ఈ అధ్యాయంలో యముడు హరి-భక్తి పరమోన్నతమని అంగీకరిస్తాడు—హరిని స్మరించి, ఉపవాసం చేసి, స్తుతించే వారిని యముడు బంధించలేడు; ‘హరి’ అనే పదం అనుకోకుండా పలికినా పునర్జన్మను ఛేదించి యమలేఖ నుండి విముక్తి ఇస్తుంది. సౌతి బ్రహ్మదేవుని ఆలోచనను వర్ణిస్తాడు; యమకార్యాన్ని గౌరవించేందుకు మోహినీ-సదృశమైన మనోహర కన్య ప్రదర్శమై, కామంపై బోధతో కూడిన కఠిన నింద జరుగుతుంది—నిషిద్ధ సంబంధాలపై మనసులోనైనా కోరిక నరకదాయకం, సঞ্চిత పుణ్యనాశకం. బ్రహ్ముడు శరీరాన్ని ఎముకలు-మాంసం-మలాదిగా విచారించి మోహాన్ని తొలగించి, ఆ కన్యకు కార్యనిర్దేశం చేస్తాడు. తరువాత సత్యం, త్యాగంలో ఆదర్శులైన రాజు రుక్మాంగదుడు, కుమారుడు ధర్మాంగదుడి కథ ప్రవేశిస్తుంది. బ్రహ్ముని యోచన—ఆ కన్య ప్రమాణాలతో రాజును బంధించి హరివాసర వ్రత ఉపవాసాన్ని విడిచిపెట్టమని కోరాలి, చివరికి తన కుమారుని శిరఛేదం చేయమని అడిగి ఘోర సత్యధర్మ పరీక్షను కలిగించాలి; అచల సత్యానికి ఫలంగా విష్ణులోక ప్రాప్తి చెప్పబడింది।
Verse 1
यम उवाच । प्राप्तं तात मया सार्द्धं वेदांघ्रिनमने हितम् । नाहं गच्छामि योगांतं पुनरेव जगत्पते ॥ १ ॥
యముడు పలికెను—ఓ తాత, నాతో కలిసి నీవు వేదాధిపతి పాదాలకు నమస్కారమనే హితఫలాన్ని పొందితివి. ఓ జగత్పతీ, నేను యోగాంతస్థితికి వెళ్లను; మళ్లీ లోకానికి తిరిగి వస్తాను.
Verse 2
प्रशासति महीं भूपेहाटकांगदसंज्ञके । तमेकं देवताश्रेष्ठं संप्राप्ते हरिवासरे ॥ २ ॥
హాటకాంగద అనే రాజు భూమిని పాలించుచుండగా, హరివాసరము వచ్చినప్పుడు అతడు దేవతలలో శ్రేష్ఠుడైన ఆ ఏక పరమదేవుని చేరి ఆరాధించెను.
Verse 3
यदि चालयसे धैर्यात्ततोऽहं तव किंकरः । स मे शत्रुर्महान्देव तेन लुप्तः पटो मम ॥ ३ ॥
నీవు నా ధైర్యాన్ని కదిలించగలిగితే, నేను నీ దాసుడనగుదును. కాని ఓ మహాదేవా, నా మహాశత్రువు—అతడే నా వస్త్రాన్ని పోగొట్టెను.
Verse 4
तमेकं भोजयित्वा तु कार्ष्णेऽहनि महीपतिम् । कृतकृत्यो भविष्यामि गयापिंडप्रदो यथा ॥ ४ ॥
కార్ష్ణ దినమున ఆ ఏక భూపతికి భోజనం పెట్టినచో, నేను కృతకృత్యుడనగుదును—గయలో పిండప్రదాతవలె.
Verse 5
अद्य प्रभृति देवेशोयैर्नरैः संस्मृतो हरिः । उपोषितः स्तुत्वोपि न नियम्या मया हि ते ॥ ५ ॥
ఈ రోజు నుండి, ఓ దేవేశా, హరిని స్మరించి ఉపవాసముండి స్తుతించిన మనుష్యులను నేను నియమించలేను, ఆపలేను.
