Narada Purana — Purva Bhaga, Shloka 149

Hanūmaccarita

The Account of Hanumān

Devanagari script

त्रिंशत्प्रभेदान्भक्ष्यांस्तु पायसं च चतुर्विधम् । सुपक्वं पाकजातं च कल्पितं यच्छतद्वयम् ॥ १४९ ॥

Transliteration

triṃśatprabhedānbhakṣyāṃstu pāyasaṃ ca caturvidham | supakvaṃ pākajātaṃ ca kalpitaṃ yacchatadvayam || 149 ||

Translation

భక్ష్య పదార్థాలను ముప్పై విధాలుగా, అలాగే పాయసాన్ని నాలుగు విధాలుగా—సుపక్వం, పాకజాతం, మరియు రెండు రకాల కల్పితం—ఇలా సమర్పించవలెను।

Word by Word

• त्रिंशत्-प्रभेदान्: thirty varieties (kinds)
• त्रिंशत्-प्रभेदान्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: त्रिंशत् (संख्या-प्रातिपदिक) + प्रभेद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (Accusative), बहुवचन; द्विगु—त्रिंशत् प्रभेदाः यस्य/यत्र (thirty varieties)

• भक्ष्यान्: edibles/sweets
• भक्ष्यान्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: भक्ष्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (Accusative), बहुवचन

• तु: indeed
• तु: सम्बन्ध (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; विरोध/विशेषार्थक (but/indeed)

• पायसम्: rice-pudding (pāyasa)
• पायसम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पायस (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Accusative), एकवचन

• च: and
• च: सम्बन्ध (Conjunction/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक (and)

• चतुर्-विधम्: fourfold (of four kinds)
• चतुर्-विधम्: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: चतुर् (संख्या-प्रातिपदिक) + विध (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; चतुर्विध = चतुर्भिः प्रकारैः युक्तम् (fourfold); पायसम् इति विशेषणम्

• सु-पक्वम्: well-cooked
• सु-पक्वम्: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सु (अव्यय/उपसर्ग) + पक्व (कृदन्त, √पच् + क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘well-cooked’; (भक्ष्य/पायसादि) विशेषणम्

• पाक-जातम्: cooked/prepared
• पाक-जातम्: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पाक (प्रातिपदिक) + जात (कृदन्त, √जन् + क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; पाकजात = पाकात् जातम्/पाकेन सिद्धम् (prepared by cooking)

• च: and
• च: सम्बन्ध (Conjunction/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक (and)

• कल्पितम्: prepared/arranged
• कल्पितम्: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: √कॢप् (धातु) → कल्पित (कृदन्त, क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त—‘arranged/prepared’

• यच्छत्: offers/gives
• यच्छत्: क्रिया (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √यम् (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद; ‘gives/offers’

• तत्-द्वयम्: those two (items/both)
• तत्-द्वयम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + द्वय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Accusative), एकवचन; तद्द्वय = तयोः/तत् द्वयम् (that pair/both of those)

Speaker

Sanatkumara (in instruction to Narada, within Vedanga/technical-ritual context)

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: bhakti

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in Narada Purana?

It emphasizes order and correctness in offerings—classifying foods like bhakṣya and pāyasa so that ritual giving (dāna/naivedya) is done according to recognized categories rather than casually.

How does this verse explain the path of devotion (Bhakti)?

Bhakti is expressed through careful, rule-aligned offering: devotion is not only emotion but also disciplined service, where the devotee prepares and presents food in a proper, sattvic and methodical way.

What practical Vedic knowledge (Vedanga) is highlighted here?

A technical, procedural mindset akin to Kalpa (ritual manuals): it shows how items used in rites are classified and specified, supporting accurate performance of offerings and ceremonies.