Shloka 44

Adhyaya 51 — Yaksha Injunctions: Graha-Children and Female Spirits Causing Domestic and Ritual Disruptions

Sanskrit

मन्त्रवित् कृततत्त्वज्ञः पर्वसूषसि च द्विज । चिकित्साज्ञश्च वै वैद्यः संप्रयुक्तैर्वरौषधैः ॥

Transliteration

mantravit kṛtatattvajñaḥ parvasūṣasi ca dvija | cikitsājñaś ca vai vaidyaḥ saṃprayuktair varauṣadhaiḥ ||

Translation

ఓ ద్విజా! మంత్రవిదుడు, స్థాపిత సిద్ధాంతాలను గ్రహించినవాడు, చికిత్సలో నిపుణుడైన వైద్యుడు—ఉత్తమ ఔషధాలను సమ్యక్‌గా ప్రయోగించి (దాని) శాంతి/చికిత్సను కలిగించాలి।

Word by Word

• मन्त्रवित्: knower of mantras
• मन्त्रवित्: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: मन्त्र + विद् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः ‘मन्त्रान् वेत्ति’ (upapada-tatpuruṣa)

• कृततत्त्वज्ञः: one who knows the established truth/principles
• कृततत्त्वज्ञः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: कृत + तत्त्व + ज्ञ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः ‘कृत-तत्त्व’ (ascertained principles) + ‘ज्ञ’ (knower)

• पर्वसूषसि: at the parva/critical period (reading uncertain)
• पर्वसूषसि: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Noun
• Root: पर्व + सूष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; समासः ‘पर्वणि सूषः’ (at the joint/period; reading uncertain)

• च: and
• च: समुच्चय (Conjunction)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय/ conjunction

• द्विज: O twice-born (brahmin)
• द्विज: सम्बोधन (Address)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (Vocative), एकवचन

• चिकित्साज्ञः: one skilled in treatment
• चिकित्साज्ञः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: चिकित्सा + ज्ञ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः ‘चिकित्सायाः ज्ञः’

• च: and
• च: समुच्चय (Conjunction)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय/ conjunction

• वै: indeed
• वै: सम्बन्धसूचक (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात/particle (emphasis)

• वैद्यः: a physician
• वैद्यः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: वैद्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• संप्रयुक्तैः: properly applied/combined
• संप्रयुक्तैः: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Adjective
• Root: संप्रयुक्त (कृदन्त; √युज् + सम्+प्र, क्त/PPP)
• Form: भूतकृदन्त (क्त/PPP), नपुंसक/पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (3rd/Instrumental), बहुवचन; विशेषणम् ‘वरौषधैः’

• वरौषधैः: with excellent medicines
• वरौषधैः: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Noun
• Root: वर + औषध (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; कर्मधारयः ‘वराः औषधयः’

Speakers

• Instructional voice addressing a dvija; exact named speakers not present in excerpt

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Dharma
• Āyurveda (medical remedy)
• Mantra and ritual efficacy
• Integrated sacred and practical healing

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The text legitimizes a combined approach: spiritual competence (mantra, tattva) and practical competence (medicine) should cooperate; dharma includes responsible, skilled care.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Didactic ācāra and upāya (means/remedy) material; not directly sarga/pratisarga/manvantara/vaṃśa/vaṃśānucarita, though it supports lived dharma within narrative.

What is the esoteric significance?

‘Mantra’ addresses subtle causality; ‘medicine’ addresses gross causality—together implying a layered ontology where disturbances can manifest across levels.