Verse 6
हरिरिति सहसा ये संगृणंतिच्छलेन जननिजठरमार्गात्ते विमुक्ते विमुक्ता हि मर्त्याः । मम पटविलिपिं ते नो विशंति प्रवीणा दिविचरवरसंघैस्ते नमस्या भवन्ति ॥ ६ ॥
ఏ మానవులు అకస్మాత్తుగా ‘హరి’ అనే నామాన్ని—నెపంతో అయినా—ఉచ్చరిస్తారో, వారు మాతృగర్భ మార్గం నుండి విముక్తులవుతారు; నిజంగా ముక్తులే. ఆ నిపుణులు నా లేఖా-పట్టికలో ప్రవేశించరు; దేవశ్రేష్ఠుల గణాలు వారిని వంద్యులుగా భావిస్తాయి।
Verse 7
सौतिरुवाच । वैवस्वतस्य कार्येण तत्सम्मानचिकीर्षया । चिंतयामास देवेशो विरिंचिः कुशलांछनः ॥ ७ ॥
సౌతి పలికెను—వైవస్వతుని కార్యం విషయమై, అతనిని గౌరవించాలనే సంకల్పంతో, శుభలక్షణుడైన దేవేశుడు విరించి (బ్రహ్మ) ఆలోచించసాగెను।
Verse 8
चिंतयित्वा क्षणं देवः सर्वभूतैश्च भूषितः । भूतत्रासनमात्रं तु रूपं स जगृहे विभुः ॥ ८ ॥
క్షణమాత్రం ఆలోచించిన తరువాత, సమస్త భూతాలతో అలంకృతుడైన ఆ దేవుడు, సర్వవ్యాపి విభువు, ప్రాణులను భయపెట్టుటకే ఉద్దేశించిన రూపాన్ని ధరించాడు।
Verse 9
तस्मिन्नुत्पादयामास प्रमदां लोकमोहिनीम् । सर्वयोषिद्वरा देवीमनसा निर्भिता बभौ ॥ ९ ॥
అప్పుడు అదే స్థలంలో ఆమె లోకాలను మోహింపజేసే ఒక ప్రమద (యువతి)ని సృష్టించింది. సమస్త స్త్రీలలో శ్రేష్ఠమైన ఆ దేవి మనసులో అంతర్లీనంగా భయపడినట్లుగా కనిపించింది।
Verse 10
सा बभूवाग्रतस्तस्य सर्वालंकारभूषिता । दृष्ट्वा पितामहस्तां तु रूपद्रविणसंयुताम् ॥ १० ॥
ఆమె సమస్త ఆభరణాలతో అలంకరించబడి అతని ముందర నిలిచింది. సౌందర్యం మరియు సంపదతో యుక్తమైన ఆమెను చూచి పితామహుడు (బ్రహ్మ) [ఆమెపై దృష్టి పెట్టెను]।
Verse 11
प्राहेमान् पश्यतो ह्येतां स्वकान्वै काममोहितान् । प्रत्यवायभयाद्ब्रह्या चक्षुषी संन्यमीलयत् ॥ ११ ॥
తనవారే కామమోహంతో మత్తులై ఉన్నదాన్ని చూసి ఆమె పలికింది; ప్రత్యవాయభయంతో ఆ పూజ్య సతీమణి కన్నులు మూసుకుంది।
Verse 12
सरागेणेह मनसा सरागेणेह चक्षुषा । चिंतयेद्वीक्षयेद्वापि जननीं वा सुतामपि ॥ १२ ॥
ఇక్కడ రాగంతో కలుషితమైన మనసుతో, రాగంతో కలుషితమైన చూపుతో ఎవడు తన తల్లినైనా తన కుమార్తెనైనా తలచినా లేదా చూచినా, అది కూడా దోషమే—కామమే దృష్టిని మలినం చేస్తుంది।
Verse 13
वधूं वा भ्रातृजायां वा गुरोभार्यां नृपस्त्रियम् । स याति नरकं घोरं संचिंत्य श्वपचीमपि ॥ १३ ॥
ఎవడు కోడలిని, అన్నదమ్ముల భార్యను, గురువు భార్యను లేదా రాజు భార్యను మనసులోనే కామంతో తలచుతాడో, అతడు ఘోర నరకానికి పోతాడు—శ్వపచీ స్త్రీని కూడా కామభావంతో తలచినా.
Verse 14
दृष्ट्वा हि प्रमदा ह्येता यः क्षोभं व्रजते नरः । तस्य जन्मकृतं पुण्यं वृथा भवति नान्यथा ॥ १४ ॥
ఈ స్త్రీలను చూసి ఏ పురుషుడు కలతకు లోనవుతాడో, అతని జన్మంతా చేసిన పుణ్యం వృథా అవుతుంది; ఇది తప్పదు।
Verse 15
प्रसंगे दशसाहस्रं पुण्यमायाति संक्षयम् । पुण्यस्य संक्षयात्पापी पाषाणाखुर्भवेद्ध्रुवम् ॥ १५ ॥
కుసంగం, ఆసక్తి అనే ప్రసంగంతో పదివేల పుణ్యమూ క్షయమవుతుంది. పుణ్యక్షయంతో పాపి నిశ్చయంగా ‘పాషాణాఖుర’ (అధమ జన్మ) అవుతాడు.
