Hayagrīva-pūjā-vyākhyāna (Worship Procedure and Mantra-Siddhi of Hayagrīva)
సనత్కుమారుడు ప్రణవకేంద్రితమైన, విష్ణుసంబంధ మంత్రవ్యవస్థను వివరిస్తాడు—ఋషి ఇందు, ఛందస్సు విరాట్, దేవత దధివామన; బీజం తారా/ఓం, శక్తి వహ్నిజాయా. శరీరంలో న్యాసస్థాపనలు, అష్టాదశ మంత్రప్రతిష్ఠ, అనంతరం పూజా-హోమ విధానం—మూడు లక్షల జపం చేసి దాని దశాంశం నెయ్యితో నానబెట్టిన ఆహుతులతో హోమం. పాయసం, దధియన్నం, ఎర్ర కమలాలు, అపామార్గం వంటి ఆహుతులతో ఐశ్వర్యం, భయనివృత్తి, రోగశమనము, వశీకరణం, బంధవిమోచనం, అన్నవృద్ధి ఫలాలు చెప్పబడినవి. తరువాత యంత్ర/మండల నిర్మాణం—పద్మకర్ణికలో పూజ, కేశర-దళాలపై షడంగ పూజ, నాలుగు వ్యూహాలు, శక్తులు, ఆయుధాలు, దిక్పాలకులు, అష్టదిగ్గజాలు వారి భార్యల స్థాపన. రెండవ మంత్రప్రవాహంలో హయగ్రీవ (తురగానన)—ఋషి బ్రహ్మ, ఛందస్సు అనుష్టుప్; బాహ్య వలయాలలో వేదాంగాలు, మాతృకలు, భైరవులు, అవతారాలు, నదులు, గ్రహాలు, పర్వతాలు, నక్షత్రాలు. చివరగా అభిమంత్రిత జలం, గ్రహణకాల కర్మలు, బీజసంస్కారంతో సరస్వతసిద్ధి—వాక్ప్రభుత్వం, విద్యాపాటవం—ప్రదానం చేయునని వర్ణించబడింది।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । प्रणवो हृदयं विष्णुर्नेन्तः सुरपतिस्तथा । महाबलाय स्वाहांतो मंत्रो वसुधराक्षरः ॥ १ ॥
సనత్కుమారుడు పలికెను—ప్రణవమైన ‘ఓం’ విష్ణువుని హృదయం; దాని అంతరంలో దేవాధిపతియును నివసించును. ‘స్వాహా’తో ముగియు ఈ మంత్రం మహాబలునికై, లోకధారక అక్షరమగును.
Verse 2
मुनिरिंन्दुर्विराट् छन्दो देवता दधिवामनः । तारो बीजं तथा शक्तिर्वह्निजाया प्रकीर्तिता ॥ २ ॥
ఈ మంత్రానికి ఋషి ఇండు, ఛందస్సు విరాట్, దేవత దధివామనుడు. బీజం ‘తార’ అనగా ప్రణవ ‘ఓం’; శక్తి ‘వహ్నిజాయా’—అగ్ని దేవుని భార్య—అని ప్రకటించబడింది.
Verse 3
चंद्राक्षिरामबाणेंषु नेत्रसंख्यैर्मनूद्भवैः । वर्णैः षडंगं कृत्वा च मूर्ध्नि भाले च नेत्रयोः ॥ ३ ॥
‘చంద్రాక్షి, రామ, బాణ…’ మొదలైన మంత్రసమూహంలో, నేత్రసంఖ్యకు సమానమైన మంత్రజన్య అక్షరాలతో షడంగ-న్యాసం చేసి, శిరస్సు, నుదురు మరియు రెండు కన్నులపై స్థాపించవలెను.
Verse 4
कर्णयोर्घ्राणयोरोष्टतालुकण्ठभुजेषु च । पृष्टे हृद्युदरे नाभौ गुह्ये चोरुस्थले पुनः ॥ ४ ॥
చెవులలోను నాసారంధ్రాలలోను; పెదవులు, తాలువు, కంఠం, భుజాలపై; వెనుక భాగంలో; హృదయప్రదేశం మరియు ఉదరంలో; నాభిలో; గుహ్యస్థానంలో; మరల తొడల స్థానంలో—(ఇవే న్యాసస్థానాలు).
