Valmiki Ramayana 2.64.62 — Ayodhya Kanda, Sarga 64, Shloka 62

शब्दवेध्य-अनर्थः, ऋषिशापः, दशरथस्य प्राणत्यागः

The Sound-Target Tragedy, the Sage’s Curse, and Dasaratha’s Death

Devanagari script

चक्षुभ्यां त्वां न पश्यामि कौसल्ये साधु मां स्फृश।इत्युक्त्वा स रुदंस्त्रस्तो भार्यामाह च भूमिपः।।।।

Transliteration

cakṣubhyāṁ tvāṁ na paśyāmi kausalyē sādhu māṁ sphṛśa | ity uktvā sa rudan trasto bhāryām āha ca bhūmipaḥ ||

Translation

“కౌసల్యే, నా కళ్లతో నిన్ను చూడలేకున్నాను; మెల్లగా నన్ను స్పర్శించు.” అని చెప్పి, భయంతో కన్నీళ్లు కార్చుతూ రాజు భార్యతో పలికాడు.

Word by Word

• चक्षुभ्याम्: with (my) eyes
• चक्षुभ्याम्: करण (Karaṇa)
• Type: Noun
• Root: चक्षुस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, द्विवचन (Instrumental dual)

• त्वाम्: you
• त्वाम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया, एकवचन

• न: not
• न: निषेध (Negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्यय

• पश्यामि: I see
• पश्यामि: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लट् (present), उत्तमपुरुष, एकवचन

• कौसल्ये: O Kausalyā
• कौसल्ये: सम्बोधन (Address)
• Type: Noun
• Root: कौसल्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

• साधु: properly/well
• साधु: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: साधु (अव्यय)
• Form: रीति-अव्यय (adverb: well/properly)

• माम्: me
• माम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया, एकवचन

• स्फृश: touch
• स्फृश: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: स्पृश् (धातु)
• Form: लोट् (imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• इति: thus
• इति: वाक्यसमाप्ति/उद्धरण (Quotation marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उद्धरण-अव्यय (quotative particle)

• उक्त्वा: having said
• उक्त्वा: पूर्वक्रिया (Prior action)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund); पूर्वकालिक क्रिया

• सः: he
• सः: कर्ता (Karta)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• रुदन्: weeping
• रुदन्: कर्ता (Karta; concomitant action)
• Type: Verb
• Root: रुद् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकाले कृदन्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तरि

• त्रस्तः: frightened
• त्रस्तः: विशेषण (Qualifier of saḥ)
• Type: Adjective
• Root: त्रस्त (प्रातिपदिक; √त्रस्)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• भार्याम्: (to) his wife
• भार्याम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: भार्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• आह: said
• आह: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: अह्/ब्रू (धातु; said)
• Form: लिट् (perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन

• च: and
• च: समुच्चय (Coordinator)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• भूमिपः: the king/lord of the earth
• भूमिपः: कर्ता (Karta; apposition to saḥ)
• Type: Noun
• Root: भूमि + प (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष (भूमेः पः = भूमिपः); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

Context

O Kausalya, I cannot see you with my eyes. Touch me gently, said the frightened Dasaratha, Lord of the earth, to his wife weeping.

Characters & Entities

• Daśaratha
• Kausalyā

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

In suffering, dharma is expressed through tenderness and mutual care within marriage—seeking support without harshness.

What is the narrative situation?

As Daśaratha nears death, his sight fails; he asks Kausalyā to touch him so he can sense her presence.

Which character virtue is emphasized?

Compassionate dependence and humility: the king, powerless, turns to gentle human connection.