Janaka’s Quest for Liberation; Pañcaśikha’s Sāṅkhya on Renunciation, Elements, Guṇas, and the Deathless State

Verse 1

सूत उवाच । सनंदनवचः श्रुत्वा मोक्षधर्माश्रितं द्विजाः । पुनः पप्रच्छ तत्त्वज्ञो नारदोऽध्यात्मसत्कथाम् ॥ १ ॥

సూతుడు అన్నాడు—ఓ ద్విజులారా! మోక్షధర్మాన్ని ఆశ్రయించిన సనందనుని వచనాలను విని, తత్త్వజ్ఞుడైన నారదుడు మళ్లీ అధ్యాత్మ సత్కథను గురించి ప్రశ్నించాడు।

Verse 2

नारद उवाच । श्रुतं मया महाभाग मोक्षशास्त्रं त्वयोदितम् । न च मे जायते तृप्तिर्भूयोभूयोऽपि श्रृण्वतः ॥ २ ॥

నారదుడు అన్నాడు—ఓ మహాభాగుడా! నీవు ఉపదేశించిన మోక్షశాస్త్రాన్ని నేను విన్నాను; అయినా మళ్లీ మళ్లీ వింటున్నా నాకు తృప్తి కలగడం లేదు।

Verse 3

यथा संमुच्यते जंतुरविद्याबंधनान्मुने । तथा कथय सर्वज्ञ मोक्षधर्मं सदाश्रितम् ॥ ३ ॥

ఓ మునీ! జీవుడు అవిద్యా బంధనాల నుండి ఎలా విముక్తి పొందుతాడో, ఓ సర్వజ్ఞా, అట్లే వివరించు; మోక్షాన్ని ప్రసాదించే సదాశ్రిత ధర్మాన్ని ఉపదేశించు।

Verse 4

सनंदन उवाच । अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । यथा मोक्षमनुप्राप्तो जनको मिथिलाधिपः ॥ ४ ॥

సనందనుడు అన్నాడు—ఇక్కడ కూడా నేను ఒక ప్రాచీన ఇతిహాసాన్ని ఉదాహరిస్తాను—మిథిలాధిపతి జనకుడు ఎలా మోక్షాన్ని పొందాడో।

Verse 5

जनको जनदेवस्तु मिथिलाया अधीश्वरः । और्ध्वदेहिकधर्माणामासीद्युक्तो विचिंतने ॥ ५ ॥

మిథిలా అధీశ్వరుడైన జనకుడు—జనదేవుడని కూడా ప్రసిద్ధుడు—ఔర్ధ్వదేహిక ధర్మాలు, అంటే అంత్యేష్టి మరియు అనంతర కర్మల విషయమై గాఢంగా విచారించుచుండెను।

Verse 6

तस्य श्मशान माचार्या वसति सततं गृहे । दर्शयंतः पृथग्धर्मान्नानापाषंजवादिनः ॥ ६ ॥

అతని గృహంలో శ్మశానమార్గ ఆచార్యులు నిత్యం నివసించుచుండిరి; అలాగే నానా పాషండవాదులు వేర్వేరు ‘ధర్మాలు’ చూపుతూ విభిన్న సిద్ధాంతాలను ప్రతిపాదించుచుండిరి।

Verse 7

स तेषां प्रेत्यभावे च प्रेत्य जातौ विनिश्चये । आदमस्थः स भूयिष्टमात्मतत्त्वेन तुष्यति ॥ ७ ॥

అతడు వారి మరణానంతర స్థితిని, పునర్జన్మ గమనాన్ని నిర్ణయించి, ఆత్మతత్త్వంలో స్థిరుడై, అత్యధికంగా ఆత్మసత్యముచేతనే తృప్తి పొందెను।

Verse 8

तत्र पंचशिखो नाम कापिलेयो महामुनिः । परिधावन्महीं कृत्स्नां जगाम मिथिलामथ ॥ ८ ॥

అక్కడ కపిలానుయాయియైన మహాముని పంచశిఖుడు, సమస్త భూమిని సంచరించి, అనంతరం మిథిలాకు వచ్చెను।

Verse 9

सर्वसंन्यासधर्माणः तत्त्वज्ञानविनिश्चये । सुपर्यवसितार्थश्च निर्द्वंद्वो नष्टसंशयः ॥ ९ ॥

అతడు సంపూర్ణ సన్న్యాసధర్మాలన్నిటినీ ధరించినవాడు; తత్త్వజ్ఞాన నిర్ణయంలో సుస్థిరుడైనవాడు; అతని ప్రయోజనం సంపూర్ణంగా సిద్ధించినది; ద్వంద్వాతీతుడు, సంశయరహితుడు।

Verse 10

ऋषीणामाहुरेकं यं कामादवसितं नृषु । शाश्वतं सुखमत्यंतमन्विच्छन्स सुदुर्लभम् ॥ १० ॥

ఋషులు చెబుతారు—మనుష్యులలో కామాన్ని పరిశీలించి దాన్ని అతిక్రమించిన తరువాత ఒక పరమ లక్ష్యం నిర్ణయమవుతుంది. ఆ శాశ్వతమైన పరమ సుఖాన్ని అన్వేషించినా అది అత్యంత దుర్లభంగా లభిస్తుంది.

Verse 11

यमाहुः कपिलं सांख्याः परमर्षि प्रजापतिम् । स मन्ये तेन रूपेण विख्यापयति हि स्वयम् ॥ ११ ॥

సాంఖ్య ఋషులు కపిలుడు—పరమర్షి, ప్రజాపతి—అని ఎవరిని అంటారో, నా అభిప్రాయం ప్రకారం ఆయనే ఆ రూపంలోనే స్వయంగా తనను ప్రకటించుకుంటాడు.