Verse 5
जानुद्वयं जङ्घयोश्च पादयोर्विन्यसेत्क्रमात् । अष्टादशैव मंत्रोत्थास्ततो देवं विचिंन्तयेत् ॥ ५ ॥
రెండు మోకాళ్లపై, మోకాళ్ల కింద భాగాలపై (జంఘలపై) మరియు పాదాలపై క్రమంగా (మంత్రాలను) న్యసించవలెను. ఈ విధంగా పద్దెనిమిది మంత్రాలు స్థాపించిన తరువాత, ప్రభువును ధ్యానించవలెను.
Verse 6
मुक्तागौरं रत्नभूषं चन्द्रस्थं भृङ्गसन्निभैः । अलकैर्विलसद्वक्त्रं कुम्भं शुद्धांबुपूरितम् ॥ ६ ॥
ముత్యంలా తెల్లగా, రత్నాలతో అలంకరించబడి, చంద్రచిహ్నంతో గుర్తింపబడి, తేనెటీగలవంటి నల్లని వంకర జుట్టుతో ముఖం శోభించే కుంభం శుద్ధజలంతో నిండింది।
Verse 7
दध्यन्नपूर्णचषकं दोर्भ्यां संदधतं भजेत् । लक्षत्रयं जपेन्मन्त्रं तद्दशांशं घृतप्लुतैः ॥ ७ ॥
పెరుగు-అన్నంతో నిండిన పాత్రను రెండు భుజాలతో ధరించి దేవతను భజించి పూజించాలి। తరువాత మంత్రాన్ని మూడు లక్షల సార్లు జపించి, దాని పదవ భాగాన్ని నెయ్యితో తడిపిన హవితో ఆహుతి ఇవ్వాలి।
Verse 8
पायसान्नैः प्रजुहुयाद्दध्यन्नेन यथाविधि । चन्द्रांते कल्पिते पीठे पूर्वोक्तें पूजयेच्च तम् ॥ ८ ॥
పాయసాన్నంతో ఆహుతులు సమర్పించి, విధి ప్రకారం పెరుగు-అన్నంతో కూడా హోమం చేయాలి। తరువాత చంద్రాకృతির చివర భాగంలో ముందుగా చెప్పినట్లు సిద్ధం చేసిన పీఠంపై ఆ దేవతను పూజించాలి।
Verse 9
संकल्पमूर्तिमूलेन संपूज्य च विधानतः । केसरेषु षडंगानि संपूज्य दिग्दलेषु च ॥ ९ ॥
విధి ప్రకారం సంకల్పంతో భావించిన మూర్తిని మూలస్థానంలో సమ్యక్గా పూజించి, తరువాత కేశరాలపై షడంగాలను పూజించి, దిక్పత్రాలపై కూడా వాటిని పూజించాలి।
Verse 10
वासुदेवं संकर्षणं प्रद्युम्नमनिरुद्धकम् । कोणपत्रेषु शांतिं च श्रियं सरस्वतीं रतिम् ॥ १० ॥
వాసుదేవ, సంకర్షణ, ప్రద్యుమ్న, అనిరుద్ధులను న్యాసం చేయాలి; అలాగే కోణపత్రాలలో శాంతి, శ్రీ, సరస్వతి, రతిని కూడా స్థాపించాలి।
Verse 11
ध्वजं च वैनतेयं च कौस्तुभं वनमालिकम् । शंखं चक्रं गदां शार्ङ्गं दलेष्वष्टसु पूजयेत् ॥ ११ ॥
అష్టదళ పద్మంలోని ఎనిమిది దళాలపై ధ్వజం, వైనతేయ గరుడుడు, కౌస్తుభ మణి, వనమాల, శంఖం, చక్రం, గద, శార్ఙ్గ ధనుస్సు—ఇవన్నీ విధిగా పూజించాలి।
Verse 12
दलाग्रेषु केशवादीन्दिक्पालांस्तदनंतरम् । तदस्त्राणि च सम्पूज्य गजानष्टौ समर्चयेत् ॥ १२ ॥
