The Outline (Anukramaṇī) of the Viṣṇu Purāṇa
ఈ అధ్యాయంలో బ్రహ్మ మహావైష్ణవమైన విష్ణు పురాణానికి అనుక్రమణికను ప్రకటించి, దాని పరిమాణం మరియు పాపనాశక మహిమను చెబుతాడు. తరువాత ఆరు అంశాలు వివరించబడతాయి: (1) సృష్టి, దేవోత్పత్తి, సముద్రమథనం, దక్షుని నుండి వంశావళులు; ధ్రువ, పృథు, ప్రచేతసులు, ప్రహ్లాదుడు, ప్రియవ్రత వంశం, ద్వీప-వర్షాది భూగోళవర్ణన. (2) పాతాళలోకాలు, నరకాలు, ఏడు స్వర్గాలు, సూర్య-చంద్ర గతి జ్యోతిష్యం, వారాల లక్షణాలు; భరతుని మోక్షోపదేశం, నిదాఘ–ఋభు సంభాషణ. (3) మన్వంతరాలు, వ్యాసావతారం, నరకవిమోచన కర్మలు, సగర–ఔర్వ ధర్మోపదేశం, శ్రాద్ధ విధానం, వర్ణాశ్రమ ధర్మాలు, సదాచారం మరియు మాయాజన్య మోహం. (4) సూర్యవంశ-చంద్రవంశ రాజకథలు. (5) కృష్ణావతార ప్రశ్న, గోకులం నుండి మథురా-ద్వారక వరకు లీలలు, దైత్యవధలు, వివాహాలు, అష్టావక్ర కథ. (6) కలియుగాచారం, చతుర్విధ ప్రళయం, ఖాండిక్యుని బ్రహ్మజ్ఞానం; అలాగే విష్ణుధర్మోత్తరంలోని ధర్మోపదేశాలు—వ్రతాలు, యమ-నియమాలు, ధర్మశాస్త్ర-అర్థశాస్త్రం, వేదాంతం, జ్యోతిష్యం, స్తోత్రాలు, మనువులు. చివర ఫలశ్రుతి—పఠనం, శ్రవణం, లేఖనం, దానం, ఉపదేశం వలన పుణ్యం మరియు విష్ణుధామప్రాప్తి।
Shlokas
Verse 1
श्रीब्रह्मोवाच । श्रृणु वत्स प्रवक्ष्यामि पुराणं वैष्णवं महत् । त्रयोविंशतिसहस्रं सर्वपातकनाशनम् ॥ १ ॥
శ్రీబ్రహ్ముడు పలికెను—వత్సా, వినుము; నేను మహావైష్ణవ పురాణమును ప్రవచించెదను; అది ఇరవైమూడు వేల శ్లోకముల పరిమాణమై, సమస్త పాతకనాశకము।
Verse 2
यत्रादिभागे निर्विष्टाः षडंशाः शक्तिजेन ह । मैत्रेयायादिमे तत्र पुराणस्यावतारिकाम् ॥ २ ॥
దాని ఆదిభాగమున శక్తిజుడు ఆరు అంసములను స్థాపించెను; అక్కడే మైత్రేయునికి ఈ పురాణమునకు అవతారిక (ప్రస్తావన)ను కూడా చెప్పెను।
Verse 3
आदिकारणसर्गश्च देवादीनां च संभवः । समुद्रमथनाख्यानं दक्षादीनां ततोऽन्वयः ॥ ३ ॥
అందులో ఆదికారణమునుండి సృష్టిసర్గము, దేవాదుల సంభవము, సముద్రమథనాఖ్యానం, తదనంతరం దక్షాదుల వంశాన్వయవర్ణనము చెప్పబడినది।
Verse 4
ध्रुवस्य चरितं चैव पृथोश्चरितमेव च । प्रचेतसं तथाख्यानं प्रह्लादस्य कथानकम् ॥ ४ ॥
ధ్రువుని పుణ్యచరిత్రము, రాజు పృథువు యొక్క శుభకర్మలు, ప్రచేతసుల ఉపాఖ్యానం మరియు ప్రహ్లాదుని అమృతకథ కూడా వర్ణించబడింది.
Verse 5
पृथग्राज्याधिकाराख्या प्रथमोंऽशइतीरितः । प्रियव्रताऽन्वयाख्याख्यानं द्वीपवर्षनिरूपणम् ॥ ५ ॥
“పృథక్ రాజ్యాధికార”మని పిలువబడే మొదటి అంశం ప్రకటించబడింది; అందులో ప్రియవ్రత వంశకథనము మరియు ద్వీప-వర్షాల వివరణ కూడా ఉంది.
Verse 6
पातालनरकाख्यानं सप्तस्वर्गनिरूपणम् । सूर्यादिवारकथनं पृथग्लक्षणसंयुतम् ॥ ६ ॥
పాతాళములు మరియు నరకముల ఉపాఖ్యానం, ఏడు స్వర్గముల నిరూపణ, అలాగే సూర్యాది గ్రహముల వర్ణన—వారాల లక్షణాలతో కూడి—ప్రత్యేక విశేషాలతో చెప్పబడింది.