Verse 16
तस्मान्न चिंतयेत्प्राज्ञो ह्येता रागेण चक्षुषा । जनन्या अपि पादौ तु नादेयौ द्वादशाब्दिकैः ॥ १६ ॥
కాబట్టి జ్ఞాని ఆసక్తితో మసకబారిన దృష్టితో ఈ విషయాలను చింతించకూడదు. పన్నెండు ఏళ్ల వయస్సులో తల్లి పాదాలనైనా కామ్యవస్తువుగా స్వీకరించరాదు।
Verse 17
सुतैस्त्वभ्यंगकरणे पुनर्यौवनसंस्थितैः । षष्ट्यतीतां सुतोऽभ्यंगे नियुञ्जीत विचक्षणः ॥ १७ ॥
పుత్రులు యౌవనప్రాప్తులైనప్పుడు అభ్యంగం (నూనె మర్దన) చేయాలి. అరవై దాటిన తల్లికి అభ్యంగం చేయుటకు వివేకి కుమారుడు నియోగించాలి।
Verse 18
वृद्धो वापि युवा वापि न पादौ धावयेद्वधूम् । उभयोः पतनं प्रोक्तं रौरवेऽङ्गारसंचये ॥ १८ ॥
వృద్ధుడైనా యువుడైనా వధువును పాదాలపై పరుగెత్తించకూడదు. ఇద్దరికీ పతనం అని చెప్పబడింది; రౌరవ నరకంలో దహించే అంగారాల కుప్పే వారి ఫలం।
Verse 19
या वधूर्दर्शयेदंगं विवृतं श्वशुरस्य हि । पाणिपादाहता राजन् क्रिमिभक्ष्या भवेत्तु सा । वधूहस्तेन यः पापः पादशौचं करोति हि ॥ १९ ॥
ఓ రాజా, శ్వశురుని ఎదుట తన దేహాన్ని వివృతంగా చూపించే వధువు చేతులు‑కాళ్లపై దెబ్బలు తిని కృముల ఆహారమవుతుంది. అలాగే వధువు చేతితో తన పాదశౌచం (కాళ్లు కడుగించుకోవడం) చేయించుకునే పాపి కూడా దోషభాగి।
Verse 20
स्नानं वाप्यथवाभ्यंगं तस्याप्येवंविधा गतिः । सूचीमुखैः कृष्णवक्रैःर्भुज्यते कल्पसंस्थितिम् ॥ २० ॥
స్నానం చేసినా లేదా కేవలం నూనె అభ్యంగం చేసినా, దానికి కూడా ఇలాంటి గతి కలుగుతుంది. సూచి‑ముఖాలు, కృష్ణ‑వదనాలు గల ప్రాణులు కల్పాంతం వరకు అతనిని బాధిస్తారు।
Verse 21
तस्मान्न वीक्षयेन्नारीं सुतां वापि वधूं नरः । साभिलाषेण मनसा तत्क्षणात्पतते नरः ॥ २१ ॥
కాబట్టి పురుషుడు కామరంజితమైన మనస్సుతో స్త్రీని—తన కుమార్తెయైనా కోడలైనా—చూడకూడదు; ఆ క్షణమే ధర్మం నుండి పతనమవుతాడు।
Verse 22
एवं संचिंतयित्वा च सूक्ष्मां दृष्टिं चकार ह । यदिदं वर्तुलं वक्त्रं सोन्नतं दृश्यते शुभम् ॥ २२ ॥
ఇలా ఆలోచించి అతడు సూక్ష్మమైన, వివేకదృష్టిని వేసాడు—“ఇది వృత్తాకార ముఖం, ఉన్నత లక్షణాలతో, శుభంగా కనిపిస్తోంది” అని।
Verse 23
अस्थिपंजरमेतद्धि चर्ममांसावृतं त्विति । वसा मेदोऽथ नयने सोज्वले स्त्रीषु संस्थिते ॥ २३ ॥
ఇది నిజానికి ఎముకల పంజరం, చర్మమాంసాలతో కప్పబడి ఉంది; లోపల వసా, మేదస్సు ఉన్నాయి, మరియు స్త్రీలలో ఈ రెండు కళ్ళు ప్రకాశిస్తూ స్థితమై ఉన్నాయి।
Verse 24
अत्युच्छ्रितमिदं मांसं स्तनयोः समवस्थितम् । निम्नांशतां दर्शयति त्रिवली जठरस्थिता ॥ २४ ॥
స్తనముల మధ్య సమంగా ఉన్న ఈ మాంసం అత్యంత ఎత్తుగా ఉబ్బి ఉంది; మరియు జఠరంలో ఉన్న త్రివళి మధ్యభాగంలోని మృదువైన నిమ్నతను (సన్నత్వాన్ని) చూపుతుంది।
Verse 25
पुनरेवाधिकं क्षिप्तं मांसं जघनवत्मनि । मूत्रद्वारमिदं गुह्यं यत्र मुग्धं जगत्त्रयम् ॥ २५ ॥
మళ్లీ నితంబమార్గంపై అధిక మాంసం ఉంచబడింది; ఇదే గుహ్యమైన మూత్రద్వారం, దీని వల్ల త్రిలోకం మోహితమవుతుంది।
Verse 26
अपानवायुना जुष्टं सदैव प्रतिकुत्सितम् । भस्त्रावर्गाधिकं क्षिप्तं मांसं जघनवर्त्मनि ॥ २६ ॥
అపానవాయుతో సంయుక్తమైన ఈ దేహపిండము నిత్యము అసహ్యమై నిందనీయం; భస్త్రా భారంలా ఈ మాంసపిండము జఘనమార్గమున పడవేయబడుతుంది।
Verse 27
कृतं यद्विद्द्विधा काष्ठं तद्वज्जंघा द्विधा ध्रुवम् । शुक्रास्थिपूरितं मांसैः कथं सुन्दरतां व्रजेत् ॥ २७ ॥
చీల్చిన కట్టె నిశ్చయంగా రెండు భాగాలవలె, జంఘలూ తప్పక రెండే. శుక్రం, ఎముకలతో నిండీ మాంసంతో కప్పబడి—ఇది ఎలా సౌందర్యాన్ని పొందగలదు?
