The Account of the Ekādaśī Vow Observed Throughout the Twelve Months
సనాతనుడు నారదునికి ఏకాదశీ వ్రతానికి ప్రమాణ విధానాన్ని ఉపదేశిస్తాడు—పుష్పాలతో అలంకరించిన మండపం సిద్ధం చేయడం, నియమానుసార స్నానం, మంత్రాలతో విష్ణు పూజ, హోమం, ప్రదక్షిణ, స్తోత్రపఠనం, సంగీతం, సాష్టాంగ నమస్కారాలు, జయఘోషాలు, రాత్రి జాగరణం। తరువాత పన్నెండు నెలల ఏకాదశీలు మరియు ద్వాదశీ పారణ విధులు వరుసగా చెప్పబడతాయి—సాధారణంగా షోడశోపచార పూజ, బ్రాహ్మణ భోజనం, దక్షిణాదానం; ఫలంగా పాపనాశం, ఐశ్వర్యం, సంతానప్రాప్తి, వైకుంఠగతి వాగ్దానం। వరూథినీలో స్వర్ణ-అన్న-గోదానం వంటి దాన విశేషం, నిర్జల ఏకాదశీ పుణ్యం ఇరవై నాలుగు ఏకాదశీలకు సమానం, యోగినీ దానమహిమ, శయనీ ఏకాదశీలో ప్రతిష్ఠా-పౌరుషసూక్త పూజతో చాతుర్మాస్య ప్రవేశం, ప్రబోధినీలో వేదమంత్రాలతో ‘జాగరణ’ కర్మలు మరియు ఉత్సవ నైవేద్యాలు వివరించబడతాయి। చివరలో దశమీ–ఏకాదశీ–ద్వాదశీ మూడు రోజుల నియమాలు—ఆహార తగ్గింపు, పాత్ర/ఆహార నిషేధాలు, సత్యం-అహింస-శౌచం, నిందా మరియు ఇంద్రియాసక్తి త్యాగం—సంకలనం చేయబడింది।
Shlokas
Verse 1
सनातन उवाच । एकादश्यां तु दलयोर्निराहारः समाहितः । नानापुष्पैर्मुने कृत्वा विचित्रं मण्डपं शुभम् ॥ १ ॥
సనాతనుడు పలికెను— ఓ మునీ! ఏకాదశీనాడు సమాహితచిత్తుడై నిరాహారంగా ఉండాలి; మరియు నానావిధ పుష్పాలతో అలంకరించి శుభ్రమైన, విచిత్రమైన మండపాన్ని నిర్మించాలి।
Verse 2
स्रात्वा सम्यग्विधानेन सोपवासो जितेंद्रियः । संपूज्य विधिवद्विष्णुं श्रद्धया सुसमाहितः ॥ २ ॥
విధి ప్రకారం సమ్యక్గా స్నానం చేసి, ఉపవాసంతో ఇంద్రియనిగ్రహం కలిగి, శ్రద్ధతో సుసమాహిత మనస్సుతో శ్రీ విష్ణువును విధివిధానంగా పూజించాలి।
Verse 3
उपचारैर्बहुविधैर्जपैर्होमैः प्रदक्षिणैः । स्तोत्रपाठैर्बहुविधैर्गीतवाद्यैर्मनोहरैः ॥ ३ ॥
బహువిధ ఉపచారాలతో, జపాలతో, హోమాలతో, ప్రదక్షిణలతో, నానావిధ స్తోత్రపాఠాలతో మరియు మనోహర గీత-వాద్యాలతో (ప్రభువును) పూజించాలి।
Verse 4
दंडवत्प्रणिपातैश्च जयशब्दैर्मनोहरैः । रात्रौ जागरणं कृत्वा याति विष्णोः परं पदम् ॥ ४ ॥
దండవత్ ప్రణామాలతో, మనోహరమైన ‘జయ’ శబ్దాలతో, రాత్రి జాగరణం చేసి, విష్ణువు యొక్క పరమపదాన్ని పొందుతాడు।
Verse 5
चैत्रस्य शुक्लैकादश्यां सोपवासो नरोत्तमः । कृत्वा च नियमान्सर्वान्वक्ष्यमाणान्दिनत्रये ॥ ५ ॥
చైత్ర మాస శుక్ల ఏకాదశి నాడు, ఓ నరోత్తమా, ఉపవాసం చేయాలి; మరియు ఇక చెప్పబడే అన్ని నియమాలను స్వీకరించి మూడు రోజులు పాటించాలి।
Verse 6
द्वादश्यामर्चयेद्भक्तया वासुदेवं सनातनम् । उपचारैः षोडशभिस्ततः संभोज्य बांधवान् ॥ ६ ॥
ద్వాదశి నాడు భక్తితో సనాతన వాసుదేవుని షోడశోపచారాలతో అర్చించాలి; అనంతరం బంధువులకు భోజనం పెట్టాలి।
Verse 7
दत्वा च दक्षिणां तेभ्यो विसृज्याश्नीत च स्वयम् ॥ । इयं तु कामदा नाम सर्वपातकनाशिनी ॥ ७ ॥
వారికి దక్షిణ ఇచ్చి గౌరవంగా వీడ్కోలు చెప్పి, తరువాత తానే భోజనం చేయాలి. ఈ ఆచారం ‘కామదా’ అని పిలవబడుతుంది; ఇది సమస్త పాపాలను నశింపజేస్తుంది।
Verse 8
भुक्तिमुक्तिप्रदा विप्र भक्त्या सम्यगुपोषिता । वैशाखकृष्णैकादश्यां समुपोष्य विधानतः ॥ ८ ॥
ఓ విప్రా! వైశాఖ మాసంలోని కృష్ణ ఏకాదశీనాడు విధిపూర్వకంగా భక్తితో ఈ ఉపవాసాన్ని సమ్యకంగా ఆచరిస్తే, అది భోగమూ మోక్షమూ రెండింటినీ ప్రసాదిస్తుంది।
Verse 9
वरूथिनीं परदिने पूजयेन्मृधुसूदनम् । स्वर्णान्नकन्याधेनूनां दानमत्र प्रशस्यते ॥ ९ ॥
వరూథినీ వ్రతం తరువాతి రోజున మధుసూదనుడు (శ్రీ విష్ణువు)ను పూజించాలి. ఈ సందర్భంలో స్వర్ణం, పక్వాన్నం, కన్యా (ధర్మానుసారం) మరియు గోవుల దానం విశేషంగా ప్రశంసించబడుతుంది।
Verse 10
वरूथिनीव्रतं कृत्वा नरो नियमतत्परः । सर्वपाप विनिर्मुक्तो वैष्णवं लभते पदम् ॥ १० ॥
నియమపరుడై వరూథినీ వ్రతాన్ని ఆచరించిన మనిషి సమస్త పాపాల నుండి విముక్తుడై, వైష్ణవ పదం—శ్రీ విష్ణువు యొక్క పరమ ధామాన్ని—ప్రాప్తి చేస్తాడు।
Verse 11
वैशाखशुक्लैकादश्यां समुपोष्य च मोहिनीम् । स्नात्वा परेऽह्नि संपूज्य गंधाद्यैः पुरुषोत्तमम् ॥ ११ ॥
వైశాఖ మాసంలోని శుక్ల ఏకాదశీనాడు మోహినీ ఏకాదశీ ఉపవాసాన్ని ఆచరించాలి. తరువాతి రోజున స్నానం చేసి, గంధాది ఉపచారాలతో పురుషోత్తముడు (శ్రీ విష్ణువు)ను విధివిధానంగా పూజించాలి।
Verse 12
संभोज्य विप्रान्मुच्येत पातकेभ्यो न संशयः । ज्येष्ठस्य कृष्णकादश्यां समुपोष्य परां नृप ॥ १२ ॥
బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టినవాడు నిస్సందేహంగా పాపముల నుండి విముక్తుడగును. ఓ నృపశ్రేష్ఠా, జ్యేష్ఠ మాస కృష్ణపక్ష ఏకాదశీన సంపూర్ణ ఉపవాసం చేస్తే పరమ గతి పొందును.
