Sarga 38
सगरस्य पुत्रलाभः — Sagara’s Boons, Progeny, and the Rise of the Sixty Thousand
बालकाण्ड
మునుపటి వృత్తాంతాన్ని ముగించిన విశ్వామిత్రుడు, అయోధ్యకు చెందిన ప్రాచీన రాజు సగరుని కథను ప్రారంభిస్తాడు—ధర్మాత్ముడైనప్పటికీ ఆయనకు సంతానం లేదు. ఆయనకు ఇద్దరు రాణులు: విదర్భ రాజకుమారి కేశినీ, మరియు అరిష్టనేమి కుమార్తె సుమతి; సుమతి అపూర్వ సౌందర్యవతి, సుపర్ణుడు (గరుడుడు) సోదరి అని ప్రసిద్ధి. సగరుడు ఇద్దరు రాణులతో కలిసి హిమవంత పర్వతంలోని భృగుప్రస్రవణంలో దీర్ఘ తపస్సు చేశాడు. ప్రసన్నుడైన మహర్షి భృగువు వరమిచ్చాడు—ఒక రాణికి వంశాన్ని నిలిపే ఒక్క కుమారుడు, మరొక రాణికి అరవై వేల కుమారులు కలుగుతారని. రాణులు వరాల స్వరూపం అడిగి, ఎంపికకు అనుమతి పొందగా కేశినీ వంశధరుడైన ఒక్క కుమారుని వరాన్ని, సుమతి అనేక కుమారుల వరాన్ని ఎంచుకుంది. కాలక్రమంలో కేశినీకి అసమంజసుడు జన్మించాడు; అతడు సరయూలో పిల్లలను విసిరివేయడం వంటి క్రూరకర్మలతో కుప్రసిద్ధుడై, ప్రజలను బాధించినందుకు సగరుడు అతన్ని దేశనిర్బంధం చేశాడు. అయితే అతని కుమారుడు అంశుమాన్ పరాక్రమవంతుడూ, సర్వప్రియుడూ అయ్యాడు. సుమతి గుమ్మడికాయలాంటిది ఒక గర్భపిండాన్ని ప్రసవించింది; అది పగిలి అరవై వేల కుమారులుగా మారింది, వారు నెయ్యితో నింపిన కుండలలో పెరిగి యౌవనానికి చేరారు. చివరికి సగరుడు యజ్ఞారంభానికి సంకల్పించి, తదుపరి వంశ-యజ్ఞకథల కారణపరంపరను ప్రారంభించాడు.
Shlokas
Verse 1
तां कथां कौशिको रामे निवेद्य कुशिकात्मज:।पुनरेवापरं वाक्यं काकुत्स्थ मिदमब्रवीत्।।।।
ఆ కథను రామునికి వినిపించిన కుశికాత్మజుడైన కౌశికుడు, మళ్లీ కాకుత్స్థకులశ్రేష్ఠుని ఉద్దేశించి ఈ మరొక మాట చెప్పాడు॥
Verse 2
अयोध्याधिपति श्शूर: पूर्वमासीन्नराधिप:।सगरो नाम धर्मात्मा प्रजाकामस्स चाप्रज:।।।।
పూర్వకాలంలో అయోధ్యకు అధిపతిగా ఒక శూర నరాధిపుడు ఉండెను—ధర్మాత్ముడైన సగరుడు; సంతానకాంక్ష కలిగినవాడైనా అతడు అపుత్రుడే॥
Verse 3
वैदर्भदुहिता राम केशिनी नाम नामत:।ज्येष्ठा सगरपत्नी सा धर्मिष्ठा सत्यवादिनी।।।।
హే రామ, విదర్భ రాజుని కుమార్తె—కేశినీ అనే పేరుగలది—సగరుని జ్యేష్ఠ భార్య; ఆమె ధర్మనిష్ఠ, సత్యవాదిని।
Verse 4
अरिष्टनेमेर्दुहिता रूपेणाप्रतिमा भुवि।द्वितीया सगरस्यासीत्पत्नी सुमतिसंज्ञिता ।।।।
అరిష్టనేమి కుమార్తె, సుమతి అనే పేరుగలది, సగరుని రెండవ భార్యగా ఉండెను—భూమిపై రూపంలో అపూర్వమైనది।
Verse 5
ताभ्यां सह महाराज: पत्नीभ्यां तप्तवांस्तप:।हिमवन्तं समासाद्य भृगुप्रस्रवणे गिरौ।।।।
ఆ ఇద్దరు మహిషీలతో కూడిన మహారాజు సగరుడు హిమవంతాన్ని చేరి, భృగుప్రస్రవణమనే పర్వతశిఖరంపై ఘోర తపస్సు ఆచరించాడు।
Verse 6
अथ वर्षशते पूर्णे तपसाऽराधितो मुनि:।सगराय वरं प्रादाद्भृगुस्सत्यवतां वर:।।।।
అనంతరం వంద సంవత్సరాలు పూర్తయ్యాక, తపస్సుతో ప్రసన్నుడైన సత్యవంతులలో శ్రేష్ఠుడైన ముని భృగువు సగరునికి వరం ప్రసాదించాడు।
