुण्यगन्धं मनोरमम्।।5.15.14।।

ఆ మనోహర ఉద్యానం నానావిధ నినాదాలతో మార్మోగింది—మృగగణాలతోను ద్విజపక్షులతోను నిండింది; అక్కడ అనేక సుగంధప్రవాహాలు వీచి, పుణ్యసుగంధంతో హృదయాన్ని ఆనందింపజేశాయి।

Verse 15

शैलेन्द्रमिव गन्धाढ्यं द्वितीयं गन्धमादनम्।अशोकवनिकायां तु तस्यां वानरपुङ्गवः।।।।स ददर्शाविदूरस्थं चैत्यप्रासादमुच्छ्रितम्।मथ्ये स्तम्भसहस्रेण स्थितं कैलासपाण्डुरम्।।।।प्रवालकृतसोपानं तप्तकाञ्चनवेदिकम्।मुष्णन्तमिव चक्षूंषि द्योतमानमिव श्रिया।।।।विमलं प्रांशुभावत्वादुल्लिखन्तमिवाम्बरम्।

ఆ అశోకవనికలో వానరపుంగవుడు సుగంధసంపన్నమైన ఆ దృశ్యాన్ని చూచెను—గంధమాదన పర్వతానికి రెండవ రూపంలా, శైలేంద్ర శిఖరంలా।

Verse 16

शैलेन्द्रमिव गन्धाढ्यं द्वितीयं गन्धमादनम्।अशोकवनिकायां तु तस्यां वानरपुङ्गवः।।5.15.15।।स ददर्शाविदूरस्थं चैत्यप्रासादमुच्छ्रितम्।मथ्ये स्तम्भसहस्रेण स्थितं कैलासपाण्डुरम्।।5.15.16।।प्रवालकृतसोपानं तप्तकाञ्चनवेदिकम्।मुष्णन्तमिव चक्षूंषि द्योतमानमिव श्रिया।।5.15.17।।विमलं प्रांशुभावत्वादुल्लिखन्तमिवाम्बरम्।

అతడు దూరం కాకుండానే ఒక ఎత్తైన, చైత్యప్రాసాదసదృశమైన భవనాన్ని చూచెను; అది సహస్ర స్తంభాల మధ్య నిలిచి, కైలాసంలా ధవళంగా ప్రకాశించెను।

Verse 17

शैलेन्द्रमिव गन्धाढ्यं द्वितीयं गन्धमादनम्।अशोकवनिकायां तु तस्यां वानरपुङ्गवः।।5.15.15।।स ददर्शाविदूरस्थं चैत्यप्रासादमुच्छ्रितम्।मथ्ये स्तम्भसहस्रेण स्थितं कैलासपाण्डुरम्।।5.15.16।।प्रवालकृतसोपानं तप्तकाञ्चनवेदिकम्।मुष्णन्तमिव चक्षूंषि द्योतमानमिव श्रिया।।5.15.17।।विमलं प्रांशुभावत्वादुल्लिखन्तमिवाम्बरम्।

దాని మెట్లు ప్రవాళంతో నిర్మితమైనవి, వేదికలు తప్త కాంచనమయమైనవి; శ్రీతో ప్రకాశించే ఆ భవనం చూచువారి కన్నులను నెత్తుటి చేసేదానిలా అనిపించెను।

Verse 18

ततो मलिनसंवीतां राक्षसीभिस्समावृताम्।।।।उपवासकृशां दीनां निश्श्वसन्तीं पुनः पुनः।ददर्श शुक्लपक्षादौ चन्द्ररेखामिवामलाम्।।।।

ఆపై అతడు ఆమెను చూచెను—మలిన వస్త్రధారిణి, రాక్షసీ స్త్రీలచే చుట్టుముట్టబడినది; ఉపవాసంతో కృశించి, దుఃఖితగా, మళ్లీ మళ్లీ నిట్టూర్పులు విడిచేది—శుక్లపక్షారంభంలోని నిర్మల చంద్రరేఖవలె పాండురంగా।

Verse 19

ततो मलिनसंवीतां राक्षसीभिस्समावृताम्।।5.15.18।।उपवासकृशां दीनां निश्श्वसन्तीं पुनः पुनः।ददर्श शुक्लपक्षादौ चन्द्ररेखामिवामलाम्।।5.15.19।।