తదుపరి దళాల అగ్రభాగాల్లో కేశవాది దేవతలను, దిక్పాలులను పూజించాలి. వారి ఆయుధాలను కూడా సమ్యక్గా పూజించి, అనంతరం ఎనిమిది దిగ్గజాలను భక్తితో అర్చించాలి।
Verse 13
ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोंऽजनः । पुष्पदंतः सार्वभौमः सुप्रतीकश्च दिग्गजाः ॥ १३ ॥
ఐరావతుడు, పుండరీకుడు, వామనుడు, కుముదుడు, అంజనుడు, పుష్పదంతుడు, సార్వభౌముడు, సుప్రతీకుడు—ఇవే దిగ్గజాలు।
Verse 14
करिण्योऽभ्रमुकपिलोपिंगलानुपमाः क्रमात् । ताम्रकर्णी शुभ्रदंती चांगना ह्यंजना वती ॥ १४ ॥
క్రమంగా కరిణీలు: అభ్రముఖా, కపిలా, పింగలా, అనుపమా; అలాగే తామ్రకర్ణీ, శుభ్రదంతీ, చాంగనా, అంజనవతీ అని వర్ణించబడ్డాయి।
Verse 15
एवमाराधितो मंत्री दद्यादिष्टानि मंत्रिणे । श्रीकामः पायसाज्येन सहस्रं जुहुयात्सुधीः ॥ १५ ॥
ఈ విధంగా ఆరాధన పూర్తయిన తరువాత మంత్రసాధకుడు ఋత్వికునికి నియత దానాలను ఇవ్వాలి. శ్రీ-సంపద కోరువాడు జ్ఞానిగా పాయసంలో నెయ్యి కలిపి వెయ్యి ఆహుతులు సమర్పించాలి।
Verse 16
महतीं श्रियमाप्नोति धान्याप्तिर्धान्य होमतः । शतपुष्पासमुत्थैश्च बीजैर्हुत्वा सहस्रतः ॥ १६ ॥
మహత్తర శ్రీ-సంపద లభిస్తుంది; ధాన్య-హోమం వలన ధాన్యసమృద్ధి కలుగుతుంది. శతపుష్పా నుండి పుట్టిన విత్తనాలను సహస్రసార్లు ఆహుతి ఇస్తే ఈ ఫలం సిద్ధిస్తుంది.
Verse 17
महाभयं नाशयेद्धि नात्र कार्या विचारणा । दद्ध्योदनेन शुद्धेन हुत्वा मुच्यते दुर्गतेः ॥ १७ ॥
ఇది నిశ్చయంగా మహాభయాన్ని నశింపజేస్తుంది—ఇందులో సందేహం అవసరం లేదు. శుద్ధ దధ్యోదనంతో (పెరుగు అన్నంతో) హోమం చేస్తే దుర్గతి, దుష్భాగ్యాల నుండి విముక్తి కలుగుతుంది.
Verse 18
ध्यात्वा त्रैविक्रमं रूपं जपेन्मंत्रं समाहितः । कारागृहाद्भवन्मुक्तो बद्धो मंत्रप्रभावतः ॥ १८ ॥
త్రైవిక్రమ స్వరూపాన్ని ధ్యానించి, సమాహితచిత్తంతో మంత్రాన్ని జపించాలి. మంత్రప్రభావంతో బంధితుడైనవాడుకూడా కారాగారమునుండి విముక్తి పొందుతాడు.
Verse 19
भित्तौ संपाद्य देवेशं फलके वा प्रपूजयेत् । नित्यं सुगंधकुसुमैर्महतीं श्रियमाप्नुयात् ॥ १९ ॥
గోడపై—లేదా చెక్క పలకపై—దేవేశ్వరుని రూపాన్ని సిద్ధం చేసి విధివిధానంగా పూజించాలి. నిత్యం సుగంధ పుష్పాలు అర్పిస్తే మహత్తర శ్రీ-సంపద లభిస్తుంది.