Verse 7
चरितं भरतस्याथ मुक्तिमार्गनिदर्शनम् । निदाघऋभुसंवादो द्वितीयोंश उदाहृतः ॥ ७ ॥
తదుపరి భరతుని చరిత్ర చెప్పబడింది, అది మోక్షమార్గాన్ని చూపిస్తుంది; అలాగే నిదాఘుడు–ఋభువు సంభాషణ రెండవ అంశంగా పేర్కొనబడింది.
Verse 8
मन्वन्तरसमाख्यानं वेदव्यासावतारकम् । नरकोद्धारकं कर्म गदितं च ततः परम् ॥ ८ ॥
తర్వాత మన్వంతరాల ఉపాఖ్యానాలు, వేదవ్యాసుని అవతార వృత్తాంతం, మరియు అనంతరం నరకమునుండి उद्धరించే కర్మలు, అనుష్ఠానాలు చెప్పబడ్డాయి.
Verse 9
सगरस्यौर्वसंवादे सर्वधर्मनिरूपणम् । श्राद्धकल्पं तथोद्दिष्टं वर्णाश्रमनिबन्धनम् ॥ ९ ॥
సగరుడు–ఔర్వుడు సంభాషణలో సమస్త ధర్మాల నిరూపణ ఉంది; శ్రాద్ధకర్మ విధి కూడా చెప్పబడింది, అలాగే వర్ణాశ్రమానుసార కర్తవ్య నియమాలు నిర్దేశించబడ్డాయి।
Verse 10
सदाचारश्च कथितो मायामोहकथा ततः । तृतीयोंऽशोऽयमुदितः सर्वपापप्रणाशनः ॥ १० ॥
సదాచారం వివరించబడింది; అనంతరం మాయాజనిత మోహకథ చెప్పబడింది. ఈ విధంగా ఈ తృతీయాంశం ప్రకటించబడింది—ఇది సమస్త పాపాలను నశింపజేస్తుంది।
Verse 11
सूर्यवंशकथ पुण्या सोमवंशाऽनुकीर्तनम् । चतुर्थेंऽशेमुनिश्रेष्ठ नानाराजकथान्वितम् ॥ ११ ॥
ఓ మునిశ్రేష్ఠా! చతుర్థాంశంలో సూర్యవంశపు పుణ్యకథ, సోమవంశ అనుకీర్తనం ఉన్నాయి; అనేక రాజకథలతో అది సమృద్ధిగా ఉంది।
Verse 12
कृष्णावतारसंप्रश्नो गोकुलीया कथा ततः । पूतनादिवधो बाल्ये कौमारेऽघादिहिंसनम् ॥ १२ ॥
తదుపరి శ్రీకృష్ణ అవతారంపై ప్రశ్న, ఆపై గోకుల కథ; శైశవంలో పూతనాది వధ, కౌమారంలో అఘాది శత్రువుల సంహారం।
Verse 13
कैशोरे कंसहननं माथुरं चरितं तथा । ततस्तु यौवने प्रोक्ता लीला द्वारवतीभवा ॥ १३ ॥
కైశోరంలో కంసవధం, మథురా చరితం కూడా వర్ణించబడింది; అనంతరం యౌవనంలో ద్వారవతి (ద్వారక) సంబంధిత దివ్యలీలలు ప్రకటించబడ్డాయి।
Verse 14
सर्वदैत्यवधो यत्र विवाहाश्च पृथग्विधाः । यत्र स्थित्वाजगन्नाथः कृष्णो योगेश्वरेश्वरः ॥ १४ ॥
అక్కడ సమస్త దైత్యవధములు, వివిధ విధాల వివాహముల వర్ణన ఉంది; అక్కడే స్థితుడై జగన్నాథుడు శ్రీకృష్ణుడు, యోగేశ్వరేశ్వరుడు, ప్రకాశిస్తాడు.
Verse 15
भूभारहरणं चक्रे परेषां हननादिभिः । अष्टावक्रीयमाख्यानं पंचमोंऽश इतीरितः ॥ १५ ॥
ఆయన శత్రువుల సంహారముల వంటి కార్యములచే భూభారాన్ని తొలగించాడు; అష్టావక్రుని ఆఖ్యానం ఐదవ అంసమని ప్రకటించబడింది.
Verse 16
कलिजं चरितं प्रोक्तं चातुर्विध्यं लयस्य च । ब्रह्मज्ञानसमुद्देशः खांडिक्यस्य निरूपितः ॥ १६ ॥
కలియుగ సంబంధిత చరితం చెప్పబడింది, అలాగే లయము (ప్రళయము) యొక్క నాలుగు విధముల విభజన కూడా; ఖాండిక్యుడు ఉపదేశించిన బ్రహ్మజ్ఞాన సంక్షిప్త నిర్దేశం నిరూపించబడింది.