Verse 12

आसुरेः प्रथमं शिष्यं यमाहुश्चिरजीविनम् । पंचस्रोतसि यः सत्रमास्ते वर्षसहस्रकम् ॥ १२ ॥

అతనిని ఆసురి యొక్క మొదటి శిష్యుడు, దీర్ఘాయుష్మంతుడు అని అంటారు—అతడు పంచస్రోతసులో వెయ్యేళ్లు సత్రయాగంలో నిలిచి ఉంటాడు.

Verse 13

पंचस्रोतसमागम्य कापिलं मंडलं महत् । पुरुषावस्थमव्यंक्तं परमार्थं न्यवेदयत् ॥ १३ ॥

పంచస్రోతస సంగమానికి చేరుకొని అతడు మహత్తర కాపిల మండలాన్ని వెల్లడించాడు—అవ్యక్తాన్ని పురుషావస్థగా, పరమార్థ సత్యంగా తెలియజేశాడు.

Verse 14

इष्टिमंत्रेण संयुक्तो भूयश्च तपसासुरिः । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्व्यक्तिं विबुधे देहदर्शनः ॥ १४ ॥

ఇష్టి మంత్రంతో యుక్తుడై, తపస్సుతో మరింత బలపడిన ఆసురి, దేహ స్వరూపాన్ని ప్రత్యక్షంగా దర్శించి క్షేత్రం–క్షేత్రజ్ఞుల భేదాన్ని స్పష్టంగా గ్రహించాడు.

Verse 15

यत्तदेकाक्षरं ब्रह्म नानारूपं प्रदृश्यते । आसुरिर्मंडले तस्मिन्प्रतिपेदे तमव्ययम् ॥ १५ ॥

ఏకాక్షరమైన అవ్యయ బ్రహ్మమే అనేక రూపాలుగా దర్శనమిస్తుంది. ఆ మండలములోనే ముని ఆసురి ఆ నిత్య, అవికార పరతత్త్వాన్ని సాక్షాత్కరించాడు॥ १५ ॥

Verse 16

तस्य पंचशिखः शिष्यो मानुष्या पयसा भृतः । ब्राह्मणी कपिली नाम काचिदासीत्कुटुम्बिनी ॥ १६ ॥

అతనికి పంచశిఖ అనే శిష్యుడు ఉండెను; అతడు మానవీ పాలను త్రాగి పెరిగినవాడు. అలాగే కపిలీ అనే ఒక బ్రాహ్మణి గృహిణి కూడా ఉండెను॥ १६ ॥

Verse 17

तस्यः पुत्रत्वमागत्य स्रियाः स पिबति स्तनौ । ततश्च कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिं च नैष्टिकीम् ॥ १७ ॥

ఆమె కుమారుడిగా భావింపబడి, అతడు శ్రీ (లక్ష్మీ) యొక్క స్తనాలను పానము చేసెను. అనంతరం అతడు కాపిలేయత్వాన్ని పొందెను; అలాగే నైష్ఠికమైన, అచల ఆధ్యాత్మిక బుద్ధిని కూడా సంపాదించెను॥ १७ ॥

Verse 18

एतन्मे भगवानाह कापिलेयस्य संभवम् । तस्य तत्कापिलेयत्वं सर्ववित्त्वमनुत्तमम् ॥ १८ ॥

కాపిలేయుని జన్మవృత్తాంతమును గురించి భగవానుడు నాకు ఇదే చెప్పెను. దానివలననే అతనికి కాపిలేయత్వమూ, అనుత్తమమైన సర్వవిత్త్వము (సర్వజ్ఞత) కలిగెను॥ १८ ॥

Verse 19

सामात्यो जनको ज्ञात्वा धर्मज्ञो ज्ञानिनं मुने । उपेत्य शतमाचार्यान्मोहयामास हेतुभिः ॥ १९ ॥

ఓ మునీ! ధర్మజ్ఞుడైన ఆ జ్ఞానిని గుర్తించి, మంత్రులతో కూడిన రాజు జనకుడు వందమంది ఆచార్యుల వద్దకు వెళ్లి, తర్కయుక్త కారణాలతో వారిని మోహింపజేసి (పరాజితులను) చేసెను॥ १९ ॥

Verse 20

जनकस्त्वभिसंरक्तः कापि लेयानुदर्शनम् । उत्सृज्य शतमाचार्याम्पृष्टतोऽनुजगाम तम् ॥ २० ॥

ఆ రహస్యమైన కన్యను కేవలం దర్శించిన మాత్రాన రాజు జనకుడు అత్యంతాసక్తుడయ్యాడు; వందమంది ఆచార్యులనైనా విడిచి, అతని వెనుకనే అనుసరించాడు।

Verse 21

तस्मै परमकल्याणं प्रणताय च धर्मतः । अब्रवीत्परमं मोक्षं यत्तत्सांख्यं विधीयते ॥ २१ ॥

ధర్మానుసారంగా నమస్కరించి వంగిన అతనికి ఆయన పరమ కల్యాణాన్ని పలికాడు—సాంఖ్యంగా ఉపదేశింపబడే ఆ పరమ మోక్షాన్ని।

Verse 22

जातिनिर्वेदमुक्त्वा स कर्मनिर्वेदमब्रवीत् । कर्मनिर्वेदमुक्त्वा च सर्वनिर्वेदमब्रवीत् ॥ २२ ॥

మొదట ఆయన జాతి-అభిమానంపై నిర్వేదాన్ని చెప్పాడు; తరువాత కర్మలపై నిర్వేదాన్ని చెప్పాడు; కర్మనిర్వేదం తరువాత సమస్త విషయాలపై సంపూర్ణ నిర్వేదాన్ని ఉపదేశించాడు।