Verse 20
हुत्वा रक्तोत्पलैर्मंत्री वशयेत्सकलं जगत् । अन्नाज्यैर्जुहुयान्नित्यमष्टाविंशतिसंख्यया ॥ २० ॥
రక్తోత్పలాలతో ఆహుతులు ఇస్తే మంత్రసాధకుడు సమస్త జగత్తును వశపరచగలడు. వండిన అన్నం మరియు నెయ్యితో నిత్యం ఇరవై ఎనిమిది (28) ఆహుతులు ఇవ్వాలి.
Verse 21
सिताज्यान्नं च विधिवत्प्राप्नुयादन्नमक्षयम् । अपूपैः षड्रसोपेतैर्हुनेद्वसुसहस्रकम् ॥ २१ ॥
విధివిధానంగా చక్కెర, నెయ్యి కలిసిన అన్నం పొందితే అక్షయమైన అన్నసంపద లభిస్తుంది. అలాగే ఆరు రుచులతో కూడిన అపూపములను (తీపి కేకులను) వెయ్యి ఆహుతులుగా పవిత్ర అగ్నిలో సమర్పించాలి.
Verse 22
अलक्ष्मीं च पराभूय महतीं श्रियमाप्नुयात् । जुहुयादयुतं मंत्री दध्यन्नं च सितान्वितम् ॥ २२ ॥
అలక్ష్మిని తొలగించి సాధకుడు మహత్తరమైన శ్రీ-సంపదను పొందుతాడు. మంత్రజ్ఞుడు పెరుగు అన్నంలో చక్కెర కలిపి పదివేల ఆహుతులు సమర్పించాలి.
Verse 23
यत्र यत्र वसेत्सोऽपि तत्रान्नगिरिमाप्नुयात् । पद्माक्षरैर्युतं बिल्वांतिकस्थो जुहुयान्नरः ॥ २३ ॥
ఆ వ్యక్తి ఎక్కడెక్కడ నివసించినా అక్కడే అన్నగిరి వంటి సమృద్ధి పొందుతాడు. బిల్వవృక్ష సమీపంలో నిలబడి పద్మాక్షరయుక్తమైన పవిత్ర మంత్రాక్షరాలతో ఆహుతులు సమర్పించాలి.
Verse 24
महालक्ष्मीं स लभते तत्र तत्र न संशयः । जुहुयात्पायसैर्लक्षं वाचस्पतिसमो भवेत् ॥ २४ ॥
అతడు అక్కడక్కడ మహాలక్ష్మిని పొందుతాడు—ఇందులో సందేహం లేదు. పాయసంతో (పాలఖీరు) లక్ష ఆహుతులు సమర్పిస్తే వాచస్పతి (బృహస్పతి) సమానమైన వాక్సంపద కలుగుతుంది.
Verse 25
लक्षं जप्त्वा तद्दशांशं पुत्रजीवफलैर्हुनेत् । तत्काष्टैरेधिते वह्नौ श्रेष्टं पुत्रमवाप्नुयात् ॥ २५ ॥
లక్ష జపం పూర్తిచేసి, దాని దశాంశాన్ని పుత్రజీవ ఫలాలతో హోమం చేయాలి. అదే కట్టెలతో ప్రజ్వలించిన అగ్నిలో చేస్తే ఉత్తమమైన పుత్రుడు లభిస్తాడు.