Verse 13
द्वादश्यां नैत्यिकं कृत्वा समभ्यर्च्य त्रिविक्रमम् । ततो द्विजाग्र्यान्संभोज्य दत्वा तेभ्यश्च दक्षिणाम् ॥ १३ ॥
ద్వాదశీ రోజున నిత్యకర్మలు చేసి త్రివిక్రముడు (విష్ణువు)ను విధిగా ఆరాధించాలి. అనంతరం శ్రేష్ఠ ద్విజులను భోజింపజేసి వారికి దక్షిణ కూడా ఇవ్వాలి.
Verse 14
सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं व्रजेन्नरः । ज्येष्ठस्य शुक्लैकादश्यां निर्जलां समुपोष्य तु ॥ १४ ॥
జ్యేష్ఠ మాస శుక్లపక్ష ఏకాదశీన నిర్జల ఉపవాసం ఆచరించినవాడు సమస్త పాపముల నుండి విముక్తుడై విష్ణులోకాన్ని పొందును.
Verse 15
उदयादुदयं यावद्भास्करस्य द्विजोत्तम । प्रभाते कृतनित्यस्तु द्वादश्यामुपचारकैः ॥ १५ ॥
ఓ ద్విజోత్తమా, భాస్కరుని ఒక ఉదయం నుండి మరొక ఉదయం వరకు (వ్రతంగా) ఉండి, ప్రాతఃకాల నిత్యకర్మలు చేసి ద్వాదశీన ఉపచారాలతో (ప్రభువును) ఆరాధించాలి.
Verse 16
ह्यषीकेशं समभ्यर्च्य विप्रान् संभोज्य भक्तितः । चतुर्विंशैकादशीनां फलं यत्तत्समाप्नुयात् ॥ १६ ॥
హృషీకేశుడు (భగవాన్ విష్ణువు)ను భక్తితో ఆరాధించి, బ్రాహ్మణులను భక్తితో భోజింపజేస్తే, ఇరవై నాలుగు ఏకాదశీ వ్రతాల ఫలమని చెప్పబడినదే ఫలము పొందును.
Verse 17
आषाढकृष्णैकादश्यां योगिनीं समुपोष्य वै । नारायणं समभ्यर्च्य द्वादश्यां कृतनित्यकः ॥ १७ ॥
ఆషాఢ కృష్ణపక్షంలోని యోగినీ ఏకాదశీనాడు విధివిధానంగా ఉపవాసం చేసి, నారాయణుని ఆరాధించి, ద్వాదశీనాడు నిత్యకర్మలు ఆచరించాలి।
Verse 18
ततः संभोज्य विप्राग्र्यान्दत्वा तेभ्यश्च दक्षिणाम् । सर्वदानफलं प्राप्य मोदते विष्णुमन्दिरे ॥ १८ ॥
తదుపరి శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణులను భోజనం చేయించి, వారికి దక్షిణ ఇవ్వగా, సమస్త దానఫలాన్ని పొందించి, విష్ణుమందిరధామంలో ఆనందిస్తాడు।
Verse 19
आषाढशुक्लैकादश्यां यद्विधानं श्रृणुष्व तत् । उपोष्य तस्मिन् दिवसे विधिवन्मंडपे शुभे ॥ १९ ॥
ఇప్పుడు ఆషాఢ శుక్లపక్ష ఏకాదశీ విధానాన్ని వినుము. ఆ రోజున ఉపవాసం చేసి, శుద్ధమైన శుభ మంటపంలో నియమానుసారం కర్మలు చేయాలి।
Verse 20
स्थापयेत्प्रतिमां विष्णोः शंखचक्रगदांबुजैः । लसच्चतुर्भुजामग्र्यां कांचनीं वाथ राजतीम् ॥ २० ॥
శంఖం, చక్రం, గద, పద్మం ధరించిన ప్రకాశవంతమైన చతుర్భుజ విష్ణు ప్రతిమను—బంగారంతో గానీ వెండితో గానీ—స్థాపించాలి।
Verse 21
पीतांबरधरां शुभ्रे पर्य्यंके स्वास्तृते द्विज । ततः पंचामृतैः स्नाप्य मन्त्रैः शुद्धजलेन च ॥ २१ ॥
ఓ ద్విజా! పీతాంబరధారిని శుభ్రంగా పరచిన శుద్ధ పర్యంకంపై స్థాపించి; తరువాత పంచామృతాలతో స్నాపనం చేసి, మంత్రాలతో శుద్ధజలాభిషేకం చేయాలి।
Verse 22
पौरुषेणैव सूक्तेन ह्युपचारान् प्रकल्पयेत् । नीराजनांतान्पाद्यादींस्ततः संप्रार्थयेद्धरिम् ॥ २२ ॥
పౌరుషసూక్తముతోనే పాద్యాది నుండి నీరాజనాంతం వరకు ఉపచారాలను విధిగా సమర్పించి, అనంతరం భక్తితో హరిని ప్రార్థించాలి।
Verse 23
सुप्ते त्वयि जगन्नाथ जगत्सुप्तं भवेदिदम् । विबुद्धे त्वयि बुद्धं च जगत्सर्वं चराचरम् ॥ २३ ॥
ఓ జగన్నాథా! నీవు నిద్రించగా ఈ సమస్త జగత్తు నిద్రిస్తుంది; నీవు మేల్కొనగా చరాచరమంతా జగత్తు మేల్కొంటుంది।