ఆపై అతడు ఆమెను చూచెను—మలిన వస్త్రధారిణి, రాక్షసీ స్త్రీలచే చుట్టుముట్టబడినది; ఉపవాసంతో కృశించి, దుఃఖితగా, మళ్లీ మళ్లీ నిట్టూర్పులు విడిచేది—శుక్లపక్షారంభంలోని నిర్మల చంద్రరేఖవలె పాండురంగా।

Verse 20

मन्दप्रख्यायमानेन रूपेण रुचिरप्रभाम्।पिनद्धां धूमजालेन शिखामिव विभावसोः।।।।

ఆమె రూపం మందంగా మాత్రమే కనిపించినా, అందులో మనోహరమైన కాంతి నిలిచింది; ధూమజాలంతో కప్పబడిన అగ్నిశిఖవలె ఆమె ప్రకాశించెను।

Verse 21

पीतेनैकेन संवीतां क्लिष्टेनोत्तमवाससा।सपङ्कामनलङ्कारां विपद्मामिव पद्मिनीम्।।।।

ఆమె ఒక్కటే పసుపు రంగు ఉత్తమ వస్త్రాన్ని ధరించింది; అది ఇప్పుడు చిరిగిపోయి మలినమైంది. అలంకారాలు లేక, ధూళితో మసకబారిన ఆమె—పద్మాలు లేని, బురదతో నిండిన పద్మినీ చెరువులా కనిపించింది.

Verse 22

व्रीडितां दुःखसन्तप्तां परिम्लानां तपस्विनीम्।ग्रहेणाङ्गारकेणेव पीडितामिव रोहिणीम्।।।।

ఆమె లజ్జతో కుంగి, దుఃఖతాపంతో దగ్ధమై, వాడిపోయినట్లుగా—తపస్వినిలా—కనిపించింది; అంగారక (మంగళ) గ్రహపీడతో బాధపడే రోహిణిలా అనిపించింది.

Verse 23

अश्रुपूर्णमुखीं दीनां कृशामनशनेन च।शोकध्यानपरां दीनां नित्यं दुःखपरायणाम्।।।।

ఆమె ముఖం కన్నీళ్లతో నిండిపోయింది; ఆమె దుఃఖంతో కుంగిపోయి, ఉపవాసం వల్ల కృశించిపోయింది. ఆమె ఎల్లప్పుడూ శోకధ్యానంలో లీనమై, నిత్యం దుఃఖానికే ఆశ్రయంగా ఉండేది.

Verse 24

प्रियं जनमपश्यन्तीं पश्यन्तीं राक्षसीगणम्।स्वगणेन मृगीं हीनां श्वगणाभिवृतामिव।।।।

ప్రియజనులను చూడలేక, రాక్షసీగణాన్నే చూస్తూ ఆమె, తన గుంపు నుండి విడిపోయిన జింకలా, శ్వానగణం చుట్టుముట్టినదానివలె కనిపించింది।

Verse 25

नीलनागाभया वेण्या जघनं गतयैकया।नीलया नीरदापाये वनराज्या महीमिव।।।।सुखार्हां दुःखसन्तप्तां व्यसनानामकोविदाम्।

నీలసర్పంలాంటి ఒకే ఒక్క నల్లని జడ నితంబం వరకు చేరగా, ఆమె వర్షాకాలాంతంలో నీలిమతో, అరణ్యరేఖలతో సరిహద్దులైన భూమిలా కనిపించింది। సుఖానికి అర్హురాలై, విపత్తులకు అనభిజ్ఞురాలైన ఆమె ఇప్పుడు దుఃఖతాపంతో దగ్ధమైంది।

Verse 26

तां समीक्ष्य विशालाक्षीमधिकं मलिनां कृशाम्।।।।तर्कयामास सीतेति कारणैरुपपादिभिः।

ఆ విశాలాక్షిని—అత్యంత మలినంగా, కృశంగా—సమగ్రంగా పరిశీలించి, హనుమాన్ సముచిత కారణలక్షణాలతో తర్కించి, “ఇదే సీత” అని నిర్ధారించాడు।