Verse 28
मांसमेदोवसासारे किं सारं देहिनां वद । विष्ठामूत्रमलैः पुष्टे को देहे रज्यते नरः ॥ २८ ॥
మాంసం, కొవ్వు, మజ్జ మాత్రమే సారమైన ఈ దేహంలో దేహులకు ఏ సారముంది? మలం, మూత్రం, అపవిత్రాలతో పోషితమైన ఈ శరీరంపై ఏ మనిషి నిజంగా ఆసక్తి పడతాడు?
Verse 29
एवं विचार्य बहुधा विरिंचिर्ज्ञानचक्षुषा । धैर्यं कृत्वा च नारीं तामुवाच गजगामिनीम् ॥ २९ ॥
ఇలా జ్ఞానచక్షువుతో అనేక విధాల విచారించి, విరించి (బ్రహ్మ) ధైర్యం ధరించి ఆ గజగామినీ స్త్రీతో పలికెను।
Verse 30
यथाहि मनसा सृष्टा मया त्वं वरवर्णिनी । तथा भूतासि चार्वंगि मानसोन्मादकारिणी ॥ ३० ॥
ఓ వరవర్ణినీ! నేను మనసులో నిన్ను ఎలా సృష్టించానో, అలాగే నీవు ప్రాప్తించావు; ఓ చార్వంగీ! నీవు మనసుకు ఉన్మాదం కలిగించేదానివి।
Verse 31
तमुवाच तदा सा तु प्रणम्य चतुराननम् । पश्य मूर्छान्वत्नांथ जगत्स्थावरजंगमम् ॥ ३१ ॥
అప్పుడు ఆమె చతుర్ముఖ బ్రహ్మను నమస్కరించి ఇలా పలికింది—“చూడండి, మోహవశమై స్థావర-జంగమములైన సమస్త జగత్తు మూర్ఛితమైంది.”
Verse 32
मोहितं मम रूपेण सयोगि यदकल्मषम् । स नास्ति त्रिषु लोकेषु यः पुमान्मम दर्शनात् ॥ ३२ ॥
నా రూపముచేత మోహితుడైన ఆ యోగి పాపరహితుడవుతాడు. త్రిలోకాలలో నా దర్శనంతో అలా మారని పురుషుడు ఎవరూ లేరు.
Verse 33
भवंतमादितः कृत्वा न क्षोभं याति पद्मज । आत्मस्तुतिर्न कर्तव्या केनचिच्छुभमिच्छता ॥ ३३ ॥
ఓ పద్మజా! ఆద్య ప్రభువును ముందుగా స్థాపించినవాడు కలతకు లోనుకాడు. కనుక నిజమైన శుభాన్ని కోరువాడు ఎవరూ ఆత్మస్తుతి చేయరాదు.
Verse 34
स्तवनान्नरकं याति विशुद्धोऽपि च मानवः । तथापि स्तवनं ब्रह्मन् कर्तव्यं कार्यहेतुना ॥ ३४ ॥
కేవలం స్తవన-ప్రశంస వల్ల శుద్ధుడైన మనిషి కూడా నరకానికి వెళ్లవచ్చు. అయినా, ఓ బ్రాహ్మణా! ధర్మసమ్మత కార్యహేతువుతో స్తవనం చేయవలెను.
Verse 35
साहं सृष्टा त्वया ब्रह्मन् कस्यचित्क्षोभणाय वै । तमादिश जगन्नाथ क्षोभयिष्ये न संशयः ॥ ३५ ॥
ఓ బ్రహ్మన్! నేను నిజంగా మీచేత ఎవరో ఒకరిని కలతపెట్టుటకై సృష్టింపబడినదానిని. కనుక, ఓ జగన్నాథా! అతని విషయమై నాకు ఆజ్ఞాపించండి; నేను నిస్సందేహంగా అతనిని క్షోభింపజేస్తాను.
Verse 36
मां दृष्ट्वापि क्षितौ देव भूधरश्चापि मुह्यति । किं पुनश्चेतनोपेतः श्वासोच्छासी नरस्त्विति ॥ ३६ ॥
హే దేవా! నన్ను చూచిన మాత్రాన భూమిపై ఉన్న పర్వతమూ మోహితమవుతుంది; మరి చైతన్యముతో, శ్వాస-ప్రశ్వాసములతో కదిలే మనిషి ఎంతగా మోహపడకపోతాడు?