Verse 24
इति संप्रार्थ्य देवाग्रे चातुर्मास्यप्रचोदितान् । नियमांस्तु यथाशक्ति गृह्णीयाद्भक्तिमान्नरः ॥ २४ ॥
ఇలా దేవుని సన్నిధిలో ప్రార్థించిన తరువాత, భక్తుడు చాతుర్మాస్యానికి విధించబడిన నియమాలను తన శక్తి మేరకు స్వీకరించాలి।
Verse 25
ततः प्रभाते द्वादश्यां समर्चेच्छेषशायिनम् । उपचारैः षोडशभिस्ततः संभोज्य वाडवान् ॥ २५ ॥
తర్వాత ద్వాదశీ ఉదయవేళ శేషశాయినైన విష్ణువును షోడశోపచారాలతో విధిగా ఆరాధించి, అనంతరం బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టాలి।
Verse 26
प्रतोष्य दक्षिणाभिश्च स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः । ततः प्रभृति विप्रेंद्र गन्धाद्यैः प्रत्यहं यजेत् ॥ २६ ॥
దక్షిణాలతో (ఋత్వికులను) సంతృప్తిపరచి, వాక్సంయమంతో తానే భోజనం చేయాలి; ఆ తరువాత నుండి, ఓ విప్రేంద్రా, ప్రతిరోజూ గంధాది సమర్పణలతో పూజించాలి।
Verse 27
कृत्वैवं विधिना विप्र देवस्य शयनीव्रतम् । भुक्तिमुक्तियुतो मर्त्यो भवेद्विष्णोः प्रसादतः ॥ २७ ॥
హే విప్రా! ఈ విధానమున దేవుని శయనీ-వ్రతమును ఆచరించిన మానవుడు విష్ణు ప్రసాదముచే భోగముక్తి రెండింటితో యుక్తుడగును.
Verse 28
श्रावणे कृष्णपक्षे तु एकादश्यां द्विजोत्तम । कामिकां समुपोष्यैव नियमेन नरोत्तम ॥ २८ ॥
హే ద్విజోత్తమా! శ్రావణ మాస కృష్ణపక్ష ఏకాదశీన ఉత్తముడు నియమసంయమాలతో కామికా-ఏకాదశీ ఉపవాసం చేయవలెను.
Verse 29
द्वादश्यां कृतनित्यस्तु श्रीधरं पूजयेद्धरिम् । उपचारैः षोडश भिस्ततः संभोज्य वै द्विजान् ॥ २९ ॥
ద్వాదశీన నిత్యకర్మలు పూర్తిచేసి హరి శ్రీధరుని షోడశోపచారాలతో పూజించాలి; అనంతరం ద్విజులకు విధిగా భోజనం పెట్టాలి.
Verse 30
दत्वा च दक्षिणां तेभ्यो विसृज्याश्नीत बांधवैः । एवं यः कुरुते विप्रकामिकाव्रतमुत्तमम् ॥ ३० ॥
వారికి దక్షిణ ఇచ్చి విధిగా వీడ్కోలు చెప్పి, తరువాత బంధువులతో కలిసి భోజనం చేయాలి. ఇలా చేయువాడు ఉత్తమ విప్రకామికా-వ్రతాన్ని ఆచరిస్తాడు.
Verse 31
स सर्वकामाँल्लब्ध्वेह याति विष्णोः परं पदम् । एकादश्यां नभःशुक्ले पवित्रां समुपोष्य वै ॥ ३१ ॥
అతడు ఇహలోకంలో సమస్త కోరికలను పొందిన తరువాత విష్ణువின் పరమపదాన్ని చేరును—నభ (భాద్రపద) శుక్లపక్ష ఏకాదశీన పవిత్ర ఉపవాసం ఆచరించుటవలన.
Verse 32
द्वादश्यां नियतो भूत्वा पूजयेच्च जनार्दनम् । उपचारैः षोडशभिस्ततः संभोज्य वाडवान् ॥ ३२ ॥
ద్వాదశీ నాడు నియమంతో ఉండి, షోడశోపచారాలతో జనార్దనుని విధిగా పూజించాలి; అనంతరం బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టాలి.
Verse 33
दत्वा च दक्षिणां तेभ्यः पुत्रं प्राप्येह सद्गुणम् । याति विष्णोः पदं साक्षात्सर्वदेवनमस्कृतः ॥ ३३ ॥
మరియు వారికి దక్షిణ ఇచ్చినచో, ఈ జన్మలోనే సద్గుణములైన కుమారుని పొందుతాడు; సమస్త దేవతలచే నమస్కరింపబడి నేరుగా విష్ణుపదాన్ని చేరుతాడు.
Verse 34
नभस्यकृष्णैकादश्यामजाख्यां समुपोष्य वै । अर्चेदुर्पेंद्रं द्वादश्यामुपचारैः पृथग्विधैः ॥ ३४ ॥
నభస్య మాస కృష్ణపక్ష ఏకాదశీ ‘అజా’ నాడు విధిగా ఉపవాసం చేసి, ద్వాదశీ నాడు వివిధ విధాల ఉపచారాలతో ఉపేంద్ర ప్రభువును అర్చించాలి.