Verse 27

ह्रियमाणा तदा तेन रक्षसा कामरूपिणा।।।।यथारूपा हि दृष्टा वै तथारूपेयमङ्गना।

ఆ కామరూపి రాక్షసుడు ఆమెను అపహరిస్తున్నప్పుడు ఆమె ఏ రూపంలో కనిపించిందో, ఈ స్త్రీ కూడా అదే రూపంతోనే కనిపిస్తోంది।

Verse 28

पूर्णचन्द्राननां सुभ्रूं चारुवृत्तपयोधराम्।।।।कुर्वतीं प्रभयादेवीं सर्वा वितिमिरा दिशः।तां नीलकेशीं बिम्बोष्ठीं सुमध्यां सुप्रतिष्ठिताम्।।।।सीतां पद्मपलाशाक्षीं मन्मथस्य रतिं यथा।

పూర్ణచంద్రవదన, సుభ్రూ, చారువృత్తపయోధర అయిన ఆ దేవి తన ప్రభతో సమస్త దిశలను తిమిరరహితంగా చేస్తున్నదానివలె కనిపించింది। నీలకేశి, బింబఫలసమ ఎర్రని పెదవులు, సుమధ్య, సుసంస్థిత, పద్మపలాశనేత్రి అయిన సీత మదనుని ప్రియా రతిలా అనిపించింది।

Verse 29

पूर्णचन्द्राननां सुभ्रूं चारुवृत्तपयोधराम्।।5.15.28।।कुर्वतीं प्रभयादेवीं सर्वा वितिमिरा दिशः।तां नीलकेशीं बिम्बोष्ठीं सुमध्यां सुप्रतिष्ठिताम्।।5.15.29।।सीतां पद्मपलाशाक्षीं मन्मथस्य रतिं यथा।

ఆమె పూర్ణచంద్రసమాన ముఖముగలది, సుందర భ్రూయుగలది, మనోహర వృత్తస్తనయుగలది. దేవీ సమానమైన తన ప్రభతో సమస్త దిశలను నిశ్శ్యామలముగా చేసింది. నీలకేశి, బింబఫలసమాన రక్తోష్ఠి, సుమధ్యమ, సుప్రతిష్ఠిత లావణ్యముగల పద్మపత్రాక్షి సీత—మదనుని రతియే అన్నట్లు ప్రకాశించింది.

Verse 30

इष्टां सर्वस्य जगतः पूर्णचन्द्रप्रभामिव।।।।भूमौ सुतनुमासीनां नियतामिव तापसीम्।

సర్వజగత్తుకు ఇష్టమైనది, పూర్ణచంద్రప్రభవలె—ఆ సుతనువు భూమిపై కూర్చుండెను; నియమసంయమములో ఉన్న తపస్వినిలా కనిపించెను.

Verse 31

निःश्वासबहुलां भीरुं भुजगेन्द्रवधूमिव।।।।शोकजालेन महता विततेन न राजतीम्।

ఆ భీరువైన ఆమె పదేపదే దీర్ఘ నిశ్వాసములు విడిచెను, నాగేంద్రుని వధువులా; విస్తరించిన మహాశోకజాలములో చిక్కి ఆమె కాంతి వెలగలేదు.

Verse 32

संसक्तां धूमजालेन शिखामिव विभावसोः।।।।तां स्मृतीमिव सन्दिग्धामृद्धिं निपतितामिव।

ఆమె ధూమజాలముచే కప్పబడిన అగ్నిశిఖవలె; సందిగ్ధమైన స్మృతివలె; క్షీణించి పడిపోయిన ఐశ్వర్యమువలె కనిపించెను.

Verse 33

विहतामिव च श्रद्धामाशां प्रतिहतामिव।।।।सोपसर्गां यथा सिद्धिं बुद्धिं सकलुषामिव।

ఆమె విరిగిన శ్రద్ధలా, అడ్డుపడిన ఆశలా, విఘ్నాలతో కమ్ముకున్న సిద్ధిలా, కలుషితమైన బుద్ధిలా కనిపించింది।

Verse 34

अभूतेनापवादेन कीर्तिं निपतितामिव।।।।रामोपरोधव्यथितां रक्षोहरणकर्शिताम्।

ఆమె అబద్ధపు అపవాదంతో కూలిన కీర్తిలా; రాముని చేరడంలో అడ్డంకి వల్ల బాధపడుతూ, రాక్షస అపహరణతో క్షీణించినదిగా కనిపించింది।