Verse 26
ससाध्यतारं विलसत्कर्णिकं च सुवर्णकैः । विलसत्केसरं मंत्राक्षरद्वंद्वाष्टपत्रकम् ॥ २६ ॥
సాధకుడు ప్రకాశించే పద్మాన్ని ధ్యానించాలి—దాని కర్ణికపై సాధ్యతారా చిహ్నం మెరిసి, స్వర్ణకేశరాలు వెలుగుతూ, మంత్ర యుగ్మాక్షరాలతో ఎనిమిది దళాలు ఏర్పడినట్లు భావించాలి।
Verse 27
शेषयुग्मार्णांत्यपत्रं द्वादशाक्षरवेष्टितम् । तद्बहिर्मातृकावर्णैर्यंत्रं सम्पत्प्रदं नृणाम् ॥ २७ ॥
మిగిలిన యుగ్మాక్షరాల అంత్య అక్షరాలతో ఏర్పడిన బాహ్య దళాన్ని ద్వాదశాక్షర మంత్రంతో చుట్టాలి. దాని వెలుపల మాతృకా వర్ణాలతో యంత్రాన్ని విన్యసించి, అది జనులకు సంపదను ప్రసాదించునట్లు చేయాలి।
Verse 28
रक्तं त्रिविक्रमं ध्यात्वा प्रसूनै रक्तवर्णकैः । जुहुयादयुतं मंत्री सर्वत्र विजयी भवेत् ॥ २८ ॥
రక్తవర్ణ త్రివిక్రముని (విష్ణువును) ధ్యానించి, మంత్రసాధకుడు ఎర్రని పుష్పాలతో పదివేల ఆహుతులు సమర్పించాలి; అలా చేస్తే అతడు సర్వత్ర విజేత అవుతాడు।
Verse 29
ध्यायेञ्चंद्रासनगतं पद्मानामयुतं हुनेत् । लभेदकंटकं राज्यं सर्वलक्षणसंयुतम् ॥ २९ ॥
చంద్రాసనంపై ఆసీనుడైన దేవుని ధ్యానించి, పదివేల పద్మపుష్పాలను హోమంలో ఆహుతిగా సమర్పించాలి; అప్పుడు కంటకరహితమైన (నిర్విఘ్న) రాజ్యాన్ని, సమస్త శుభలక్షణాలతో కూడినదాన్ని పొందుతాడు।
Verse 30
हुत्वा लवंगैर्मध्वाक्तैरपामार्गदलैस्तु वा । अयुतं साध्यनामाढ्यं स वश्यो जायते ध्रुवम् ॥ ३० ॥
తేనె పూసిన లవంగాలతో గానీ, లేదా అపామార్గ ఆకులతో గానీ—సాధ్యుని పేరును జపిస్తూ—పదివేల ఆహుతులు సమర్పిస్తే, అతడు నిశ్చయంగా వశమవుతాడు।
Verse 31
अष्टोत्तरशतं हुत्वा ह्यपामार्गदलैः शुभैः । तावज्जप्त्वा च सप्ताहान्महारोगात्प्रमुच्यते ॥ ३१ ॥
శుభమైన అపామార్గ ఆకులతో నూట ఎనిమిది ఆహుతులు సమర్పించి, దానికి తగినట్లు ఏడు రాత్రులు జపం చేసినవాడు మహారోగం నుండి విముక్తి పొందుతాడు।
Verse 32
उहिरत्पदमाभाष्य प्रणवोहीय शब्दतः । सर्ववार्गीश्वरेत्यंते प्रवदेदीश्वरेत्यथ ॥ ३२ ॥
ముందుగా “ఉహిరత్” అనే పదాన్ని ఉచ్చరించి, తరువాత నియమిత శబ్దవిధానంతో ప్రణవం “ఓం” జపించాలి। చివర “సర్వవార్గీశ్వర” అని పలికి, అనంతరం “ఈశ్వర” అని ప్రకటించాలి।
Verse 33
सर्ववेदमयाचिंत्यपदान्ते सर्वमीरयेत् । बोधयद्वितवांतोऽयं मन्त्रस्तारादिरीरितः ॥ ३३ ॥