Verse 35
विप्रान्संभोज्य मिष्टान्नैर्विसृजेत्प्राप्तदक्षिणान् । एवं कृतव्रतो विप्रभक्त्याऽजायाः समाहितः ॥ ३५ ॥
బ్రాహ్మణులకు మధురమైన ఉత్తమాన్నాలతో భోజనం పెట్టి, దక్షిణ పొందిన తరువాత వారిని గౌరవంతో పంపించాలి. ఈ విధంగా వ్రతం పూర్తి చేసి, బ్రాహ్మణభక్తితో సమాహితుడై అజా (అజన్మ దివ్యుడు) పై మనస్సు నిలపాలి.
Verse 36
भुक्त्वेह भोगानखिलान्यात्यंते वैष्णवं क्षयम् । नभस्यशुक्लैकादश्यां पद्माख्यां समुपोष्य वै ॥ ३६ ॥
ఇక్కడ సమస్త భోగాలను అనుభవించిన తరువాత, చివరికి విష్ణువుని అక్షయమైన వైష్ణవ ధామాన్ని చేరుతాడు—నభస్ (భాద్రపద) మాస శుక్లపక్ష ‘పద్మా’ ఏకాదశీని విధిగా ఉపవాసం చేసినవాడికి.
Verse 37
कृत्वा नित्यार्चनं तत्र कटिदानमथाचरेत् । पूर्वं संस्थापितायास्तु प्रतिमाया द्विजोत्तम ॥ ३७ ॥
అక్కడ నిత్యార్చన చేసి, అనంతరం కటిదాన విధిని ఆచరించాలి. ఓ ద్విజోత్తమా, ఇది ముందే విధివిధానాలతో స్థాపించబడిన ప్రతిమ విషయమై చెప్పబడింది.
Verse 38
समुत्सवविधानेन नीत्वा तां सलिलाशये । कृतांबुस्पर्शनां तत्र संप्रपूज्य विधानतः ॥ ३८ ॥
ఉత్సవ విధాన ప్రకారం ఆమెను జలాశయానికి తీసుకెళ్లి, అక్కడ జలస్పర్శన క్రియ చేసి, శాస్త్రవిధి ప్రకారం సమ్యక్గా పూజించాలి.
Verse 39
आनीय मण्डपे तस्मिन् वामपार्श्वेन शाययेत् । ततः प्रभाप्ते द्वादश्यां गन्धाद्यैरर्च्य वामनम् ॥ ३९ ॥
ఆ మంటపంలో ఆమెను తీసుకొచ్చి ఎడమ పార్శ్వంపై శయనింపజేయాలి. తరువాత ద్వాదశీ ఉదయాన గంధాది ఉపచారాలతో వామన భగవానుని ఆరాధించాలి.
Verse 40
संभोज्य वाडवान्दत्वा दक्षिणां च विसर्जयेत् । एवं यः कुरुते विप्र पद्माव्रतमनुत्तमम् ॥ ४० ॥
బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టి, గోదానం మరియు దక్షిణా ఇచ్చి, తరువాత విధివిధానాలతో విసర్జన చేసి కర్మను ముగించాలి. ఓ విప్రా, ఇలా చేసేవాడు ఉత్తమ పద్మవ్రతాన్ని సంపూర్ణం చేస్తాడు.
Verse 41
भुक्तिं प्राप्येह मुक्तिं तु लभतेंऽते प्रपंचतः । इषस्य कृष्णैका दश्यामिंदिरां समुपोष्य वै ॥ ४१ ॥
ఇక్కడ భోగసంపదను పొందిన తరువాత, చివరికి వారు సంసారప్రపంచం నుండి మోక్షాన్ని పొందుతారు—నిశ్చయంగా ఆశ్విన మాస కృష్ణపక్ష ఇంద్రా ఏకాదశిని విధిగా ఉపవాసం చేయుట వలన.
Verse 42
शालग्रामशिलाग्रे तु मध्याह्ने श्राद्धमाचरेत् । विष्णोः प्रीतिकरं विप्र ततः प्रातर्हरेर्दिने ॥ ४२ ॥
మధ్యాహ్న సమయంలో శాలగ్రామశిలా సమక్షంలో శ్రాద్ధకర్మ ఆచరించాలి; ఓ విప్రా, ఇది విష్ణువుకు ప్రీతికరం. తరువాత హరి దినమున ప్రాతఃకాలమున కూడా అలా చేయాలి.
Verse 43
पद्मनाभं समभ्यर्च्य भूदेवान्भोजयेत्सुधीः । विसृज्य दक्षिणां दत्वा ताँस्ततोऽश्नीत च स्वयम् ॥ ४३ ॥
పద్మనాభుని విధివిధానంగా ఆరాధించి, జ్ఞాని భూదేవులను (బ్రాహ్మణులను) భోజనం చేయించాలి. దక్షిణ ఇచ్చి గౌరవంగా పంపిన తరువాత, తాను భుజించాలి.
Verse 44
एवं कृतव्रतो मर्त्यो भुक्त्वा भोगानिहेप्सितान् । पितॄणां कोटिमुद्धृत्य यात्यंते वैष्णवं गृहम् ॥ ४४ ॥
ఇలా వ్రతాన్ని సక్రమంగా ఆచరించిన మానవుడు ఇక్కడ కోరిన భోగాలను అనుభవించి, తన పితృదేవతల కోటిని उद्धరించి, చివరికి వైష్ణవ ధామాన్ని పొందుతాడు.
Verse 45
एकादश्यामिषे शुक्ले विप्र पाशांकुशाह्वयाम् । उपोष्य विधिवद्विष्णोर्दिने विष्णुं समर्चयेत् ॥ ४५ ॥
ఓ విప్రా, శుక్లపక్షంలోని ‘పాశాంకుశా’ అనే ఏకాదశీనాడు విధివిధానంగా ఉపవాసం చేసి, విష్ణు దినమున నియమంగా శ్రీ విష్ణువును ఆరాధించాలి.
Verse 46
ततः संभोज्य विप्राग्र्यान्दत्वा तेभ्यश्च दक्षिणाम् । भक्त्या प्रणम्य विसृजेदश्नीयाच्च स्वयं ततः ॥ ४६ ॥
తదుపరి ఉత్తమ బ్రాహ్మణులను భోజనం చేయించి వారికి దక్షిణ ఇవ్వాలి. భక్తితో నమస్కరించి గౌరవంగా పంపిన తరువాతే తాను భుజించాలి.