Verse 17
केशिध्वजेन चेत्येष षष्ठोंऽशः परिकीर्तितः । अतः परं तु सूतेन शौनकादिभिरादरात् ॥ १७ ॥
ఇలా కేశిధ్వజునిచే ఈ ఆరవ అంసము కీర్తించబడింది; తదుపరి సూతుడు శౌనకాది ఋషులకు భక్తి-ఆదరముతో వర్ణిస్తాడు.
Verse 18
पृष्टेन चोदिताः शश्वद्विष्णुधर्मोत्तराह्वयाः । नानाधर्मकथाः पुण्या व्रतानि नियमा यमाः ॥ १८ ॥
ప్రశ్నించబడినందున నిరంతరం ప్రేరేపింపబడి ‘విష్ణుధర్మోత్తర’ అనే ఉపదేశములు నానావిధ పుణ్య ధర్మకథలను—వ్రతాలు, నియమాలు, యమాలు—ప్రకాశింపజేస్తాయి.
Verse 19
धर्मशास्त्रं चार्थशास्त्रं वेदांतं ज्योतिषं तथा । वंशाख्यानं प्रकरणात् स्तोत्राणि मनवस्तथा ॥ १९ ॥
ఇందులో ధర్మశాస్త్రం, అర్థశాస్త్రం, వేదాంతం మరియు జ్యోతిష్యమూ ఉన్నాయి; ప్రकरणాల ప్రకారం వంశకథలు, స్తోత్రాలు, మనువుల వృత్తాంతాలూ చెప్పబడ్డాయి।
Verse 20
नानाविद्यास्तथा प्रोक्ताः सर्वलोकोपकारिकाः । एतद्विष्णुपुराणं वै सर्वशास्त्रार्थसंग्रहम् ॥ २० ॥
ఇలా అనేక విద్యలు ఉపదేశించబడ్డాయి; అవి సమస్త లోకాల హితకరమైనవి. నిజంగా ఈ విష్ణుపురాణం సమస్త శాస్త్రార్థసార సంగ్రహమే.
Verse 21
वाराहकल्पवृत्तांतं व्यासेन कथितं त्विह । यो नरः पठते भक्त्या यः श्रृणोति च सादरम् ॥ २१ ॥
ఇక్కడ వ్యాసుడు చెప్పిన వరాహకల్ప వృత్తాంతాన్ని—ఎవడు భక్తితో చదువుతాడో, లేదా గౌరవంతో వింటాడో—(అతడు మంగళఫలాన్ని పొందుతాడు)।
Verse 22
तावुभौ विष्णुलोकं हि व्रजेतां भुक्तभोगकौ । तल्लिखित्वा च यो दद्यादाषाढ्यां घृतधेनुना ॥ २२ ॥
వారు ఇద్దరూ పుణ్యఫలాలను అనుభవించి విష్ణులోకానికి వెళ్తారు. అలాగే, ఎవడు దీనిని వ్రాసి ఆషాఢ మాసంలో ఘృతధేనుతో కలిసి దానం చేస్తాడో, అతడూ ఆ పుణ్యాన్ని పొందుతాడు।
Verse 23
सहितं विणुभक्ताय पुराणार्थविदेद्विज । स याति वैष्णवं धाम विमानेनार्कवर्चसा ॥ २३ ॥
హే ద్విజా! పురాణార్థాన్ని తెలిసి దానిని సంపూర్ణంగా విష్ణుభక్తునికి ఉపదేశించేవాడు, సూర్యకాంతితో ప్రకాశించే విమానంలో వైష్ణవ ధామాన్ని చేరుతాడు।
Verse 24
यश्च विष्णुपुराणस्य समनुक्रमणीं द्विज । कथयेच्छृणुयाद्वापि स पुराणफलं लभेत् ॥ २४ ॥
హే ద్విజా! విష్ణుపురాణ సమనుక్రమణీని పఠించినా లేదా శ్రవించినా, అతడు ఆ పురాణమునకు సమానమైన సంపూర్ణ పుణ్యఫలాన్ని పొందును।
Verse 25
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे विष्णुपुराणानुक्रमणीनिरूपणं नाम चतुर्नवतितमोऽध्यायः ॥ ९४ ॥
ఇట్లు శ్రీ బృహన్నారదీయ పురాణము పూర్వభాగమున బృహదుపాఖ్యానములో చతుర్థ పాదమున ‘విష్ణుపురాణానుక్రమణీ నిరూపణము’ అను నామముగల తొంభై నాలుగవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది।
Frequently Asked Questions
It functions as a canonical index: by listing divisions and topics (cosmology, dynasties, avatāra-kathā, ritual law, and mokṣa teachings), it validates the Viṣṇu Purāṇa’s scope and provides a study-map that mirrors the Purāṇic method of synthesizing many śāstric domains into a single devotional framework.
Devotional reading (pāṭha) and reverent listening (śravaṇa) to the Varāha-kalpa narration, reciting or hearing the anukramaṇī itself, and also writing and gifting the text—especially in Āṣāḍha with a ghṛta-dhenū (ghee-cow)—as well as teaching Purāṇic meaning to a Viṣṇu devotee.