సర్వవేదమయమైన ధ్యేయపదాంతంలో “సర్వం” అని ఉచ్చరించాలి. తారా (ఓం)తో ప్రారంభమై “ద్వి/త” అక్షరాంతముగా ఉండే ఈ మంత్రం బోధను జాగృతం చేస్తుందని చెప్పబడింది।
Verse 34
ऋषिर्ब्रह्मास्य निर्दिष्टश्छंदोऽनुष्टुबुदाहृतम् । देवता स्याद्धयग्रीवो वागैश्वर्यप्रदो विभुः ॥ ३४ ॥
ఈ మంత్రానికి ఋషిగా బ్రహ్మను నిర్దేశించారు; ఛందస్సు అనుష్టుప్ అని చెప్పబడింది. దేవత సర్వవ్యాపి హయగ్రీవుడు, వాక్ఐశ్వర్యాన్ని ప్రసాదించువాడు।
Verse 35
तारेण पादैर्मंत्रस्य पञ्चांगानि प्रकल्पयेत् । तुषाराद्रिसमच्छायं तुलसीदामभूषितम् ॥ ३५ ॥
తారా-మంత్ర పాదాలతో మంత్రానికి పంచాంగ-న్యాసాన్ని విధిగా నిర్వహించాలి. తరువాత దేవుని ధ్యానించాలి—హిమాలయ హిమశిఖరంలా ప్రకాశించే శ్వేతవర్ణుడు, తులసీ మాలతో అలంకృతుడు।
Verse 36
तुरंगवदनं वंदे तुंगसारस्वतः पदम् । ध्यात्वैवं प्रजपेन्मंत्रमयुतं तद्दशांशतः ॥ ३६ ॥
అశ్వముఖుడైన పరమోన్నత సారస్వత దేవునికి నేను వందనం చేస్తాను. ఇలా ధ్యానించి మంత్రాన్ని పది వేలసార్లు జపించి, తరువాత దాని దశాంశంతో సమాప్తి విధిని చేయాలి.
Verse 37
मध्वक्तैः पायसैर्हुत्वा विमलादिसमन्विते । पूजयेद्वेष्णवे पीठे मूर्तिं संकल्प्य मूलतः ॥ ३७ ॥
మధుమిశ్రిత హవిస్సు మరియు పాయసంతో హోమం చేసి, ‘విమలా’ మొదలైన ఉపచారాలతో కూడి, వైష్ణవ పీఠంపై మూలంగా సంకల్పించి మూర్తిని ఆహ్వానించి పూజించాలి.
Verse 38
कर्णिकायां चतुर्दिक्षु यजेत्पूर्वादितः क्रमात् । सनंदनं च सनकं श्रियं च पृथिवीं तथा ॥ ३८ ॥
కర్ణిక చుట్టూ నాలుగు దిశల్లో, తూర్పు నుండి క్రమంగా సనందన, సనక, శ్రీ (లక్ష్మీ) మరియు అలాగే పృథివీ దేవిని పూజించాలి.
Verse 39
तद्वहिर्दिक्षु वेदाश्च षट्कोणेषु ततोऽर्चयेत् । निरुक्तं ज्योतिषं पश्चाद्यजेद्व्याकरणं ततः ॥ ३९ ॥
ఆపై బయట దిశల్లో, షట్కోణ భాగాల్లో వేదాలను అర్చించాలి. తరువాత నిరుక్తం, జ్యోతిషం, ఆపై వ్యాకరణాన్ని పూజించాలి.
Verse 40
कल्पं शिक्षां च छंदांसि वेदांगानि त्विमानि वै । ततोऽष्टदलमूले तु मातरोऽष्टौ समर्चयेत् ॥ ४० ॥
కల్పం, శిక్షా, ఛందస్సు—ఇవే వేదాంగాలు. తరువాత అష్టదళ పద్మం మూలంలో అష్టమాతృకలను సమ్యకంగా పూజించాలి.
Verse 41
वक्रतुंडादिकानष्टो दलमध्ये प्रपूजयेत् । दलाग्रेष्यर्चयेत्पश्चात्साधकश्चाष्टभैरवान् ॥ ४१ ॥
పద్మదళాల మధ్యభాగంలో వక్రతుండాది ఎనిమిది దేవతలను విధివిధానంగా పూజించాలి. అనంతరం సాధకుడు దళాల అగ్రభాగాలలో క్రమంగా అష్టభైరవులను అర్చించాలి.