Verse 47
एवं यः कुरुते भक्त्या नरः पाशांकुशाव्रतम् । स भुक्त्वेह वरान्भोगान्याति विष्णोः सलोकताम् ॥ ४७ ॥
భక్తితో పాశాంకుశ వ్రతాన్ని ఆచరించే మనిషి ఈ లోకంలో ఉత్తమ వరాలు, సుఖభోగాలు అనుభవించి, అనంతరం శ్రీవిష్ణువు సలోక్యాన్ని పొందుతాడు।
Verse 48
कार्तिके कृष्णपक्षे तु एकादश्यां द्विजोत्तम । रमामुपोष्य विधिवद्द्वादश्यां प्रातरर्चयेत् ॥ ४८ ॥
హే ద్విజోత్తమా! కార్తిక కృష్ణపక్ష ఏకాదశీన రమా (లక్ష్మీ) నిమిత్తం ఉపవాసం చేసి, ద్వాదశీ ఉదయం విధివిధానంగా ఆమెను ఆరాధించాలి।
Verse 49
केशवं केशिहंतारं देवदेवं सनातनम् । भोजयेच्च ततो विप्रान्विसृजेल्लब्धदक्षिणान् ॥ ४९ ॥
కేశిని సంహరించిన, దేవదేవుడైన సనాతన కేశవుని ఆరాధించి, తరువాత బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టి, దక్షిణ పొందిన వారిని గౌరవంగా వీడ్కోలు ఇవ్వాలి।
Verse 50
एवं कृतव्रतो विप्र भोगान्भुक्त्वेह वांछितान् । व्योमयानेन सांनिध्यं लभते च रमापतेः ॥ ५० ॥
హే విప్రా! ఈ విధంగా వ్రతం చేసినవాడు ఇక్కడ కోరిన భోగాలను అనుభవించి, తరువాత విమానంలో రమాపతి (విష్ణు) సాన్నిధ్యాన్ని పొందుతాడు।
Verse 51
ऊर्जस्य शुक्लैकादश्यां समुपोष्य प्रबोधिनीम् । केशवं बोधयेद्रात्रौ सुप्तं गीतादिमंगलैः ॥ ५१ ॥
ఊర్జ (కార్తిక) మాస శుక్ల ఏకాదశీ—ప్రబోధినీ—న విధివిధానంగా ఉపవాసం చేసి, రాత్రి ‘నిద్రిస్తున్నాడు’ అని చెప్పబడే కేశవుని భజన-కీర్తనాదీ మంగళకార్యాలతో మేల్కొలపాలి।
Verse 52
ऋग्यजुःसाममंत्रैश्च वाद्यैर्नानाविधैरपि । द्राक्षेक्षुदाडिमैश्चान्यै रंभाश्रृंगाटकादिभिः ॥ ५२ ॥
ఋగ్, యజుః, సామ వేదమంత్రాలతోను, నానావిధ వాద్యాలతోను, ద్రాక్ష, చెరకు, దానిమ్మ మరియు అరటి, సింగాడి మొదలైన అనేక నైవేద్యాలతో (భగవంతుని) పూజ చేయవలెను।
Verse 53
समर्पणैस्ततो रात्र्यां व्यतीतायां परेऽहनि । स्नात्वा नित्यक्रियां कृत्वा गदादामोदरं यजेत् ॥ ५३ ॥
తర్వాత సమర్పణభావంతో రాత్రిని గడిపి, మరునాడు స్నానం చేసి నిత్యకర్మలు నిర్వహించి, గదాధారి శ్రీ దామోదరుని పూజించవలెను।
Verse 54
उपचारैः षोडशभिः पौरुषेणापि सूक्ततः । संभोज्य विप्रान्विसृजेद्दक्षिणाभिः प्रतोषितान् ॥ ५४ ॥
షోడశోపచారాలతో విధిగా ఆరాధించి, పౌరుష సూక్తాన్ని యథావిధిగా పఠించి, బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టి, దక్షిణలతో సంతృప్తిపరచి వారిని పంపించవలెను।
Verse 55
ततस्तां प्रतिमां हैमीं सधेनुं गुरवेऽर्पयेत् । एवं यः कुरुते भक्त्या बोधिनीव्रतमादृतः ॥ ५५ ॥
అనంతరం ఆ స్వర్ణప్రతిమను పాలిచ్చే ఆవుతో కూడి గురువుకు సమర్పించవలెను। ఈ విధంగా భక్తి-శ్రద్ధలతో బోధినీ వ్రతాన్ని ఆచరించువాడు వ్రతాన్ని నిజంగా సంపూర్ణం చేస్తాడు।
Verse 56
स भुक्त्वेह वरान्भोगान्वैष्णवं लभते पदम् । मार्गस्य कृष्णैकादश्यामुत्पन्नां समुपोष्य वै ॥ ५६ ॥
అతడు ఈ లోకంలో శ్రేష్ఠ భోగాలను అనుభవించి, వైష్ణవ పరమపదాన్ని పొందుతాడు—మార్గశీర్ష మాసంలో వచ్చే కృష్ణ ఏకాదశిని విధిగా ఉపవాసం చేయుట వలననే।
Verse 57
द्वादश्यां कृष्णमभ्यर्चेद्गंधाद्यैरुपचारकैः । ततः संभोज्य विप्राग्र्यान्दत्वा तेभ्यश्च दक्षिणाम् ॥ ५७ ॥
ద్వాదశీ నాడు గంధాది ఉపచారాలతో శ్రీకృష్ణుని ఆరాధించాలి. అనంతరం శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టి వారికి దక్షిణను సమర్పించాలి.
Verse 58
विसृज्य पश्चाद्भुंजीत स्वयमिष्टैः समाहितः । एवं यो भक्तिभावेन उत्पन्नाव्रतमाचरेत् ॥ ५८ ॥
విసర్జన అనంతరం మనస్సును సమాధానంగా ఉంచుకొని తనకు అనుకూలమైన ఇష్టాహారంతో స్వయంగా భుజించాలి. ఈ విధంగా భక్తిభావంతో ఈ వ్రతాన్ని ఆచరించేవాడే దాన్ని సక్రమంగా నిర్వహిస్తాడు.
