మోహినీ ప్రసంగంలో రాజు రుక్మాంగదుడు హరివాసరము/ఏకాదశీనాడు అన్నత్యాగ వ్రతాన్ని అచంచలంగా పాటించాలనే సంకల్పాన్ని ప్రకటిస్తాడు. కీర్తినష్టం, అబద్ధవాది అనే అపవాదు, రాజ్యనాశనం, లోకనింద, ప్రియవియోగం, మరణం లేదా నరకం కూడా స్వీకరిస్తాను గాని ఏకాదశీ వ్రతభంగం చేయను అని అంటాడు. ఈ అధ్యాయం ఏకాదశీ ఉపవాసాన్ని పాపనాశకమైన, యశస్సు–పుణ్యాన్ని ప్రసాదించే సాధనగా ప్రశంసించి, నిషిద్ధ భోజనం, దుష్సంగం, మద్యపానం వంటి అతిక్రమ జీవనాన్ని ఖండిస్తుంది. ‘ఇది నాది’ అనే మోహ–మమకారమే బంధన మూలమని చూపి, వ్రతజన్య ఆత్మనిగ్రహాన్ని ప్రతిపాదిస్తుంది. భేరీనాదంలా ప్రజలలో ప్రతిష్ఠితమైన ఈ వ్రతపాలన వల్లనే రుక్మాంగదుని త్రిలోక కీర్తి నిలిచిందని ముగుస్తుంది.
Verse 1
राजोवाच । कीर्तिर्नश्यतु मे पुत्र ह्यनृती वा भवाम्यहम् । गतो वा नरकं घोरं कथं भोक्ष्ये हरेर्दिने ॥ १ ॥
రాజు పలికెను—పుత్రా, నా కీర్తి నశించనీ, నేను అబద్ధవాడినైపోయినా, లేదా ఘోర నరకానికి వెళ్లినా; హరి పవిత్ర దినమున నేను భోజనం ఎలా చేయగలను?
Verse 2
ब्रह्मणो निलयं यातु देवीयं मोहिनी सुत । भूयो भूयो वदति मां दुर्मेधाश्च सुबालिशा ॥ २ ॥
మోహినీ సుతా, ఈ దేవి బ్రహ్మలోకానికి వెళ్లుగాక. మూర్ఖబుద్ధి గల, అతి బాలిష్టులు నన్ను మళ్లీ మళ్లీ ఇలానే అంటున్నారు.
Verse 3
नापरं कामये राज्यं वसुधां वसु किंचन । मुक्त्वैवं वासरे विष्णोर्भोजनं पापनाशने ॥ ३ ॥
నాకు మరేదీ కావదు—రాజ్యమూ కాదు, భూమీ కాదు, ఏ ధనమూ కాదు. విష్ణు దినమున పాపనాశక వ్రతంగా భోజనాన్ని త్యజించడమే నా సంకల్పం.
Verse 4
यद्यहं कुत्सितां योनिं व्रजेयं क्रिमिसंज्ञिताम् । तथापि नैव कर्ताहं भोजनं हरिवासरे ॥ ४ ॥
నేను ‘కృమి’ అని పిలువబడే నింద్య జన్మలో పడిపోయినా, హరి దినమున నేను ఎప్పటికీ భోజనం చేయను.
Verse 5
एषा गुरुतरा भूत्वा लोकानां शिक्षयान्विता । दुंदुभी कुर्वती नादं सा कथं वितथा भवेत् ॥ ५ ॥
ఈ బోధ లోకాలకు శిక్షణనిచ్చే విధంగా అత్యంత గంభీరమై, దుందుభి నాదంలా మ్రోగుతోంది; అది అసత్యం ఎలా అవుతుంది?
Verse 6
अभक्ष्यभक्षणं कृत्वा अगम्यागमनं तथा । अपेयं चैव पीत्वा तु किं जीवेच्छरदः शतम् ॥ ६ ॥
అభక్ష్యాన్ని భక్షించి, అగమ్యుని వద్దకు వెళ్లి, అపేయాన్ని త్రాగి—ఇలా పాపాచరణంతో వందేళ్లు జీవించినా ప్రయోజనం ఏముంది?
Verse 7
असत्यं वापि कृत्वाहं त्यक्तराज्यनयः क्षितौ । धिक्कृतोऽपि जनैः सर्वैर्न भोक्ष्ये हरिवासरे ॥ ७ ॥
నేను అసత్యం పలికినా, రాజనీతి-బలాన్ని కోల్పోయి భూమిపై పడవేయబడినా, అందరూ నిందించినా—హరివాసరమున (ఏకాదశి) నేను భోజనం చేయను.
Verse 8
वियोगे चपलापांग्या यदि चेन्मरणं मम । तच्चापि वरमेवात्र न भोक्ष्ये हरिवासरे ॥ ८ ॥
చపలమైన పక్కచూపు గల స్త్రీ వియోగంలో నాకు మరణం వచ్చినా, అది కూడా ఇక్కడ శ్రేయస్కరం; హరివాసరమున (ఏకాదశి) నేను భోజనం చేయను.