Verse 42
असितांगं रुरुं चैव भीषणं रक्तकनेत्रकम् । बटुकं कालदमनं दंतुरं विकटं तथा ॥ ४२ ॥
అసితాంగ, రురు, భీషణ, రక్తకనేత్రక, బటుక, కాలదమన, దంతుర మరియు వికట—ఇవన్నీ కూడా ఆహ్వానించి/స్మరించాలి.
Verse 43
तद्बहिः षोडशदलेष्ववतारान्हरेर्दश । शंखं चक्रं गदां पद्मं नंदकं शार्ङ्गमेव च ॥ ४३ ॥
దాని వెలుపల పదహారు దళాలపై హరి యొక్క దశావతారాలను స్థాపించాలి; అలాగే శంఖం, చక్రం, గద, పద్మం, నందక ఖడ్గం మరియు శార్ఙ్గ ధనుస్సును కూడా ఉంచాలి.
Verse 44
तद्बहिर्भूगृहे शक्रमुखान्दश दिगीश्वरान् । वज्राद्यांस्तद्बहिश्चेष्ट्वाद्वारेषु च ततः क्रमात् ॥ ४४ ॥
దాని వెలుపల పరివేష్టిత గృహంలో ఇంద్రుడు మొదలైన దశ దిక్పాలకులను స్థాపించాలి. ఇంకా వెలుపల ద్వారాల వద్ద వజ్రాది ఆయుధాలను క్రమంగా ఉంచాలి.
Verse 45
महागणपतिं दुर्गां क्षेत्रेशं बटुकं तथा । समस्तप्रकटाद्याश्च योगिन्यस्तद्बहिर्भवेत् ॥ ४५ ॥
మహాగణపతి, దుర్గ, క్షేత్రేశుడు మరియు బటుక—ఇవారినీ పూజించాలి. అలాగే ప్రకటాది సమస్త యోగినులు కూడా దాని వెలుపల స్థాపించబడాలి.
Verse 46
तद्बहिः सप्त नद्यश्च तद्बाह्ये तु ग्रहान्नव । तद्बाह्ये पर्वतानष्टौ नक्षत्राणि च तद्बहिः ॥ ४६ ॥
దాని వెలుపల ఏడు నదులు; వాటి అవతల తొమ్మిది గ్రహాలు. వాటి వెలుపల ఎనిమిది పర్వతాలు; వాటి వెలుపల మరల నక్షత్రమండలము ఉంది.
Verse 47
एवं पंचदशावृत्त्या संपूज्य तुरगाननम् । वागीश्वरसमो वाचि धनैर्धनपतिर्भवेत् ॥ ४७ ॥
ఇలా పదిహేను ఆవర్తనాల క్రమంలో తురగాననుని సమ్యక్గా పూజించినవాడు, వాక్కులో వాగీశ్వరునితో సమానుడై, ధనంలో ధనపతితో సమానుడగును.
Verse 48
एवं सिद्धे मनौ मंत्री प्रयोगान्कर्तुमर्हति । अष्टोत्तरसहस्रं तु शुद्धं वार्यभिमंत्रितम् ॥ ४८ ॥
ఇలా మంత్రం సిద్ధమైన తరువాత సాధకుడు దాని ప్రయోగాలు చేయుటకు అర్హుడు. అప్పుడు శుద్ధ జలాన్ని మంత్రంతో వెయ్యి ఎనిమిది సార్లు అభిమంత్రించాలి.
Verse 49
बीजेन मासमात्रं यः पिबेद्धीमान् जितेन्द्रियः । जन्ममूकोऽपि स नरो वाक्सिद्धिं लभते ध्रुवम् ॥ ४९ ॥
బుద్ధిమంతుడై ఇంద్రియనిగ్రహం కలవాడు బీజంతో కలిసి ఒక నెలపాటు పానము చేస్తే, జన్మమూకుడైనప్పటికీ నిశ్చయంగా వాక్సిద్ధిని పొందును.
Verse 50
वियद्भुगुस्थमर्धीराबिंदुमद्बीजमीरितम् । चंद्रसूर्योपरागे तु पात्रे रुक्ममये क्षिपेत् ॥ ५० ॥
‘వియత్’ మరియు ‘భృగు’లో స్థాపితమై, ‘అర్ధీరా’ మరియు బిందువుతో గుర్తింపబడిన బీజమంత్రాన్ని, చంద్రగ్రహణం లేదా సూర్యగ్రహణ సమయంలో స్వర్ణపాత్రంలో నిక్షేపించాలి.