Verse 59
स विमानं समारुह्य यात्यंते वैष्णवं पदम् । मार्गस्य शुक्लैकादश्यां मोक्षाख्यां समुपोष्य वै ॥ ५९ ॥
అతడు దివ్య విమానాన్ని అధిరోహించి చివరికి వైష్ణవ పదాన్ని పొందుతాడు—మార్గశీర్ష మాస శుక్ల ఏకాదశి ‘మోక్షా’ అని ప్రసిద్ధమైన దినంలో విధిగా ఉపవాసం ఆచరించినందున.
Verse 60
द्वादश्यां प्रातरभ्यर्च्य ह्यनंतं विश्वरूपकम् । सर्वैरेवोपचारैस्तु विप्रान्संभोजयेद्द्विजः ॥ ६० ॥
ద్వాదశీ ఉదయం అనంతుడు, విశ్వరూపుడైన ప్రభువును ఆరాధించి, అన్ని ఉపచారాలతో బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టాలి.
Verse 61
विसृज्य दक्षिणां दत्वा स्वयं भुंजीत बांधवैः । एवं कृत्वा व्रतं विप्र भुक्त्वा भोगानिहेप्सितान् ॥ ६१ ॥
విసర్జన చేసి దక్షిణను ఇచ్చి, తరువాత స్వయంగా బంధువులతో కలిసి భుజించాలి. ఓ విప్రా, ఈ విధంగా వ్రతాన్ని పూర్తిచేస్తే ఈ లోకంలో కోరిన భోగసుఖాలను అనుభవిస్తాడు.
Verse 62
दश पूर्वान्दश परान्समुद्धृत्य व्रजेद्धरिम् । पौपस्य कृष्णैकादश्यां सफलां समुपोष्य वै । द्वादश्यामच्युतं प्रार्च्य सर्वैरेवोपचारकैः ॥ ६२ ॥
పది పూర్వికులను, పది పరంపర వారిని उद्धరించి భక్తుడు హరిని చేరును. పౌష మాస కృష్ణపక్ష ఏకాదశిన ఫలప్రద ఉపవాసం చేసి, ద్వాదశిన సమస్త ఉపచారాలతో అచ్యుతుని ఆరాధించాలి.
Verse 63
संभोज्य विप्रान्मधुरैर्विसृजेल्लब्धदक्षिणान् । एवं कृत्वा व्रतं विप्र सफलाया विधानतः ॥ ६३ ॥
విప్రులకు మధుర భోజ్యాలు పెట్టి, వారికి యథావిధి దక్షిణ ఇచ్చి గౌరవంతో పంపాలి. ఓ బ్రాహ్మణా, ఈ విధంగా నియమానుసారం వ్రతం చేస్తే అది ఫలప్రదమై సఫలమగును.
Verse 64
भुक्त्वेह भोगानखिलान्यात्यंते वैष्णवं पदम् । पौषस्य शुक्लैकादश्यां पुत्रदां समुपोष्य वै ॥ ६४ ॥
ఈ లోకంలో సమస్త భోగాలను అనుభవించి చివరికి వైష్ణవ పరమపదాన్ని పొందును—పౌష మాస శుక్లపక్ష పుత్రదా ఏకాదశి ఉపవాసాన్ని విధిగా ఆచరించుటవలన.
Verse 65
द्वादश्यां चक्रिणं प्रार्येदर्घाद्यैरुपचारकैः । ततः संभोज्य विप्राग्र्यान्दत्वा तेभ्यस्तु दक्षिणाम् ॥ ६५ ॥
ద్వాదశిన చక్రధారి విష్ణువును అర్ఘ్యాది ఉపచారాలతో పూజించాలి. అనంతరం శ్రేష్ఠ విప్రులకు భోజనం పెట్టి వారికి తగిన దక్షిణ ఇవ్వాలి.
Verse 66
विसृज्य स्वयमश्नीयाच्छेषान्नं स्वेष्टबांधवैः । एवं कृतव्रतो विप्र भुक्वा भोगानिहेप्सितान् ॥ ६६ ॥
ముందుగా ప్రసాదం/అన్నాన్ని పంచి, తరువాత తానే భుజించాలి; మిగిలిన అన్నాన్ని తన ప్రియ బంధువులకు ఇవ్వాలి. ఓ బ్రాహ్మణా, ఈ విధంగా వ్రతం పూర్తిచేసినవాడు ఈ లోకంలో కోరిన సుఖభోగాలను అనుభవిస్తాడు.
Verse 67
विमानवरमारुह्य यात्यंते हरिमंदिरम् । माघम्य कृष्णैकादश्यां षट्तिलां समुपोष्य वै ॥ ६७ ॥
శ్రేష్ఠమైన దివ్య విమానమును అధిరోహించి వారు అంతమున హరి మందిర-ధామమునకు చేరుదురు—మాఘమాస కృష్ణ ఏకాదశినాడు షట్తిలా వ్రతమును విధివిధానముగా ఉపవాసముచేసినందున।
Verse 68
स्नात्वा दत्वा तर्पयित्वा हुत्वा भुक्त्वा समर्च्य च । तिलैरेव द्विजश्रेष्ठ द्वादश्यां प्रातरेव हि ॥ ६८ ॥
ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా! ద్వాదశీ దినమున ప్రాతఃకాలమునే తిలలతోనే స్నానం, దానం, తర్పణం, హోమం, భోజనం మరియు విధివిధానముగా పూజ—ఇవన్నీ చేయవలెను।
Verse 69
वैकुंठं सम्यगभ्यर्व्य सर्वैरेवोपचारकैः । द्विजान्संभोज्य विसृजेद्दत्वा तेभ्यश्च दक्षिणाम् ॥ ६९ ॥
సర్వ ఉపచారములతో వైకుంఠుడు (భగవాన్ విష్ణువు)ను విధివిధానముగా ఆరాధించి, ద్విజులకు భోజనం పెట్టి; వారికి దక్షిణ ఇచ్చి గౌరవముతో వీడ్కోలు ఇవ్వవలెను।
Verse 70
एवं कृत्वा व्रतं विप्र विधिना सुसमाहितः । भुक्त्वेह वांछितान्भोगानंते विष्णुपदं लभेत् ॥ ७० ॥
ఓ విప్రా! ఈ విధముగా విధివిధానముతో స్థిరచిత్తముగా వ్రతమును ఆచరించువాడు, ఇహలోకమున కోరిన భోగములను అనుభవించి, అంతమున విష్ణుపదమును పొందును।
Verse 71
माघस्य शुक्लैकादश्यां समुपोष्य जयाह्वयाम् । प्रातर्हरि दिनेऽभ्यर्च्चेच्छ्रीपतिं पुरुषं द्विज ॥ ७१ ॥