Verse 37
तथा चोक्तं पुराणेषु नारीवीक्षणवर्णनम् । उन्मादकरणं नॄणां दुश्चरव्रतनाशनम् ॥ ३७ ॥
పురాణాలలో ఇలా చెప్పబడింది—స్త్రీని చూడటాన్ని వర్ణించడం పురుషులకు ఉన్మాదాన్ని కలిగిస్తుంది; కఠినంగా ఆచరించిన దుష్కర వ్రతాలనూ నాశనం చేస్తుంది.
Verse 38
सन्मार्गे तावदास्ते प्रभवति पुरुषस्तावदेवेंद्रियाणां लज्जां तावद्विधत्ते विनयमपि समालंबते तावदेव । भ्रूचापाक्षेपयुक्ताः श्रवणपथगता नीलपक्ष्माण एते यावल्लीलावतीनां न हृदि धृतिमुषो दृष्टिबाणाः पतंति ॥ ३८ ॥
మనిషి అంతవరకు సన్మార్గంలో నిలిచి ఉంటాడు; అంతవరకే ఇంద్రియాలు వశంలో ఉంటాయి; అంతవరకే లజ్జా, వినయం నిలుస్తాయి—లీలావతులైన యువతుల భ్రూధనుస్సు కదలికతో, నీల పక్ష్మాలతో, చెవుల మార్గంగా వచ్చి హృదయంలో పడే దృష్టిబాణాలు ధైర్యాన్ని దోచుకునే వరకు మాత్రమే.
Verse 39
धिक्तस्य मूढमनसः कुकवेः कवित्वं यः स्त्रीमुखं च शशिनं च समीकरोति । भ्रूक्षेपविस्मितकटाक्षनिरीक्षनिरीक्षितानि कोपप्रसादहसितानि कुतः शशांके ॥ ३९ ॥
స్త్రీముఖాన్ని చంద్రునితో సమానంగా చెప్పే ఆ మూఢమనస్క కుకవியின் కవిత్వానికి ధిక్కారం. ఓ శశాంకా! నీలో ఎక్కడ ఉన్నాయి ఆ భ్రూక్షేపాలు, ఆశ్చర్యభరిత పక్కచూపులు, మళ్లీ మళ్లీ తిలకించబడే కటాక్షాలు, అలాగే కోపం, ప్రసాదం, హాస్యం వంటి భావాలు?
Verse 40
पीतं हि मद्यं मनुजेन नाथ करोति मोहं सुविचक्षणस्य । स्मृता च दृष्टा युवती नरेण विमोहयेदेव सुराधिका हि ॥ ४० ॥
హే నాథా! మనిషి తాగిన మద్యం వివేకవంతునికీ మోహాన్ని కలిగిస్తుంది. యువతి అయితే—మనిషి గుర్తు చేసుకున్నా, కేవలం చూసినా—మద్యంకన్నా ఎక్కువగా మోహింపజేస్తుంది.
Verse 41
मोहनार्थं त्वया सृष्टा नराणां प्रपितामह । तमादिशजगन्नाथ त्रैलोक्यं मोहयाम्यहम् ॥ ४१ ॥
హే ప్రపితామహా! నరులను మోహింపజేయుటకే నీవు నన్ను సృష్టించితివి. కావున హే జగన్నాథా, నన్ను ఆజ్ఞాపించుము—నేను త్రిలోకమును మోహింపజేయుదును.
Verse 42
ब्रह्मोवाच । सत्यमुक्तं त्वया देवि नासाध्यं भुवनत्रये । नागनासोरु सुभगे मत्तमातंगगामिनि ॥ ४२ ॥
బ్రహ్ముడు పలికెను—హే దేవీ! నీవు పలికినది సత్యమే; త్రిభువనమందు నీకు అసాధ్యమేమీ లేదు. హే సుభగే, నాగనాససమాన ఊరువులు గలదానా, మత్తహస్తినీగమనముగలదానా!
Verse 43
या त्वं दूषयसे चेतो ममापि वरवर्णिनि । तन्मया सुगृहीतं तु कृतं ज्ञानांकुशेन हि ॥ ४३ ॥
హే వరవర్ణినీ! నీవు కలుషితం చేయదలచిన నా మనస్సును నేను జ్ఞానాంకుశముతో దృఢముగా పట్టుకొని నియంత్రించితిని.
Verse 44
सा त्वं कथं न लोकानां चेतांस्यपहरिष्यसि । सत्यमेतद्विशालाक्षि तव रूपं विमोहनम् ॥ ४४ ॥
హే విశాలాక్షీ! నీవు ప్రజల మనస్సులను ఎలా అపహరించకపోదువు? నిజమే—నీ రూపము మోహకమై భ్రమింపజేయునది.
Verse 45
सामरं हि जगत्सर्वं निश्चेष्टमपि लक्षये । यन्निमित्तं मया सृष्टा तत्साधय वरानने ॥ ४५ ॥
దేవులతో కూడిన సమస్త జగత్తు కలహములో ఉన్నదని, అయినా నిశ్చేష్టమై ఉన్నట్లు నేను గమనించుచున్నాను. హే వరాననే! నేను నిన్ను ఏ ప్రయోజనార్థం సృష్టించితినో, దానిని సాధించుము.