Verse 23

यदर्थं धर्मसंसर्गः कर्मणां च फलोदयः । तमनाश्वासिकं मोहं विनाशि चलमध्रुवम् ॥ २३ ॥

ఏ ప్రయోజనార్థమై ‘ధర్మం’తో సంగమం చేసి కర్మఫలోదయాన్ని కోరుతారో—అదే మోహమని తెలుసుకో; అది ఆశ్వాసరహితం, నశ్వరము, చంచలము, అధ్రువము।

Verse 24

दृश्यमाने विनाशे च प्रत्यक्षे लोकसाक्षिके । आगमात्परमस्तीति ब्रुवन्नपि पराजितः ॥ २४ ॥

వినాశం ప్రత్యక్షంగా కనిపిస్తున్నప్పుడు—లోకసాక్షితో—ఇంకా ఎవడు “పరమ తత్త్వం ఆగమప్రমাণం వల్లనే ఉంది” అని వాదించినా, వాడు (వాదంలో) పరాజితుడవుతాడు।

Verse 25

अनात्मा ह्यात्मनो मृत्युः क्लेशो मृत्युर्जरामयः । आत्मानं मन्यते मोहात्तदसम्यक् परं मतम् ॥ २५ ॥

ఆత్మకు అనాత్మమే నిజమైన మృతి; క్లేశమూ మృతియే, జరా వ్యాధులూ మృతియే. మోహవశాత్ మనిషి అనాత్మనే ఆత్మగా భావిస్తాడు—ఇదే పరమమైన తప్పు దృష్టి.

Verse 26

अथ चेदेवमप्यस्ति यल्लोके नोपपद्यते । अजरोऽयममृत्युश्च राजासौ मन्यते यथा ॥ २६ ॥

ఎవరైనా ‘అలా ఉంది’ అని చెప్పినా, అది లోకంలో నిలబడదు—ఎలా అంటే ఒక రాజు తనను తాను ‘అజరుడు, అమృత్యుడు’ అని భావించుకున్నట్లే.

Verse 27

अस्ति नास्तीति चाप्येतत्तस्मिन्नसितलक्षणे । किमधिष्टाय तद् ब्रूयाल्लोकयात्राविनिश्चयम् ॥ २७ ॥

లక్షణాలు నిర్ధారించలేని ఆ తత్త్వం విషయంలో ప్రజలు ‘ఉంది’ ‘లేదు’ అని కూడా అంటారు. అప్పుడు ఏ ఆధారంతో లోకవ్యవహార నియమాన్ని, జీవనయాత్ర నిర్ణయాన్ని నిశ్చయంగా చెప్పగలం?

Verse 28

प्रत्यक्षं ह्येतयोर्मूलं कृतांत ह्येतयोरपि । प्रत्यक्षो ह्यागमो भिन्नः कृतांतो वा न किंचन ॥ २८ ॥

ఈ రెండింటికీ మూలం ప్రత్యక్షమే; వీటికి ‘కృతాంతం’ (స్థిర నిర్ణయం) కూడా అవసరం. ఎందుకంటే ఆగమం (శాస్త్రం) ప్రత్యక్షానికి భిన్నం; స్థిర నిర్ణయం లేక ఏదీ స్థాపితం కాదు.

Verse 29

यत्र तत्रानुमानेऽस्मिन्कृतं भावयतेऽपि च । अन्योजीवः शरीरस्य नास्तिकानां मते स्थितः ॥ २९ ॥

ఈ లేదా ఆ అనుమాన మార్గంలో వారు ఒక సిద్ధాంతాన్ని కల్పించుకున్నా; నాస్తికుల మతంలో శరీరానికి వేరుగా ఉన్న ప్రత్యేక జీవాత్మ లేదు.

Verse 30

रेतोवटकणीकायां घृतपाकाधिवासनम् । जातिस्मृतिरयस्कांतः सूर्यकांतोंऽबुभक्षणम् ॥ ३० ॥

రేతస్సు మరియు వటంతో చేసిన కణికను ఘృతపాకంలో నానబెట్టినప్పుడు జాతిస్మృతి కలుగుతుంది. అలాగే అయస్కాంతం, సూర్యకాంతం వాడకం ‘జలభక్షణం’తో సంబంధం—నీటితోనే జీవనం.

Verse 31

प्रेतभूतप्रियश्चैव देवता ह्युपयाचनम् । मृतकर्मनिवत्तिं च प्रमाणमिति निश्चयः ॥ ३१ ॥

ప్రేతభూతాలను ఇష్టపడే దేవత, ఆ దేవతచే అర్పణల కోసం ఉపయాచన, మరియు మృతకర్మల ప్రవర్తన—ఇవే లక్షణాలు; ఇవే ప్రమాణమని నిశ్చయం.

Verse 32

नन्वेते हेतवः संति ये केचिन्मूर्तिसस्थिताः । अमूतस्य हि मूर्तेन सामान्यं नोपलभ्यते ॥ ३२ ॥

నిజమే, కొన్ని కారణాలు మూర్తిరూపంలో స్థితమై ఉంటాయి; కానీ అమూర్తమైన దానికి మూర్తమైన దానితో సాధారణ సామ్యము లభించదు.

Verse 33

अविद्या कर्म तृष्णा च केचिदाहुः पुनर्भवम् । तस्मिन्नष्टे च दग्धे च चित्ते मरणधर्मिणि ॥ ३३ ॥

కొంతమంది అవిద్య, కర్మ, తృష్ణలను పునర్జన్మకు కారణాలంటారు. కానీ మరణధర్మమైన చిత్తం నశించి దగ్ధమైతే, పునర్భవం ఇక ఉండదు.