ఓ ద్విజా! మాఘమాస శుక్ల ఏకాదశి—‘జయా’ అని ప్రసిద్ధి—ఆ దినమున విధివిధానముగా ఉపవాసముచేసి, హరి పవిత్ర దినమున ప్రాతఃకాలమున శ్రీపతి పరమపురుషుని ఆరాధించవలెను।
Verse 72
भोजयित्वा दक्षिणां च दत्वा विप्रान्विसृज्य च । स्वयं भुंजीत तच्छेषं प्रयतो निजबांधवैः ॥ ७२ ॥
విప్రులకు భోజనం పెట్టి, దక్షిణ ఇచ్చి, వారిని గౌరవంగా వీడిన తరువాత, నియమంతో తన బంధువులతో కలిసి మిగిలిన అన్నాన్ని తానే భుజించాలి।
Verse 73
य एवं कुरुते विप्र व्रतं केशवतोषणम् । स भुक्त्वेह वरान्भोगानंते विष्णोः पदं व्रजेत् ॥ ७३ ॥
ఓ విప్రా! ఈ విధంగా కేశవుని తృప్తిపరచే వ్రతాన్ని ఎవడు ఆచరిస్తాడో, వాడు ఇహలోకంలో శ్రేష్ఠ వరాలు, భోగాలు అనుభవించి చివరికి విష్ణుపదాన్ని చేరుతాడు।
Verse 74
तपस्यकृष्णैकादश्यां विजयां समुपोष्य वै । द्वादश्यां प्रातरभ्यर्च्य योगीशं गंधपूर्वकैः ॥ ७४ ॥
తపస్య మాసం కృష్ణపక్ష ఏకాదశీన ‘విజయా’ ఉపవాసాన్ని విధిగా ఆచరించాలి; ద్వాదశీ ఉదయాన్నే ఆరంభించి సుగంధాలు మొదలైనవాటితో యోగీశ్వరుని ఆరాధించాలి।
Verse 75
ततः संभोज्य भूदेवान्दक्षिणाभिः प्रतोष्य तान् । विसृज्य बांधवैः सार्द्धं स्वयमश्नीत वाग्यतः ॥ ७५ ॥
ఆ తరువాత భూదేవులైన విప్రులకు భోజనం పెట్టి, దక్షిణలతో వారిని సంతృప్తిపరచి, గౌరవంగా వీడాలి; తరువాత వాక్సంయమంతో బంధువులతో కలిసి తానే భుజించాలి।
Verse 76
एवं कृतव्रतो मर्त्यो भुक्त्वा भोगानिहेप्सितान् । देहांते वैष्णवं लोकं याति देवैः सुसत्कृतः ॥ ७६ ॥
ఈ విధంగా వ్రతాన్ని ఆచరించిన మానవుడు, ఇహలోకంలో కోరిన భోగాలను అనుభవించి, దేహాంతంలో దేవతలచే సత్కరింపబడి వైష్ణవ లోకానికి చేరుతాడు।
Verse 77
फाल्गुनस्य सिते पक्षे एकादश्यां द्विजोत्तम । उपोष्यामलकीं भक्त्या द्वादश्यां प्रातरर्चयेत् ॥ ७७ ॥
హే ద్విజోత్తమా! ఫాల్గుణ శుక్లపక్ష ఏకాదశిన భక్తితో ఆమలకీ వ్రతాన్ని ఆచరించి ఉపవాసం చేయాలి; ద్వాదశి ఉదయాన ఆమలకీని పూజించాలి।
Verse 78
पुंडरीकाक्षमखिलैरुपचारैस्ततो द्विजान् । भोजयित्वा वरान्नेन दद्यात्तेभ्यस्तु दक्षिणाम् ॥ ७८ ॥
తర్వాత సమస్త ఉపచారాలతో పుండరీకాక్షుడు (విష్ణువు)ను పూజించి, ద్విజులకు శ్రేష్ఠమైన అన్నంతో భోజనం పెట్టి వారికి తగిన దక్షిణ ఇవ్వాలి।
Verse 79
एवं कृत्वा विधानेनामलक्यां पूजनादिकम् । सितैकादश्यां तपस्ये व्रजेद्विष्णोः परं पदम् ॥ ७९ ॥
ఇలా విధివిధానంగా ఆమలకీ పూజ మొదలైన కర్మలను నిర్వహించినవాడు, తపస్య (ఫాల్గుణ) శుక్ల ఏకాదశిన విష్ణువின் పరమపదాన్ని పొందుతాడు।
Verse 80
चैत्रस्य कृष्णैकादशीं पापमोचनिकां द्विज । उपाष्य द्वादश्यांप्रातर्गोविंदं पूजयेत्तथा ॥ ८० ॥
హే ద్విజా! చైత్ర మాస కృష్ణపక్ష పాపమోచనీ ఏకాదశిని ఉపవాసంగా ఆచరించి, తదుపరి ద్వాదశి ఉదయాన గోవిందుని అలాగే పూజించాలి।
Verse 81
उपचारैः षोडशभिर्द्विजान्संभोज्य दक्षिणाम् । दत्वा तेभ्यो विसृज्याथ स्वयं भुंजीत बान्धवैः ॥ ८१ ॥
షోడశ ఉపచారాలతో ద్విజులను సత్కరించి భోజనం పెట్టి వారికి దక్షిణ ఇవ్వాలి; తరువాత వారిని గౌరవంతో వీడ్కోలు చెప్పి, తాను బంధువులతో కలిసి భుజించాలి।
Verse 82
एव यः कुरुते विप्र पापमोचनिकाव्रताम् । स याति वैष्णवं लोकं विमानेन तु भास्वता ॥ ८२ ॥
హే విప్రా! ఈ విధంగా పాపమోచనికా వ్రతాన్ని ఆచరించువాడు పాపముల నుండి విముక్తుడై, తేజోమయ విమానమున వైష్ణవ లోకమునకు చేరును।
Verse 83
इत्थं कृष्णो तथा शुक्ले व्रतं चैकादशीभवम् । मोक्षदं कीर्तितं विप्र नास्त्यस्मिन्संशयः क्वचित् ॥ ८३ ॥
హే విప్రా! కృష్ణపక్షములోను శుక్లపక్షములోను ఏకాదశీ వ్రతము మోక్షదాయకమని కీర్తింపబడినది; ఇందులో ఎట్టి సందేహమూ లేదు।
Verse 84
यतस्त्रिदिनसंसाध्यं कीर्तिनं पापनाशनम् । सर्वव्रतोत्तमं विप्र ततो ज्ञेयं महाफलम् ॥ ८४ ॥
హే విప్రా! ఇది మూడు దినములలో విధివిధానముగా సిద్ధించును, పాపనాశకమని కీర్తింపబడినది, సర్వవ్రతములలో ఉత్తమమని చెప్పబడినది; కనుక ఇది మహాఫలదాయకమని గ్రహించవలెను।