Verse 35

अबलां मृगशाबाक्षीं वीक्षमाणां ततस्ततः।।।।बाष्पाम्बुपरिपूर्णेन कृष्णवक्राक्षिपक्ष्मणा।वदनेनाप्रसन्नेन निःश्वसन्तीं पुनः पुनः।।।।

ఆ అబల, మృగశావకనయనమైన దేవి అటూ ఇటూ చూస్తూ ఉండేది; నల్లని వంకర కనురెప్పల కింద ఆమె కన్నులు కన్నీటితో నిండిపోయి, ముఖం ప్రసన్నంగా లేక, మళ్లీ మళ్లీ నిట్టూర్పులు విడిచేది।

Verse 36

अबलां मृगशाबाक्षीं वीक्षमाणां ततस्ततः।।5.15.35।।बाष्पाम्बुपरिपूर्णेन कृष्णवक्राक्षिपक्ष्मणा।वदनेनाप्रसन्नेन निःश्वसन्तीं पुनः पुनः।।5.15.36।।

ఆ అబల, మృగశావకనయనమైన దేవి అటూ ఇటూ చూస్తూ ఉండేది; నల్లని వంకర కనురెప్పల కింద ఆమె కన్నులు కన్నీటితో నిండిపోయి, ముఖం ప్రసన్నంగా లేక, మళ్లీ మళ్లీ నిట్టూర్పులు విడిచేది।

Verse 37

मलपङ्कधरां दीनां मण्डनार्हाममण्डिताम्।प्रभां नक्षत्रराजस्य कालमेघैरिवावृताम्।।।।

మలము-పంకంతో మసకబారినది, దీనస్థితిలో ఉన్నది, అలంకారానికి అర్హమైనదైనా అలంకారరహితమైనది—నల్ల మేఘాలు కమ్మిన చంద్రప్రభలా ఆమె కనిపించింది।

Verse 38

तस्य संदिदिहे बुद्धिर्मुहुः सीतां निरीक्ष्य तु।आम्नायानामयोगेन विद्यां प्रशिथिलामिव।।।।

సీతను మళ్లీ మళ్లీ చూచినప్పటికీ అతని బుద్ధి సందేహంలో తూలింది—అభ్యాసాభావంతో సడలిపోయిన ఆమ్నాయ-విద్యలాగ.

Verse 39

दुःखेन बुबुधे सीतां हनुमाननलङ्कृताम्।संस्कारेण यथा हीनां वाचमर्थान्तरं गताम्।।।।

హనుమాన్ దుఃఖంతోనే అలంకారరహితమైన సీతను గుర్తించాడు—సంస్కారాభావంతో అర్థాంతరానికి వెళ్లి అస్పష్టమైన వాక్యాన్ని గ్రహించటంలాగ.

Verse 40

तां समीक्षय विशालाक्षीं राजपुत्रीमनिन्दिताम्।तर्कयामास सीतेति कारणैरुपपादिभिः।।।।

ఆ విశాలాక్షి, నిందలేని రాజకుమారిని పరిశీలించి, సముచిత కారణలక్షణాలతో తర్కించి అతడు నిర్ణయించాడు—“ఇమె సీత.”

Verse 41

वैदेह्या यानि चाङ्गेषु तदा रामोऽन्वकीर्तयत्।तान्याभरणजालानि गात्रशोभीन्यलक्षयत्।।।।सुकृतौ कर्णवेष्टौ च श्वदंष्ट्रौ च सुसंस्थितौ।मणिविद्रुमचित्राणि हस्तेष्वाभरणानि च।।।।श्यामानि चिरयुक्तत्वात्तथा संस्थानवन्ति च।

వైదేహి అంగాలపై రాముడు అప్పట్లో వివరించిన ఆభరణసమూహాలనే అతడు గమనించాడు—దేహశోభను పెంచే సుకృతమైన కర్ణవేష్టాలు, సుసంస్థితమైన శ్వదంష్ట్ర ఆభరణాలు, మణులు మరియు విద్రుమాలతో విచిత్రంగా మెరిసే హస్తాభరణాలు; దీర్ఘకాలం ధరించుటవల్ల కొంత నలుపెక్కి, శరీరంపై తమ పరిచిత ముద్రలను కూడా చూపించేవి.