Verse 34

अन्योऽस्माज्जायते मोहस्तमाहुः सत्त्वसंक्षयम् । यदा सरूपतश्चान्यो जातितः श्रुततोऽर्थतः ॥ ३४ ॥

ఈ మోహం నుంచే మరొక మోహం పుడుతుంది; దానిని సత్త్వసంక్షయం అంటారు. రూపంలో, జాతిలో, శ్రుతిలో, అర్థంలో ‘ఇతరము’ అని భావించినప్పుడు అది కలుగుతుంది.

Verse 35

कथमस्मिन्स इत्येव संबंधः स्यादसंहितः । एवं सति च का प्रीहिर्ज्ञानविद्यातपोबलैः ॥ ३५ ॥

ఇక్కడ “అతడు ఇదిలోనే ఉన్నాడు” అనే సంబంధం ఎలా సుసంబద్ధమవుతుంది? అలా అయితే జ్ఞానం, విద్య, తపస్సు, బలం వలన నిజమైన తృప్తి ఏది?

Verse 36

यदस्याचरितं कर्म सामान्यात्प्रतिपद्यते । अपि त्वयमिहैवान्यैः प्राकृतैर्दुःखितो भवेत् ॥ ३६ ॥

అతని ఆచరించిన కర్మను కేవలం బాహ్య సాదృశ్యంతో ఊహిస్తారు; అలాగే ఈ లోకంలో నీవు కూడా ఇతర సాధారణుల చేత దుఃఖింపబడవచ్చు.

Verse 37

सुखितो दुःखितो वापि दृश्यादृश्यविनिर्णयः । यथा हि मुशलैर्हन्युः शरीरं तत्पुनर्भवेत् ॥ ३७ ॥

సుఖి అయినా దుఃఖి అయినా—ఇది దృశ్య-అదృశ్య వివేచన: ముషలాలతో శరీరాన్ని కొట్టిచంపినా, పునర్జన్మవలన అదే శరీరం మళ్లీ ఏర్పడుతుంది.

Verse 38

वृथा ज्ञानं यदन्यञ्च येनैतन्नोपलभ्यते । ऋमसंवत्सरौ तिष्यः शीतोष्णोऽथ प्रियाप्रिये ॥ ३८ ॥

‘ఈ’ పరమ తత్త్వాన్ని అనుభవింపజేయని ఇతర జ్ఞానం అంతా వ్యర్థం; అప్పుడు ఋతువులు-సంవత్సరం, తిష్య నక్షత్రం, చలి-వేడి, ప్రియ-అప్రియ ద్వంద్వాల్లోనే జీవుడు చిక్కుకుంటాడు.

Verse 39

यथा तातानि पश्यति तादृशः सत्त्वसंक्षयः । जरयाभिपरीतस्य मृत्युना च विनाशितम् ॥ ३९ ॥

మనిషి తన పెద్దలను క్షీణించి పోవడం చూసినట్లే, తన స్వంత ప్రాణశక్తి కూడా తగ్గుతుంది; జర శరీరాన్ని తలకిందులు చేస్తుంది, చివరికి మృత్యువు దానిని నశింపజేస్తుంది.

Verse 40

दुर्बलं दुर्बलं पूर्वं गृहस्येव विनश्यति । इन्द्रियाणि मनो वायुः शोणितं मांसमस्थि च ॥ ४० ॥

ఇల్లు లో బలహీన భాగాలు ముందుగా కూలినట్లే, శరీరంలోనూ బలహీనమైనవి ముందుగా నశిస్తాయి—ఇంద్రియాలు, మనస్సు, ప్రాణవాయువు, రక్తం, మాంసం, ఎముకలు కూడా।

Verse 41

आनुपूर्व्या विनश्यंति स्वं धातुमुपयाति च । लोकयात्राविधातश्च दानधर्मफलागमे ॥ ४१ ॥

అవి క్రమంగా నశించి తమ తమ ధాతు-మూలానికి చేరుతాయి; లోకయాత్రను నియమించే విధాత దానధర్మాల నుండి పుట్టే ఫలితాల రాకను కలిగిస్తాడు।

Verse 42

तदर्थं वेदंशब्दाश्च व्यवहाराश्च लौकिकाः । इति सम्यङ् मनस्येते बहवः संति हेतवः ॥ ४२ ॥

ఆ ఉద్దేశ్యానికే వేదశబ్దాలు, అలాగే లోకవ్యవహారపు సంప్రదాయాలు ఉన్నాయి; ఇలా సమ్యక్‌గా మననం చేస్తే అనేక కారణాలు (ప్రమాణాలు) కనిపిస్తాయి।

Verse 43

ऐत दस्तीति नास्तीति न कश्चित्प्रतिदृश्यते । तेषां विमृशतामेव तत्सम्यगभिधावताम् ॥ ४३ ॥

‘ఇది ఉంది’ లేదా ‘ఇది లేదు’ అని నిజంగా చెప్పదగినవాడు ఎవడూ ప్రత్యక్షంగా కనిపించడు; లోతుగా విచారించి సమ్యక్‌గా పలికేవారికే ఆ తత్త్వం సరిగా అవగతమవుతుంది।

Verse 44

क्वचिन्निवसते बुद्धिस्तत्र जीर्यति वृक्षवत् । एवंतुर्थैरनर्थैश्च दुःखिताः सर्वजंतवः ॥ ४४ ॥

బుద్ధి ఎక్కడ నివసిస్తుందో అక్కడే అది వృక్షంలా జీర్ణమవుతుంది; ఇలా లాభములచేతనూ నష్టములచేతనూ సమస్త జీవులు దుఃఖితులవుతారు।