Verse 46
वैदिशे नगरे राजा नाम्ना रुक्मांगदः क्षितौ । यस्य सन्ध्यावली भार्या तव रूपोपमा शुभे ॥ ४६ ॥
భూమిపై వైదిశా నగరంలో రుక్మాంగదుడు అనే రాజు ఉండెను. అతని శుభమయి రాణి సంధ్యావళి; ఆమె రూపం నీ రూపానికి ఉపమానమైంది.
Verse 47
यस्यां धर्मांगदो जातो पितुरत्यधिकः सुतः । दशनागायु तबलः प्रतापेन रविर्यथा ॥ ४७ ॥
ఆమె గర్భమున ధర్మాంగదుడు జన్మించెను; తండ్రిని మించిన కుమారుడు. అతడు పదివేల ఏనుగుల బలముతో, ప్రతాపమున సూర్యునివలె ప్రకాశించెను.
Verse 48
यः क्षांत्या धरया तुल्यो गांभीर्ये सांगरोपमः । तेजसा वह्निवद्द्वीप्तः क्रोधे वैवस्वतोपमः ॥ ४८ ॥
అతడు క్షమలో భూమివలె, గాంభీర్యములో సముద్రమువలె, తేజస్సులో అగ్నివలె దగ్ధప్రకాశముగా, క్రోధములో వైవస్వత యమునివలె భయంకరుడై యుండెను.
Verse 49
त्यागे वैरौचनिर्यद्वद्गतौ हि पवनोपमः । सौम्यत्वे शशितुल्यस्तु रूपवान् मन्मथो यथा ॥ ४९ ॥
త్యాగములో వైరోచని బలివలె, గతిలో పవనమువలె. సౌమ్యతలో చంద్రునివలె, రూపములో మన్మథునివలె మనోహరుడై యుండెను.
Verse 50
जीवभार्गवयोस्तुल्यो यो नीतौ राजनन्दनः । पित्रा भुक्तं समस्तैकं जंबूद्वीपं वरानने ॥ ५० ॥
ఓ వరాననే, ఆ రాజకుమారుడు నీతిలో జీవ-భార్గవుల సమానుడు. అతని తండ్రి సమస్త జంబూద్వీపమును ఒకే అఖండ రాజ్యముగా పాలించెను.
Verse 51
धर्मांगदेन द्वीपानि संजितान्यपराण्यपि । पित्रोस्तु व्रीडया येन न ज्ञातं प्रमदासुखम् ॥ ५१ ॥
ధర్మాంగదుడు ఇతర ద్వీపాలనూ జయించాడు; అయినా తల్లిదండ్రుల పట్ల లజ్జా‑భక్తితో స్త్రీలతో క్రీడాసుఖాన్ని ఎప్పుడూ ఆస్వాదించలేదు।
Verse 52
स्वयं प्राप्ताः परित्यक्ता येन भार्याः सहस्रशः । यो न वाक्याद्विचलते सहैव हि पितुर्गृहे ॥ ५२ ॥
స్వయంగా వచ్చి చేరిన వేలాది భార్యలనూ అతడు త్యజించాడు; ఇచ్చిన మాట నుండి ఎప్పుడూ తొలగడు, తండ్రి ఇంట్లోనూ వ్రతస్థుడై నిలిచాడు।
Verse 53
यस्य वै त्रीणि सुभगे मातॄणां चारुहासिनि । शतानि कनकाभासे त्वविशेषेण पश्यति ॥ ५३ ॥
ఓ సుభగే, మధురహాసినీ, కనకవర్ణే! ఎవడు భేదం లేకుండా మూడు వందల మాతృదేవతలను దర్శిస్తాడో, అతనికి అటువంటి దివ్యదృష్టి కలదు।
Verse 54
तस्य धर्मप्रधानस्य पुत्ररत्नांचितस्य च । समीपं गच्छ चार्वंगि मंदरे पर्वतोत्तमे ॥ ५४ ॥
ధర్మమే ప్రధానంగా ఉన్న, రత్నసమాన కుమారులతో అలంకృతుడైన అతని సమీపానికి వెళ్లు—ఓ సుందరాంగీ! పర్వతోత్తమమైన మందరంపై।
Verse 55
तत्र वत्स्यति राजा वै तुरगेणातिवाहितः । तव गीतेन चार्वंगि मोहितोऽश्वं विहाय च ॥ ५५ ॥
అక్కడ రాజు వేగంగా తీసుకెళ్లే గుర్రంపై వచ్చి నిలిచివుంటాడు; కానీ ఓ సుందరాంగీ, నీ గానంతో మోహితుడై గుర్రాన్నికూడా విడిచిపెడతాడు।
Verse 56
अधिरुह्य गिरेः पृष्ठं स संगं यास्यति त्वया । तत्र देवि त्वयावाच्यं मिलित्वा भूभुजा त्विह ॥ ५६ ॥
పర్వతపు వెన్నుపై అధిరోహించి అతడు నీతో కలిసి నియత సంగమస్థానానికి వెళ్తాడు. అక్కడ, ఓ దేవీ, ఇక్కడ రాజును కలుసుకొని ఈ సందేశాన్ని అతనికి తెలియజేయుము.