Verse 85
त्यजेच्चत्वारि भुक्तानि नारदै तद्दिनत्रये । आद्यंतयोरेकमेकं मध्यमे द्वयमेव हि ॥ ८५ ॥
హే నారదా! ఈ మూడు దినముల వ్రతములో నాలుగు భోజనములను త్యజించవలెను—మొదటి దినమున ఒకటి, చివరి దినమున ఒకటి, మధ్య దినమున రెండు।
Verse 86
अथ ते नियमान्वच्मि व्रते ह्यस्मिन्दिनत्रये । कांस्यं मांसं मसूरान्नं चणकान्कोद्रवांस्तथा ॥ ८६ ॥
ఇప్పుడు ఈ మూడు దినముల వ్రత నియమములను చెప్తున్నాను: కాంస్య పాత్రలు, మాంసము, మసూర అన్నము, శెనగలు మరియు కోద్రవ ధాన్యము—ఇవన్నీ వర్జించవలెను।
Verse 87
शाकं मधु परान्नं च पुनर्भोजनमैथुने । दशम्यां दश वस्तूनि वर्जयेद्वैष्णवः सदा ॥ ८७ ॥
దశమి నాడు వైష్ణవుడు సదా పది విషయాలను వర్జించవలెను—శాకము, మధువు, పరాన్నము, పునర్భోజనం (మళ్లీ భోజనం) మరియు మైథునము మొదలైనవి।
Verse 88
द्यूतक्रीडां च निद्रां च तांबूलं दंतधावनम् । परापवादं पैशुन्यं स्तेयं हिंसां तथा रतिम् ॥ ८८ ॥
జూదక్రీడ, అధిక నిద్ర, తాంబూల సేవనం, దంతధావనం, పరాపవాదం మరియు పైశున్యం, దొంగతనం, హింస, అలాగే రతి—ఇవన్నీ వర్జించవలెను।
Verse 89
कोपं ह्यनृतवाक्यं च एकादश्यां विवर्ज्जयेत् । कांस्यं मांसं सुरां क्षौद्रं तैलं विण्म्लेच्छभाषणम् ॥ ८९ ॥
ఏకాదశీ నాడు కోపమును, అసత్యవాక్యమును వర్జించాలి; అలాగే కాంస్యం, మాంసం, సురా, మధువు, నూనె, మలం మరియు మ్లేచ్ఛభాషణం (అశుద్ధ వాక్కు) త్యజించాలి।
Verse 90
व्यायामं च प्रवासं च पुनर्भोजनमैथुने । अस्पृश्यस्पर्शमाशूरे द्वादश्यां द्वादश त्यजेत् ॥ ९० ॥
ద్వాదశీ నాడు జ్ఞాని వ్యాయామం, ప్రయాణం, పునర్భోజనం (మళ్లీ భోజనం), మైథునం మరియు అస్పృశ్యస్పర్శం—ఇవన్నీ వర్జించవలెను।
Verse 91
एवं नियमकृद्विप्र उपवासं समाचरेत् । शक्तोऽशक्तुस्तु मतिमानेकभुक्तं न नक्तकम् ॥ ९१ ॥
ఇలా, ఓ విప్రా, నియమాలను ఆచరించువాడు విధిపూర్వకంగా ఉపవాసం చేయవలెను। జ్ఞాని—శక్తుడైనా అశక్తుడైనా—నక్తకము (రాత్రి భోజనం) కాక, ఏకభుక్తము (ఒకసారి భోజనం) వ్రతాన్ని ఆశ్రయించాలి।
Verse 92
अयाचितं वापि चरेन्न त्यजेद्व्रतमीदृशम् ॥ ९२ ॥
అయాచిత భిక్షతో జీవించవలసి వచ్చినా, ఇలాంటి వ్రతాన్ని ఎప్పటికీ విడువకూడదు।
Verse 93
इति श्रीबृहन्नारदीय पुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थभागे द्वादशमासस्थितैकादशीव्रतकथनं नाम विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२० ॥
ఇట్లు శ్రీ బృహన్నారదీయ పురాణం పూర్వభాగంలోని బృహదుపాఖ్యానము చతుర్థభాగంలో ‘ద్వాదశమాసస్థిత ఏకాదశీ వ్రతకథనం’ అనే నామముగల 120వ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
Frequently Asked Questions
Dvādaśī functions as the vrata’s ritual ‘completion’ (pāraṇa context): after the fast, one performs Viṣṇu-pūjā with ṣoḍaśopacāra, feeds brāhmaṇas, gives dakṣiṇā, formally dismisses them, and then eats—sealing the vow’s merit and restoring regulated nourishment.
It is defined as a complete waterless fast and is praised as so potent that worship of Hṛṣīkeśa plus brāhmaṇa-feeding yields merit equivalent to observing twenty-four Ekādaśī fasts.
After installing and worshiping Viṣṇu (notably via Pauruṣa Sūkta) and praying about the Lord’s cosmic ‘sleep’ and ‘awakening,’ the devotee undertakes Cāturmāsya observances according to capacity, with continued daily worship from that point onward.
Across Daśamī/Ekādaśī/Dvādaśī the chapter stresses controlled diet (meal reductions), avoidance of specific foods/utensils (e.g., bell-metal; meat; certain grains/legumes), and ethical purity: no slander, theft, violence, sexual indulgence; on Ekādaśī specifically, avoidance of anger and false speech.