Verse 51
दुग्धं वचां ततो मंत्री कंठमात्रोदके स्थितः । स्पर्शाद्विमोक्षपर्यंतं प्रजपेन्मंत्रमादरात् ॥ ५१ ॥
అప్పుడు మంత్రసాధకుడు కంఠమట్టం నీటిలో నిలిచి, స్పర్శ క్షణం నుండి విధి విమోచనము వరకు భక్తిశ్రద్ధలతో మంత్రాన్ని జపించాలి।
Verse 52
पिबेत्तत्सर्वमचिरात्तस्य सारस्वतं भवेत् । ज्योतिष्मतीलताबीजं दिनेष्वेकैकवर्द्धितम् ॥ ५२ ॥
అదంతా త్వరగా త్రాగాలి; అచిరకాలంలోనే అతనికి సారస్వత సిద్ధి (వాక్ప్రతిభ, విద్య) కలుగుతుంది। జ్యోతిష్మతీ లత విత్తనాన్ని రోజుకోటి చొప్పున పెంచుతూ సేవించాలి।
Verse 53
अष्टोत्तरशतं यावद्भक्षयेदभिमंत्रितम् । सरस्वत्यवतारोऽसौ सत्यं स्याद्भुवि मानवः ॥ ५३ ॥
మంత్రాభిమంత్రితమైన ద్రవ్యాన్ని నూట ఎనిమిది వరకు భక్షిస్తే, ఆ మనిషి భూమిపై నిజంగా సరస్వతీ అవతారమవుతాడు।
Verse 54
किं बहूक्तेन विप्रेंद्र मनोरस्य प्रसादतः । सर्ववेदागमादीनां व्याख्याता ज्ञानवान् भवेत् ॥ ५४ ॥
ఓ విప్రశ్రేష్ఠా! మరెందుకు చెప్పాలి—మనోరా దేవి ప్రసాదంతో అతడు సమస్త వేదాగమాదుల జ్ఞానవంతుడైన వ్యాఖ్యాతగా అవుతాడు।
Verse 55
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने सनत्कुमारविभागे तृतीयपादे हयग्रीवोपासनानिरूपणं नाम द्विसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७२ ॥
ఇట్లు శ్రీ బృహన్నారదీయ పురాణము పూర్వభాగములో, బృహదుపాఖ్యానములో, సనత్కుమార విభాగములో, తృతీయ పాదములో ‘హయగ్రీవ ఉపాసన నిరూపణ’ అనే డెబ్బై రెండవ అధ్యాయం ముగిసినది।
Frequently Asked Questions
In śāstric mantra-vidhi, these identifiers establish lineage (ṛṣi), sonic-form/recitational structure (chandas), and the mantra’s intended divine referent (devatā). The chapter preserves this Vedic-style apparatus inside a Purāṇic setting to authorize correct recitation, nyāsa, and ritual application.
Classical sādhana manuals treat japa as internal energizing and homa as external sealing/confirmation; the one-tenth homa is a standard completion ratio (pūraścaraṇa-style logic). The chapter uses fixed counts to formalize ‘mantra-siddhi’ before allowing prayoga (applications).
The lotus diagram acts as a cosmological and theological map: the center holds the resolved deity-form; filaments/petals host limbs, Vyūhas, Śaktis, weapons, and guardians; outer rings expand to Vedas/Vedāṅgas, grahas, rivers, mountains, and nakṣatras—integrating mantra, body (nyāsa), and cosmos into a single worship architecture.
Airāvata, Puṇḍarīka, Vāmana, Kumuda, Añjana, Puṣpadanta, Sārvabhauma, and Supratīka; along with their female counterparts: Abhramukhā, Kapilā, Piṅgalā, Anupamā, Tāmra-karṇī, Śubhra-dantī, Cāṅganā, and Añjanavatī.