Verse 45

आगमैरपकृष्यंते हस्तिपैर्हस्तिनो यथा ॥ ४५ ॥

శిక్షిత మహావతులు ఏనుగులను ఎలా లాగి వశపరచుతారో, అలాగే ఆగమశాస్త్ర నియమాలు జనులను ఆకర్షించి మార్గంలో నడిపిస్తాయి।

Verse 46

अर्थास्तथा हंति सुखावहांश्च लिहत एते बहवोपशुष्काः । महत्तरं दुःखमभिप्रपन्ना हित्वामिषं मृत्युवशं प्रयांति ॥ ४६ ॥

విషయాలు సుఖదాయకంగా కనిపించినా అవే నాశనం చేస్తాయి. అనేకులు వాటిని మళ్లీ మళ్లీ రుచిచూస్తూ పూర్తిగా ఎండిపోతారు; మరింత దుఃఖంలో పడి ఎరను వదలి మృత్యువశమవుతారు।

Verse 47

विनाशिनो ह्यध्रुवजीविनः किं किं बंधुभिर्मत्रपरिग्रहैश्च । विहाय यो गच्छति सर्वमेव क्षणेन गत्वा न निवर्तते च ॥ ४७ ॥

నశ్వరమైన, అనిశ్చిత జీవితం గల జీవులకు బంధువుల వల్ల ఏమి ప్రయోజనం? సంపద-సంగ్రహాల వల్ల ఏమి లాభం? ఎవడు అన్నిటిని వదలి క్షణంలో వెళ్లిపోతాడో, అతడు వెళ్లి మళ్లీ తిరిగి రాడు।

Verse 48

भूव्योमतोयानलवायवोऽपि सदा शरीरं प्रतिपालयंति । इतीदमालक्ष्य रतिः कुतो भवेद्विनाशिनाप्यस्य न शम विद्यते ॥ ४८ ॥

భూమి, ఆకాశం, జలం, అగ్ని, వాయువు కూడా ఎల్లప్పుడూ ఈ శరీరాన్ని పోషిస్తాయి. ఇది తెలిసినా దీనిపై మమకారం ఎలా సముచితం? అయినా ఇది నశ్వరమైనప్పటికీ దీనిపై శమం (సంయమం) కలగదు।

Verse 49

इदमनुपधिवाक्यमच्छलं परमनिरामयमात्मसाक्षिकम् । नरपतिरभिवीक्ष्य विस्मितः पुनरनुयोक्तुमिदं प्रचक्रमे ॥ ४९ ॥

ఈ వాక్యం నిరుపాధి, నిష్కపట, పరమ నిరామయ, ఆత్మసాక్షిగా ఉన్నదని చూసి రాజు ఆశ్చర్యపోయాడు; మళ్లీ మునిని ప్రశ్నించటం ప్రారంభించాడు।

Verse 50

जनक उवाच । भगवन्यदि न प्रेत्य संज्ञा भवति कस्यचित् । एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति ॥ ५० ॥

జనకుడు అన్నాడు— ఓ భగవన్! మరణానంతరం ఎవరికీ చైతన్యం మిగలకపోతే, అజ్ఞానం గానీ జ్ఞానం గానీ ఏమి ఫలితాన్ని కలిగించగలదు? ॥50॥

Verse 51

सर्वमुच्छेदनिष्टस्यात्पश्य चैतद्द्विजोत्तम । अप्रमत्तः प्रमत्तो वा किं विशेषं करिष्यति ॥ ५१ ॥

హే ద్విజోత్తమా! ఇది చూడు—అంతిమంగా సంపూర్ణ నాశమే నిశ్చయమైతే, అప్రమత్తుడైనా ప్రమత్తుడైనా ఏ ప్రత్యేకత కలుగుతుంది? ॥51॥

Verse 52

असंसर्गो हि भूतेषु संसर्गो वा विनाशिषु । कस्मै क्रियत कल्पेत निश्चयः कोऽत्र तत्त्वतः ॥ ५२ ॥

నిజంగా భూతజీవులతో యథార్థ సంగమం లేదు; సంగమమున్నా అది నశ్వరాలతోనే. మరి ఎవరి కోసం ఏదైనా చేయాలి లేదా యోచించాలి? తత్త్వంగా ఇక్కడ నిశ్చయం ఏముంది? ॥52॥

Verse 53

सनंदन उवाच । तमसा हि मतिच्छत्रं विभ्रांतमिव चातुरम् । पुनः प्रशमयन्वाक्यैः कविः पंचशिखोऽब्रवीत् ॥ ५३ ॥

సనందనుడు అన్నాడు— అజ్ఞానాంధకారము బుద్ధి అనే ఛత్రాన్ని కమ్మినప్పుడు, చతురుడైనవాడూ గందరగోళంగా కనిపించాడు. అప్పుడు కవి పంచశిఖుడు వాక్యాలతో అతనిని మళ్లీ శాంతింపజేసి పలికాడు. ॥53॥

Verse 54

पंचशिख उवाच । उच्छेदनिष्टा नेहास्ति भावनिष्टा न विद्यते । अयं ह्यपि समाहारः शरीरेंद्रियचेतसाम् ॥ ५४ ॥

పంచశిఖుడు అన్నాడు— ఇక్కడ సంపూర్ణ ఉచ్ఛేదమే అంతిమమని లేదు; కేవలం ‘భావం’నే అంతిమమని కూడా లేదు. ఎందుకంటే ఇది కూడా శరీరం, ఇంద్రియాలు, చిత్తం—ఇవన్నీ కలిసిన సమాహారమే. ॥54॥

Verse 55

वर्तते पृथगन्योन्यमप्युपाश्रित्य कर्मसु । धातवः पंचधा तोयं खे वायुर्ज्योतिषो धरा ॥ ५५ ॥

పరస్పరం భిన్నమైనా పంచధాతువులు ఒకదానికొకటి ఆధారమై తమ తమ కార్యాలలో ప్రవర్తిస్తాయి—జలం, ఆకాశం, వాయువు, జ్యోతి (అగ్ని), ధర.