Verse 7
अपत्यलाभस्सुमहान् भविष्यति तवानघ।कीर्तिं चाप्रतिमां लोके प्राप्स्यसे पुरुषर्षभ।।।।
హే నిర్దోషుడా! నీకు అత్యంత మహత్తరమైన సంతానలాభం కలుగుతుంది; హే పురుషశ్రేష్ఠా! ఈ లోకంలో నీవు అపూర్వమైన కీర్తిని కూడా పొందుతావు।
Verse 8
एका जनयिता तात पुत्रं वंशकरं तव।षष्ठिं पुत्रसहस्राणि अपरा जनयिष्यति।।।।
హే ప్రియుడా! ఒక మహిషి నీ వంశాన్ని నిలిపే ఒక కుమారుని ప్రసవిస్తుంది; మరొక మహిషి అరవై వేల కుమారులను జన్మింపజేస్తుంది।
Verse 9
भाषमाणं महात्मानं राजपुत्र्यौ प्रसाद्य तम्।ऊचतु: परमप्रीते कृताञ्जलिपुटे तदा।।।।
మహాత్ముడైన ముని ఇలా పలుకుతుండగా, ఆ ఇద్దరు రాజకుమార్తెలు ఆయనను భక్తితో ప్రసన్నపరచి, పరమానందంతో అంజలి ఘటించి అప్పుడు పలికారు।
Verse 10
एक: कस्यास्सुतो ब्रह्मन् का बहून् जनयिष्यति।श्रोतुमिच्छावहे ब्रह्मन् सत्यमस्तु वचस्तव।।।।
హే బ్రహ్మన్! ఎవరికీ ఒక్క కుమారుడు కలుగును, ఎవరు అనేకులను ప్రసవించును? హే బ్రహ్మర్షీ! మేమిద్దరం వినదలచుకున్నాము; మీ వచనం సత్యమగుగాక॥
Verse 11
तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा भृगु: परमधार्मिक:।उवाच परमां वाणीं स्वच्छन्दोऽत्र विधीयताम्।।।।
వారి మాట విని పరమధార్మికుడైన భృగువు ఉత్తమ వాణితో పలికెను—“ఈ విషయంలో మీ స్వేచ్ఛ ప్రకారమే నిర్ణయించుకోండి।”
Verse 12
एको वंशकरो वाऽस्तु बहवो वा महाबला:।कीर्तिमन्तो महोत्साहा: का वा कं वरमिच्छति।।।।
“వంశాన్ని నిలుపు ఒక కుమారుడా, లేక మహాబలులు, కీర్తిమంతులు, మహోత్సాహులు అయిన అనేక కుమారులా? మీలో ఎవరు ఏ వరం కోరుకుంటారో చెప్పండి।”
Verse 13
मुनेस्तु वचनं श्रुत्वा केशिनी रघुनन्दन।पुत्रं वंशकरं राम जग्राह नृपसन्निधौ।।।।
హే రఘునందన రామా! మునివాక్యము వినిన కేశినీ రాజసన్నిధిలో వంశాన్ని నిలుపు కుమారుని వరముగా స్వీకరించింది।
Verse 14
षष्ठिं पुत्रसहस्राणि सुपर्णभगिनी तदा।महोत्साहान् कीर्तिमतो जग्राह सुमति: सुतान्।।।।
అప్పుడు సుపర్ణుడు (గరుడుడు) యొక్క సోదరి సుమతి మహోత్సాహముగల, కీర్తిమంతులైన అరవై వేల మంది కుమారులను వరముగా గ్రహించింది।
Verse 15
प्रदक्षिणमृषिं कृत्वा शिरसाऽभिप्रणम्य च।जगाम स्वपुरं राजा सभार्यो रघुनन्दन ।।।।
హే రఘునందన! రాజు తన భార్యలతో కూడి ఋషిని ప్రదక్షిణ చేసి, శిరస్సు వంచి నమస్కరించి, అనంతరం తన స్వపురమునకు వెళ్లెను।
Verse 16
अथ काले गते तस्मिन् ज्येष्ठा पुत्रं व्यजायत।असमञ्ज इति ख्यातं केशिनी सगरात्मजम्।।।।
అనంతరం కాలము గడిచిన తరువాత జ్యేష్ఠ రాణి కేశినీ సగరుని కుమారుని ప్రసవించింది; అతడు ‘అసమంజ’ అని ప్రసిద్ధి పొందెను।
Verse 17
सुमतिस्तु नरव्याघ्र गर्भतुम्बं व्यजायत।षष्ठि: पुत्रसहस्राणि तुम्बभेदाद्विनि:सृता:।।।।
కాని హే నరవాఘ్రా! సుమతి తుమ్మెద (గుమ్మడి/సొరకాయ) వలె గర్భతుంబమును ప్రసవించింది; ఆ తుంబము పగిలినప్పుడు అరవై వేల మంది కుమారులు వెలువడిరి।