Verse 42

वैदेह्या यानि चाङ्गेषु तदा रामोऽन्वकीर्तयत्।तान्याभरणजालानि गात्रशोभीन्यलक्षयत्।।5.15.41।।सुकृतौ कर्णवेष्टौ च श्वदंष्ट्रौ च सुसंस्थितौ।मणिविद्रुमचित्राणि हस्तेष्वाभरणानि च।।5.15.42।।श्यामानि चिरयुक्तत्वात्तथा संस्थानवन्ति च।

రాముడు ముందుగా వర్ణించినట్లే వైదేహి దేహంపై ఉన్న ఆభరణజాలాన్ని అతడు గమనించాడు—సుకృతమైన కర్ణవేష్టాలు, సుసంస్థితమైన శ్వదంష్ట్ర భాగాలు, మణి–విద్రుమాలతో విచిత్రంగా అలంకరించిన హస్తాభరణాలు. దీర్ఘకాలం ధరించుటవలన అవి కొంత శ్యామవర్ణంగా మారి, తమ ఆకారముద్రలను కూడా చూపించుచున్నవి।

Verse 43

तान्यैवेतानि मन्येऽहं यानि रामोऽन्वकीर्तयत्।।।।तत्र यान्यवहीनानि तान्यहं नोपलक्षये।यान्यस्या नावहीनानि तानीमानि न संशयः।।।।

రాముడు వర్ణించిన ఆభరణాలే ఇవని నేను భావిస్తున్నాను. ఆమె ముందుగా వదిలివేసిన ఆభరణాలు ఇక్కడ నాకు కనిపించవు; ఆమె వదలని వాటే ఇవి—ఇందులో సందేహం లేదు।

Verse 44

तान्यैवेतानि मन्येऽहं यानि रामोऽन्वकीर्तयत्।।5.15.43।।तत्र यान्यवहीनानि तान्यहं नोपलक्षये।यान्यस्या नावहीनानि तानीमानि न संशयः।।5.15.44।।

ఇవి రాముడు వర్ణించిన అదే ఆభరణాలని నిశ్చయంగా భావిస్తున్నాను. వదిలివేయబడిన ఆభరణాలు ఇక్కడ కనిపించవు; వదలని వాటే ఇవి—సందేహం లేదు।

Verse 45

पीतं कनकपट्टाभं स्रस्तं तद्वसनं शुभम्।उत्तरीयं नगासक्तं तदा दृष्टं प्लवङ्गमैः।।।।

పసుపు వర్ణంలో, కనకపట్టువలె మెరుస్తూ ఉన్న ఆ శుభమైన ఉత్తరీయం జారిపోయింది; అది చెట్టుకు చిక్కినప్పుడు వానరులు దానిని అక్కడే చూశారు।

Verse 46

भूषणानि च मुख्यानि दृष्टानि धरणीतले।अनयैवापविद्धानि स्वनवन्ति महान्ति च।।।।

భూమిపై ఆమె ప్రధాన ఆభరణాలు కూడా కనిపించాయి—పెద్దవీ, ఉత్తమవీ—ఆమెనే వాటిని విసిరివేసింది; పడుతూ అవి మ్రోగుతూ శబ్దం చేశాయి।

Verse 47

इदं चिरगृहीतत्वाद्वसनं क्लिष्टवत्तरम्।तथाऽपि नूनं तद्वर्णं तथा श्रीमद्यथेतरत्।।।।

ఈ వస్త్రము దీర్ఘకాలం ధరించబడినందున మరింత ముడతలు పడింది; అయినా నిశ్చయంగా దాని వర్ణమూ కాంతియూ అలాగే ప్రకాశిస్తున్నాయి, అది మరొకటి—కొత్త వస్త్రమైనట్లుగా।

Verse 48

इयं कनकवर्णाङ्गी रामस्य महिषी प्रिया।प्रणष्टापि सती याऽस्य मनसो न प्रणश्यति।।।।

ఈ కనకవర్ణాంగి రాముని ప్రియ మహిషి—పతివ్రత ధర్మపత్ని; కనబడక పోయినా, రాముని హృదయమునుండి ఆమె ఎప్పటికీ తొలగదు।