Verse 56

तेषु भावेन तिष्टंति वियुज्यंते स्वभावतः । आकाशं वायुरूष्मा च स्नेहो यश्चापि पार्थिवः ॥ ५६ ॥

అవి వాటిలో తమ తమ భావముచే నిలిచియుండి, స్వభావతః విడిపోతాయి కూడా; ఆకాశం, వాయువు, ఉష్ణం, స్నేహం (ఆర్ద్రత), పార్థివత్వం—గుణానుసారంగా వ్యక్తమై లయమవుతాయి।

Verse 57

एष पञ्चसमाहारः शरीरमपि नैकधा । ज्ञानमूष्मा च वायुश्च त्रिविधः कायसंग्रहः ॥ ५७ ॥

ఈ శరీరం పంచసమాహారం; స్వయంగా ఇది అనేకమైంది కాదు. దేహసంగ్రహం త్రివిధం—జ్ఞానం, ఉష్ణం, వాయువు (ప్రాణ).

Verse 58

इंद्रियाणींद्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतनामनः । प्राणापानौ विकारश्च धातवश्चात्र निःसृताः ॥ ५८ ॥

ఇదినుండే ఇంద్రియాలు, ఇంద్రియవిషయాలు, స్వభావం, చైతన్యం మరియు మనస్సు; ప్రాణ-అపానాలు, వికారాలు, ధాతువులు—ఇవి ఉద్భవించాయని చెప్పబడింది।

Verse 59

श्रवणं स्पर्शनं जिह्वा दृष्टिर्नासा तथैव च । इंद्रियाणीति पंचैते चित्तपूर्वंगमा गुणाः ॥ ५९ ॥

శ్రవణం, స్పర్శనం, జిహ్వ, దృష్టి, నాసా—ఇవి ఐదు ఇంద్రియాలు; ఇవి చిత్తం ముందుండగా (మనస్సు నాయకత్వంలో) క్రియచేస్తాయి।

Verse 60

तत्र विज्ञानसंयुक्ता त्रिविधा चेतना ध्रुवा । सुखदुःखेति यामाहुरनदुःखासुखेति च ॥ ६० ॥

అక్కడ వివేకజ్ఞానంతో అనుసంధానమైన చైతన్యం ధృవమై త్రివిధమని చెప్పబడింది—సుఖం, దుఃఖం, అలాగే న దుఃఖం న సుఖం అనే స్థితి।

Verse 61

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च मूर्त्यर्थमेव ते त्रयः । एते ह्यामरणात्पंच सद्गुणा ज्ञानसिद्धये ॥ ६१ ॥

శబ్దం, స్పర్శ, రూపం—ఈ మూడు కేవలం మూర్త (దేహధారి) వస్తుత్వాన్ని స్థాపించేందుకు; కానీ ‘అమృత’ తత్త్వం నుండి ఐదు సద్గుణాలు ఉద్భవించి, సత్యజ్ఞానసిద్ధికి దోహదపడతాయి।

Verse 62

तेषु कर्मणि सिद्धिश्च सर्वतत्त्वार्थनिश्चयः । तमाहुः परमं शुद्धिं बुद्धिरित्यव्ययं महत् ॥ ६२ ॥

ఆ సాధనల్లో కర్మసిద్ధి మరియు సమస్త తత్త్వార్థాల నిశ్చయం లభిస్తుంది. అదే పరమ శుద్ధి—‘బుద్ధి’ అని పిలవబడుతుంది; అది మహత్తు, అవ్యయం।

Verse 63

इमं गुणसमाहारमात्मभावेन पश्यतः । असम्यग्दर्शनैर्दुःखमनंतं नोपशाम्यति ॥ ६३ ॥

ఈ గుణసమాహారాన్ని ‘నేను’ ‘నాది’ అనే ఆత్మభావంతో చూసేవాడికి, అసమ్యగ్దర్శనం వల్ల అంతులేని దుఃఖం శాంతించదు।

Verse 64

अनात्मेति च यदृष्टं तेनाहं न ममेत्यपि । वर्तते किमधिष्टानात्प्रसक्ता दुःखसंततिः ॥ ६४ ॥

ఇది ‘అనాత్మ’మని దర్శించినప్పటికీ, ‘నేను కాదు, నాది కాదు’ అని అనుకున్నప్పటికీ, దుఃఖసంతతి ఏ ఆధారంతో ఇంకా కొనసాగుతుంది?

Verse 65

तत्र सम्यग्जनो नाम त्यागशास्त्रमनुत्तमम् । श्रृणुयात्तच्च मोक्षाय भाष्यमाणं भविष्यति ॥ ६५ ॥

అక్కడ ‘సమ్యగ్జన’ అనే వాడు అనుత్తమమైన త్యాగశాస్త్రాన్ని సమ్యకుగా శ్రవణం చేయాలి; అది వివరించబడినప్పుడు మోక్షసాధనముగా అవుతుంది।

Verse 66

त्याग एव हि सर्वेषामुक्तानामपि कर्मणाम् । नित्यं मिथ्याविनीतानां क्लेशो दुःखावहो तमः ॥ ६६ ॥

నిజంగా త్యాగమే బోధించబడిన సమస్త కర్మల సారము; కానీ నిత్యం మిథ్యలో శిక్షితులైనవారికి క్లేశము—దుఃఖాన్ని మోసుకొచ్చే అంధకారము—ఉద్భవిస్తుంది।