Verse 57
अहं भार्या भविष्यामि तव राजन्न संशयः । यद्ब्रवीमि ह्यहं नाथ तत्कार्यं हि त्वया ध्रुवम् ॥ ५७ ॥
ఓ రాజా, సందేహమే లేదు—నేను నీ భార్యనగుదును. ఓ నాథా, నేను చెప్పినది నీవు తప్పక నెరవేర్చవలెను.
Verse 58
मोहितस्तव रूपेण तथैव प्रतिपद्यते । यतस्तं शपथैर्धृत्वा दक्षिणेन करेण वै ॥ ५८ ॥
నీ రూపముచేత మోహితుడై అతడు అలాగే ప్రవర్తిస్తాడు; అందుచేత ఘనమైన ప్రమాణాలతో అతనిని బంధించి, నిజంగా అతని కుడిచేతిని పట్టుకున్నాడు.
Verse 59
वाच्यः कतिपयैः सुभ्रु दिनैरपगतैस्त्विति । सुरते तव चार्वंगि यदा मुग्धो हि लक्ष्यते ॥ ५९ ॥
ఓ సుభ్రూ, కొన్ని దినాలు గడిచిన తరువాత ఇలా చెప్పవలెను: ఓ చార్వంగీ, సురతక్రీడలో అతడు నీపై మోహితుడై ఉన్నట్టు స్పష్టంగా కనిపించినప్పుడు…
Verse 60
तदा प्रहस्य राज्ञो वै स्मारणीयं पुरा वचः । यस्त्वया शपथो राजन्कृतो मद्वाक्यपालने ॥ ६० ॥
అప్పుడు నవ్వుతూ అతడు రాజుకు పూర్వ వాక్యాన్ని జ్ఞాపకం చేశాడు: “ఓ రాజా, నా మాటను పాటించుటకు నీవు చేసిన ప్రమాణం…”
Verse 61
तत्पालयमहीपाल मन्येऽहं समयस्त्विति । एवमुक्ते त्वया मुग्धो राजा वै सत्यगौरवात् ॥ ६१ ॥
కాబట్టి, ఓ భూపాలా! దీనిని రక్షించుము—ఇదే యథార్థ సమయధర్మము (ఒప్పంద కర్తవ్యము) అని నేను భావిస్తున్నాను. నీవు ఇలా పలికినప్పుడు, సత్యగౌరవంతో మోహితుడైన రాజు సమ్మతించాడు.
Verse 62
पालयामि न संदेहो ब्रूहि किं ते ददाम्यहम् । एवमुक्ते तु वचने त्वया वाच्यो वरानने ॥ ६२ ॥
నేను రక్షిస్తాను—సందేహమే లేదు. చెప్పు, నీకు నేను ఏమి ఇవ్వాలి? ఇలా పలికిన మాటల తరువాత, ఓ సుందరముఖీ, నీవు నీ వరాన్ని చెప్పవలెను.
Verse 63
रुक्मांगदो महीपालो धर्मांगदपिता शुभे । नोपवासस्त्वया कार्यो जातु वै हरिवासरे ॥ ६३ ॥
ఓ శుభాంగీ! ధర్మాంగదుని తండ్రి అయిన రుక్మాంగద మహీపాలుడు ఇలా అన్నాడు—‘హరివాసరమున (శ్రీహరి పవిత్ర దినమున) నీవు ఎప్పటికీ ఉపవాసం చేయకూడదు.’
Verse 64
सुरतस्रं सकारी मे ह्युपवासो भवेत्प्रिय । सुमुग्धां यौवनोपेतां स्वभार्यां यो न सेवते ॥ ६४ ॥
ప్రియమా! నాకు దాంపత్యసుఖాన్ని విరమించడమే ఒక విధమైన ఉపవాసమవుతుంది. ఎవడు తన సొంత భార్యను—మోహకురాలిని, యౌవనసంపన్నురాలిని—ప్రేమతో సేవించి సన్నిహితంగా ఉండడంలేదో, అతడు గృహధర్మంలో దోషం చేస్తాడు.
Verse 65
पर्वापेक्षी दुराचारः स याति नरकं ध्रुवम् । त्रिरात्रमपविद्धाहं त्वया भूप उपोषणात् ॥ ६५ ॥
పర్వదినాల కోసమే ఉపవాసం చేసే దురాచారి నిశ్చయంగా నరకానికి పోతాడు. ఓ భూపా! నీ ఉపవాసం వల్ల నేను మూడు రాత్రులు దూరంగా (అవమానంగా) ఉంచబడ్డాను.