Verse 18
घृतपूर्णेषु कुम्भेषु धात्र्यस्तान् समवर्धयन्।कालेन महता सर्वे यौवनं प्रतिपेदिरे।।।।
నెయ్యితో నిండిన కుంభాలలో ధాత్రులు వారిని సుసంవర్ధించారు; మహాకాలం గడిచిన తరువాత వారు అందరూ యౌవనాన్ని పొందారు॥
Verse 19
अथ दीर्घेण कालेन रूपयौवनशालिन:।षष्टि: पुत्रसहस्राणि सगरस्याभवंस्तदा।।।।
ఆపై దీర్ఘకాలానంతరం రూపయౌవనసంపన్నులైన సగరుని అరవై వేల మంది కుమారులు అప్పుడు ప్రాప్తులయ్యారు॥
Verse 20
स च ज्येष्ठो नरश्रेष्ठ सगरस्यात्मसम्भव:।बालान् गृहीत्वा तु जले सरय्वा रघुनन्दन।।।।प्रक्षिप्य प्रहसन्नित्यं मज्जतस्तान् समीक्ष्य वै।
మరియు సగరుని జ్యేష్ఠ కుమారుడు—హే నరశ్రేష్ఠా, హే రఘునందనా—పిల్లలను పట్టుకొని సరయూ జలంలోకి విసిరివేసి, వారు మునిగిపోతుండగా చూసి నిత్యం మళ్లీ మళ్లీ నవ్వెను॥
Verse 21
एवं पापसमाचारस्सज्जनप्रतिबाधक:।।।।पौराणामहिते युक्त: पुत्रो निर्वासित: पुरात्।
ఇలా పాపాచారుడై, సజ్జనులకు బాధ కలిగించువాడై, పౌరుల అహితంలో నిమగ్నుడైన ఆ కుమారుడు పురం నుండి నిర్వాసితుడయ్యెను॥
Verse 22
तस्य पुत्रोंऽशुमान्नाम असमञ्जस्य वीर्यवान्।।।।सम्मत स्सर्वलोकस्य सर्वस्यापि प्रियंवद:।
అతని కుమారుడు అంశుమాన్ అనే పేరుగలవాడు—వీర్యవంతుడు, సమస్త లోకములచే సమ్మతుడు, అందరికీ ప్రియంగా మాట్లాడువాడు।
Verse 23
तत: कालेन महता मतिस्समभिजायत।।।।सगरस्य नरश्रेष्ठ यजेयमिति निश्चिता।
ఆపై ఎంతో కాలం గడిచిన తరువాత, హే నరశ్రేష్ఠా, సగరుని మనస్సులో దృఢ సంకల్పం కలిగింది—“నేను యజ్ఞం చేయుదును” అని।
Verse 24
स कृत्वा निश्चयं राम सोपाध्यायगणस्तदा।।।।यज्ञकर्मणि वेदज्ञो यष्टुं समुपचक्रमे।
హే రామ, యజ్ఞం చేయాలని దృఢనిశ్చయం చేసుకొని, వేదవేత్త సగరుడు ఉపాధ్యాయులు-ఋత్వికుల సమూహంతో కలిసి అప్పుడు యజ్ఞకర్మ యొక్క ప్రాథమిక విధులను ఆరంభించాడు।
Frequently Asked Questions
Asamañjasa’s repeated cruelty—throwing children into the Sarayū and delighting in their distress—creates a public-harm crisis; rājadhrama requires Sagara to prioritize citizen welfare, leading to the son’s banishment from the capital.
The sarga juxtaposes ascetic merit and boon-granting with moral accountability: ritual success and noble birth do not override conduct; lineage is sustained not merely by progeny but by dharma-aligned behavior and protection of the vulnerable.
Himavat and the sacred peak Bhṛguprasravaṇa ground the austerity-and-boon motif; the Sarayū anchors Ayodhyā’s civic life and becomes the moral stage for Asamañjasa’s wrongdoing; ghee-filled kumbhas reflect a cultural-ritual imagination of extraordinary birth and fosterage.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.