Verse 67

द्रव्यत्यागे तु कर्माणि भोगत्यागे व्रतानि च । सुखत्यागा तपो योगं सर्वत्यागे समापना ॥ ६७ ॥

ద్రవ్యత్యాగంలో విధికర్మలు ఆచరించబడతాయి, భోగత్యాగంలో వ్రతాలు అనుష్ఠించబడతాయి. సుఖత్యాగం వల్ల తపస్సు, యోగం ఉద్భవిస్తాయి; సర్వత్యాగంలో పరమ సమాప్తి (చివరి సిద్ధి) కలుగుతుంది।

Verse 68

तस्य मार्गोऽयमद्वैधः सर्वत्यागस्य दर्शितः । विप्रहाणाय दुःखस्य दुर्गतिर्हि तथा भवेत् ॥ ६८ ॥

ఇదే అతని మార్గము—ద్వైతరహితము—సర్వత్యాగముగా చూపబడినది. దీనివల్ల దుఃఖం పూర్తిగా విడిచిపోతుంది; లేకపోతే దుర్గతి తప్పదు।

Verse 69

पंच ज्ञानेंद्रियाण्युक्त्वा मनः षष्टानि चेतसि । बसषष्टानि वक्ष्यामि पंच कर्मेद्रियाणि तु ॥ ६९ ॥

ఐదు జ్ఞానేంద్రియాలను చెప్పి, అంతఃచేతనలో మనస్సును ఆరవదిగా పేర్కొని, ఇప్పుడు ఐదు కర్మేంద్రియాలను కూడా వివరిస్తాను।

Verse 70

हस्तौ कर्मेद्रियं ज्ञेयमथ पादौ गतींद्रियम् । प्रजनान दयोमेढ्रो विसर्गो पायुरिंद्रियम् ॥ ७० ॥

చేతులు కర్మేంద్రియమని, పాదాలు గతి-ఇంద్రియమని తెలుసుకో. ప్రজনనానికి ఉపస్థమే సాధనం; విసర్జనానికి పాయువే కర్మేంద్రియము.

Verse 71

वाक्च शब्दविशेषार्थमिति पंचान्वितं विदुः । एवमेकादशेतानि बुद्ध्या त्ववसृजन्मनः ॥ ७१ ॥

వాక్కు పంచవిధమని—శబ్దం, దాని విశిష్ట ఉచ్చారణ, అర్థం మొదలైనవాటితో కూడినదని విద్వాంసులు చెబుతారు. అలాగే బుద్ధి ద్వారా మనస్సును ఈ పదకొండు (ఇంద్రియాల) నుండి ఉపసంహరించు.

Verse 72

कर्णो शब्दश्च चित्तं च त्रयः श्रवणसंग्रहे । तथा स्पर्शे तथा रूपे तथैव रसगंधयोः ॥ ७२ ॥

కర్ణం, శబ్దం, చిత్తం—ఈ మూడు కలిసి శ్రవణగ్రహణం జరుగుతుంది. అలాగే స్పర్శలో, అలాగే రూపంలో, అలాగే రసము మరియు గంధములోనూ (అదే త్రివిధ సంయోగం).

Verse 73

एवं पंच त्रिका ह्येते गुणस्तदुपलब्धये । येनायं त्रिविधो भावः पर्यायात्समुपस्थितः ॥ ७३ ॥

ఇలా తత్త్వాన్ని గ్రహించుటకై గుణాలు ఐదు త్రికాలుగా ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి; వాటి క్రమానుసార పరిణామాల వల్ల ఈ త్రివిధ భావం ప్రత్యక్షమవుతుంది.

Verse 74

सात्त्विको राजसश्चापि तामसश्चापि ते त्रयः । त्रिविधा वेदाना येषु प्रसृता सर्वसाधिनी ॥ ७४ ॥

ఆ మూడు—సాత్త్విక, రాజస, తామస—అని త్రివిధములు. వీటిలో వేదవాణి కూడా త్రివిధంగా వ్యాపించి, సమస్తసాధనకారిణిగా నిలుస్తుంది.

Verse 75

प्रहर्षः प्रीतिरानंदः सुखं संशान्तचित्तता । अकुतश्चित्कुतश्चिद्वा चित्ततः सात्त्विको गुणः ॥ ७५ ॥

ప్రహర్షం, ప్రీతి, ఆనందం, సుఖం మరియు పూర్తిగా శాంతమైన చిత్తస్థితి—ఇవి కారణం లేకపోయినా లేదా కారణంతో వచ్చినా, స్వభావతః మనస్సులో సత్త్వగుణ లక్షణాలే.

Verse 76

अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाऽक्षमा । लिंगानि रजसस्तानि दृश्यंते हेत्वहेतुतः ॥ ७६ ॥

అతృప్తి, అంతరతాపం, శోకం, లోభం, అసహనం—ఇవి రజోగుణ లక్షణాలు; ఇవి కారణంతోనూ కారణం లేకుండానూ కనిపిస్తాయి.

Verse 77

अविवेकस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतंद्रिता । कथंचिदपि वर्तंते विविधास्तामसा गुणाः ॥ ७७ ॥

అవివేకం, మోహం, ప్రమాదం, నిద్రలోకి జారే తంద్రి—ఇవి మరియు ఇతర అనేక తామస ప్రవృత్తులు ఏదో విధంగా మనస్సులో కొనసాగుతుంటాయి.

Verse 78

इमां च यो वेद विमोक्षबुद्धिमात्मानमन्विच्छति चाप्रमत्तः । न लिप्यते कर्मपलैरनिष्टैः पत्रं विषस्येव जलेन सिक्तम् ॥ ७८ ॥

ఈ విమోక్షబుద్ధిని తెలిసి, అప్రమత్తుడై ఆత్మను అన్వేషించేవాడు అనిష్ట కర్మఫలాలతో లిప్తుడుకాడు—నీటితో తడిచిన విషపత్రంలా (అది అంటదు).