Verse 49

इयं सा यत्कृते रामश्चतुर्भिः परितप्यते।कारुण्येनानृशंस्येन शोकेन मदनेन च।।।।स्त्री प्रणष्टेति कारुण्यादाश्रितेत्यानृशंस्यतः।पत्नी नष्टेति शोकेन प्रियेति मदनेन च।।।।

ఇదే ఆ స్త్రీ; ఆమె కారణంగా రాముడు నాలుగు విధాల బాధతో తపిస్తున్నాడు—కరుణ, అనృశంస్యము (కోమల దయ), శోకము, ప్రేమ. ‘ఒక స్త్రీ కనబడలేదు’ అని కరుణ; ‘శరణాగతి పొందినది కనబడలేదు’ అని దయ; ‘భార్య కనబడలేదు’ అని శోకము; ‘ప్రియురాలు కనబడలేదు’ అని ప్రేమ అతనిని వేధిస్తున్నాయి।

Verse 50

इयं सा यत्कृते रामश्चतुर्भिः परितप्यते।कारुण्येनानृशंस्येन शोकेन मदनेन च।।5.15.49।।स्त्री प्रणष्टेति कारुण्यादाश्रितेत्यानृशंस्यतः।पत्नी नष्टेति शोकेन प्रियेति मदनेन च।।5.15.50।।

ఈ దేవి యొక్క సౌందర్యం—అంగప్రత్యంగాల సముచిత సౌష్ఠవం—ఎలాగైతే ఉందో, రాముని రూపమూ అలాగే ఉంది; ఈ నల్లని కన్నుల స్త్రీ ఆయనకు తగిన సహధర్మచారిణి.

Verse 51

अस्या देव्या यथा रूपमङ्गप्रत्यङ्गसौष्ठवम्।रामस्य च यथा रूपं तस्येयमसितेक्षणा।।।।

ఈ దేవి యొక్క సౌందర్యం—అంగప్రత్యంగాల సముచిత సౌష్ఠవం—ఎలాగైతే ఉందో, రాముని రూపమూ అలాగే ఉంది; ఈ నల్లని కన్నుల స్త్రీ ఆయనకు తగిన సహధర్మచారిణి.

Verse 52

अस्या देव्या मनस्तस्मिंस्तस्य चास्यां प्रतिष्ठितम्।तेनेयं स च धर्मात्मा मुहूर्तमपि जीवति।।।।

ఈ దేవి మనస్సు ఆయనలోనే దృఢంగా నిలిచింది; ఆయన మనస్సు కూడా ఈమెలోనే ప్రతిష్ఠితమైంది. ఆ పరస్పర స్థిరనిష్ఠ వలన ఆమెయు, ఆ ధర్మాత్ముడైన పురుషుడును క్షణక్షణమూ జీవనాన్ని ధరిస్తున్నారు॥

Verse 53

दुष्करं कृतवान्रामो हीनो यदनया प्रभुः।धारयत्यात्मनो देहं न शोकेनावसीदति।।।।

రాముడు నిజంగా దుష్కరమైన కార్యం చేశాడు—ఈమెతో వియోగంలో ఉన్నప్పటికీ ఆ ప్రభువు తన దేహాన్ని ధరిస్తూ, శోకంతో కూలిపోవడం లేదు॥

Verse 54

दुष्करं कुरुते रामो य इमां मत्तकाशिनीम्।सीतां विना महाबाहुर्मुहूर्तमपि जीवति।।।।

రాముడు నిజంగా దుష్కరమే చేస్తున్నాడు—మత్తెక్కించే కాంతితో ప్రకాశించే ఈ సీత లేకుండానే ఆ మహాబాహువు క్షణమాత్రమైనా జీవిస్తున్నాడు॥

Verse 55

एवं सीतां तदा दृष्ट्वा हृष्टः पवनसम्भवः।जगाम मनसा रामं प्रशशंस च तं प्रभुम्।।।।

ఇలా అప్పుడే సీతను చూచి పవనసంభవుడు హర్షించాడు. మనస్సులోనే రాముని వద్దకు వెళ్లి ఆ ప్రభువును ప్రశంసించాడు॥