Verse 9
कथं हर्षमहं कर्ता मार्तंडतनयस्य वै । व्रजद्भिर्मनुजैर्मार्गे निरयस्यातिदुःखितैः ॥ ९ ॥
మార్తండుని కుమారుడు (యముడు) కారణంగా నేను ఎలా ఆనందించగలను? మార్గమున మనుష్యులు అత్యంత దుఃఖంతో నరకానికి తరలింపబడుతున్నారు కదా.
Verse 10
यास्तु शून्याः कृतास्तात मया नरकपंक्तयः । जनैः पूर्णा भविष्यंति मयि भुक्ते तु ताः सुत ॥ १० ॥
తాతా, నేను ఖాళీగా ఉంచిన నరకపంక్తులు—నేను ఫలాన్ని అనుభవించిన తరువాత—మళ్లీ ఇతర జనులతో నిండిపోతాయి, కుమారా.
Verse 11
मास्म सीमन्तिनी पुत्र कुक्षौ संधारयेत्सुतम् । समर्थो यस्तु शत्रूणां हर्षं संजनयेद्भुवि ॥ ११ ॥
ఓ గర్భిణీ స్త్రీ, సమర్థుడై ఉండి కూడా భూమిపై శత్రువులకు ఆనందాన్ని కలిగించే కుమారుని నీ గర్భంలో ధరించవద్దు.
Verse 12
भोजनं वासरे विष्णोरेतदेव हियाचते । तन्न दास्यामि मोहिन्या याचितोऽपि सुरासुरैः ॥ १२ ॥
విష్ణువు యొక్క పవిత్ర దినమున ఆమె అన్నమునే కోరుచున్నది. దేవతలు, రాక్షసులు అడిగినను, మోహిని అడిగినను నేను అన్నమును ఇవ్వను.
Verse 13
पिबेद्विषं विशेद्वह्निं निपतेत्पर्वताग्रतः । आकाशभासा स्वशिरश्छिंद्यादेव वरासिना ॥ १३ ॥
విషము త్రాగవచ్చును, అగ్నిలో ప్రవేశించవచ్చును, పర్వత శిఖరము నుండి పడవచ్చును, లేదా ఆకాశము వలె మెరిసే కత్తితో తన తలను నరుక్కోవచ్చును (కానీ ఏకాదశి నాడు భుజించరాదు).
Verse 14
न भोक्ष्यते हरिदिने राजा रुक्मांगदः क्षितौ । रुक्मांगदेति मन्नाम प्रसिद्धं भुवनत्रये ॥ १४ ॥
హరి దినమున (ఏకాదశి) రాజు రుక్మాంగదుడు భూమిపై భోజనము చేయడు. ఇందువలననే 'రుక్మాంగదుడు' అను నా పేరు ముల్లోకములలో ప్రసిద్ధి చెందినది.
Verse 15
एकादश्युपवासेन तन्मया संचितं यशः । स कथं भोजनं कृत्वा नाशये स्वकृतं यशः ॥ १५ ॥
ఏకాదశి ఉపవాసము ద్వారా నేను సంపాదించిన కీర్తిని, ఇప్పుడు భోజనము చేసి నా స్వార్జితమైన ఆ కీర్తిని ఎట్లు నాశనము చేసుకోగలను?
Verse 16
म्रियते यदि वा गच्छति निपतति नश्येच्च खंडशो वापि । विरमति तदपि न चेतो मामकमिति मोहिनीहेतोः ॥ १६ ॥
అది చనిపోయినా, వెళ్లిపోయినా, పడిపోయినా, నశించినా—చిన్నచిన్న ముక్కలైనా—మోహకారణంగా మనస్సు ‘ఇది నాది’ అనే భావనను విడిచిపెట్టదు।
Verse 17
परित्यजाम्येष निजं हि जीवितं लोकैः समेतः सहदारभृत्यैः । न त्वेव कुर्यां मधुसूदनस्य दिने सुपुण्येऽन्ननिषेवणं हि ॥ १७ ॥
నా ప్రజలు, భార్య, సేవకులతో కూడ ఈ ప్రాణాన్ని వదిలేయగలను; కానీ మధుసూదనుడు (విష్ణువు) యొక్క అత్యంత పుణ్యదినంలో అన్నభోజనం మాత్రం ఎప్పటికీ చేయను।
Verse 18
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीचरिते षड्वविंशोऽध्यायः ॥ २६ ॥
ఇట్లు శ్రీ బృహన్నారదీయ పురాణ ఉత్తరభాగంలోని ‘మోహినీచరితం’ అనే ఇరవై ఆరవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
The chapter presents Ekādaśī as a directly Hari-centered observance whose fruit is both moral (restraint and purity) and metaphysical (sin-destruction and merit). Because it is tied to Viṣṇu’s sacred time, violating it is portrayed as more spiritually ruinous than worldly losses; hence the king ranks the vow above reputation, sovereignty, and even survival.
It warns against a life normalized around prohibited consumption and association—“eating what must not be eaten… consorting with whom one must not… drinking what must not”—and implies that longevity without dharma is meaningless. Ekādaśī becomes the emblem of disciplined living that reverses such decline.