Verse 79

दृढैर्हि पाशैर्विविधैर्विमुक्तः प्रजानिमित्तैरपि दैवतैश्च । यदा ह्यसौ दुःखसौख्ये जहाति मुक्तस्तदाऽग्र्यां गतिमेत्यलिंगः ॥ ७९ ॥

సంతాన-నిమిత్తమైనవీ, దేవతాసంబంధమైనవీ అయిన అనేక దృఢ బంధనాల నుండి విముక్తుడై, దుఃఖసుఖాలను రెండింటినీ విడిచినప్పుడు, అతడు ముక్తుడై లింగరహితుడుగా పరమగతిని పొందుతాడు.

Verse 80

श्रुतिप्रमाणगममंगलैश्च शेति जरामृत्युभयादतीतः । क्षीणे च पुण्ये विगते च पापे तनोर्निमित्ते च फले विनष्टे ॥ ८० ॥

శ్రుతి-ప్రమాణములూ, ఆగమముల మంగళ ఉపదేశముల ఆశ్రయముతో అతడు జరా–మృత్యు భయాన్ని అతిక్రమిస్తాడు. పుణ్యం క్షీణించి, పాపం తొలగి, దేహకారణమూ దాని ఫలమూ నశించినప్పుడు, అతడు ఆ స్థితులన్నిటికీ అతీతంగా నిలుస్తాడు.

Verse 81

अलेपमाकाशमलिंगमेवमास्थाय पश्यंति महत्यशक्ता । यथोर्णनाभिः परिवर्तमानस्तंतुक्षये तिष्टति यात्यमानः ॥ ८१ ॥

నిర్లేపమైన, ఆకాశసదృశమైన, లింగరహిత తత్త్వాన్ని ఆశ్రయించినప్పుడే మహాశక్తులైనవారికూడా దానిని దర్శించగలరు. సాలీడు దారాన్ని వలయంగా నేస్తూ కదులుతూనే ఉంటుంది; దారం తరిగినపుడు—కదులుతున్నట్టే కనిపించినా—ఆగిపోతుంది.

Verse 82

तथा विमुक्तः प्रजहाति दुःखं विध्वंसते लोष्टमिवादिमृच्छन् । यथा रुरुः शृंगमथो पुराणं हित्वा त्वचं वाप्युरगो यथा च ॥ ८२ ॥

అలాగే విముక్తుడు దుఃఖాన్ని విడిచిపెట్టి, పాదాల కింద మట్టి ముద్దలా దానిని చూర్ణం చేస్తాడు. రురు జింక పాత కొమ్మును వదిలినట్లు, సర్పం జీర్ణ చర్మాన్ని విడిచినట్లు.

Verse 83

विहाय गच्छन्ननवेक्षघमाणस्तथा विमुक्तो विजहाति दुःखम् । मत्स्यं यथा वाप्युदके पतंतमुत्सृज्य पक्षी निपतत्सशक्तः ॥ ८३ ॥

వెనక్కి చూడకుండా వదిలి వెళ్లినట్లే, విముక్తుడు దుఃఖాన్ని విడిచిపెడతాడు. చెరువు నీటిలో పడిపోయిన చేపను వదిలేసి, భారరహితుడై పక్షి సంపూర్ణ శక్తితో మళ్లీ దూకినట్లుగా.

Verse 84

तथा ह्यसौ दुःखसौख्ये विहाय मुक्तः परार्द्ध्या गतिमेत्यलिंगः ॥ ८४ ॥

అలా అతడు దుఃఖసుఖాలను రెండింటినీ విడిచి, లింగరహితుడై ఆసక్తిరహితుడై, పరమోన్నత పరాత్పర గతిని పొందుతాడు.

Verse 85

इदममृतपदं निशम्य राजा स्वयमिहपंचशिखेन भाष्यमाणम् । निखिलमभिसमीक्ष्य निश्चितार्थः परमसुखी विजहार वीतशोकः ॥ ८५ ॥

పంచశిఖుడు స్వయంగా ఇక్కడ వివరించిన ఈ ‘అమృతపదం’ విని రాజు దానిని అన్ని విధాల పరిశీలించి అర్థాన్ని నిశ్చయించుకొని, శోకరహితుడై పరమసుఖంతో జీవించాడు।

Verse 86

अपि च भवति मैथिलेन गीतं नगरमुपाहितमग्निनाभिवीक्ष्य । न खलु मम हि दह्यतेऽत्र किंचित्स्वयमिदमाह किल स्म भूमिपालः ॥ ८६ ॥

ఇంకా, మిథిలా రాజుని గురించి ఇలా పాడబడింది: అగ్నితో నగరం దగ్ధమవుతున్నదాన్ని చూసి, భూపాలుడు స్వయంగా—“నిజంగా ఇక్కడ నా దేదీ కాలడం లేదు” అని అన్నాడట।

Verse 87

इमं हि यः पठति विमोक्षनिश्चयं महामुने सततमवेक्षते तथा । उपद्रवाननुभवते ह्यदुः खितः प्रमुच्यते कपिलमिवैत्य मैथिलः ॥ ८७ ॥

మహామునీ, ఎవడు ఈ ‘విమోక్షనిశ్చయం’ను పఠించి నిరంతరం ధ్యానిస్తాడో, అతడు ఉపద్రవాలను అనుభవించడు; దుఃఖరహితుడై విముక్తి పొందుతాడు—మైథిల రాజు కపిలుని చేరినట్లే।