Verse 66
नाहं निमेषमप्येकं स्थातुं शक्ता त्वया विना । श्राद्धकाले तु संप्राप्ते उपाविष्टैर्द्विजैः किल ॥ ६६ ॥
నేను నీవు లేకుండా ఒక్క క్షణం కూడా ఉండలేను. నిజానికి, శ్రాద్ధ సమయం ఆసన్నమై, బ్రాహ్మణులు ఆసీనులైనప్పుడు...
Verse 67
याचते संगमं भार्या यदि भोग्या तदैव सा । एवं संबोध्यमानोऽपि यदा राजा वचस्तव ॥ ६७ ॥
భార్య సంగమాన్ని కోరినప్పుడు, ఆమె అర్హురాలైతే, అప్పుడే ఆమెను స్వీకరించాలి. ఈ విధంగా బోధించబడినప్పటికీ, రాజు...
Verse 68
न करिष्यति चार्वंगि तदा वाच्यं परं वचः । यदि न त्यजसे राजन्नुपवासं हरेर्दिने ॥ ६८ ॥
ఓ సుందరీ, అతడు అలా చేయకపోతే, ఈ కఠినమైన మాట చెప్పాలి: 'ఓ రాజా, నీవు హరి వాసరమున ఉపవాసాన్ని విడవకపోతే...'
Verse 69
स्वहस्तेन शिरश्च्छित्वा स्वपुत्रस्य वरासिना । धर्मांगदस्य राजेंद्र ममोत्संग्क्षिप स्वयम् ॥ ६९ ॥
ఓ రాజేంద్రా, నీ స్వహస్తాలతో శ్రేష్ఠమైన ఖడ్గంతో నీ కుమారుడైన ధర్మాంగదుని తల నరికి, స్వయంగా నా ఒడిలో వేయి.
Verse 70
यद्येतन्मत्प्रियं त्वं हि न करोषि महीपते । धर्मक्षीणो भवान् गंता नरके नात्र संशयः ॥ ७० ॥
ఓ రాజా, నాకిష్టమైన ఈ పనిని నీవు చేయకపోతే, నీ ధర్మం నశిస్తుంది మరియు నీవు నరకానికి వెళ్తావు, ఇందులో సందేహం లేదు.
Verse 71
श्रुत्वा त्वदीयं वचनं वरांगने न हिंस्यते प्राणसमं च पुत्रम् । संगृह्य वाक्यं वसुधामराणां सम्भोक्ष्यते माधववासंरेऽसौ ॥ ७१ ॥
హే వరాంగనే! నీ వచనాన్ని విని ఆమె ప్రాణసమానమైన తన కుమారుని హింసించదు. భూమిపై దేవతల ఉపదేశాన్ని స్వీకరించి ఆమె మాధవుని ధామంలో నివసించి దివ్య మంగళసౌఖ్యాన్ని అనుభవిస్తుంది.
Verse 72
ततो जनो यास्यति पूर्ववच्च यमांतिकं किंकरपाशबद्धः । लिपिप्रमाणं नरकाधिवासी भविष्यते साधु कृतं त्वया हि ॥ ७२ ॥
అప్పుడు ఆ మనిషి మునుపటిలాగే యముని సమీపానికి తీసుకుపోబడతాడు, అతని సేవకుల పాశాలతో బంధింపబడి. నరకవాసిగా అతడు లిఖిత లేఖనే కర్మల ప్రమాణంగా ఎదుర్కొంటాడు—నీవు చెప్పింది నిజమే.
Verse 73
अथ यदि निहंति तनयं राजा सत्येन संयुतः श्रीमान् । निःशेषामरपूज्यं व्रजति पदं पद्मनाभस्य ॥ ७३ ॥
సత్యనిష్ఠుడైన శ్రీమంత రాజు తన కుమారుని కూడా సంహరిస్తే, అతడు సమస్త అమరులు పూజించే పద్మనాభుని పరమపదాన్ని పొందుతాడు.
Verse 74
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीं प्रति ब्रह्मवाक्यं नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥
ఇట్లు శ్రీబృహన్నారదీయ పురాణ ఉత్తరభాగంలో ‘మోహినీని ఉద్దేశించి బ్రహ్మవాక్యం’ అనే ఏడవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
The chapter frames Hari-smaraṇa and vrata-observance as a grace-based jurisdictional shift: devotees who fast and praise Hari are said to move beyond Yama’s karmic accounting (his ‘records’), indicating bhakti’s power to nullify or transcend punitive karmic pathways.
It functions as a classical vairāgya technique (aśubha-bhāvanā): by seeing the body as bones, flesh, fat, impurities, and transient parts, the mind is pulled away from kāma-delusion and anchored in discriminative knowledge (jñāna) and self-restraint.
By setting up Rukmāṅgada’s oath-bound dilemma—abandon Harivāsara or commit an unthinkable act—the text dramatizes dharma’s hierarchy and the cost of truth-vows; the promised resolution is that unwavering satya, aligned with Viṣṇu’s purpose, culminates in attaining Padmanābha’s abode.