Shloka 45

Adhyaya 51 — Yaksha Injunctions: Graha-Children and Female Spirits Causing Domestic and Ritual Disruptions

Sanskrit

स्मृतिं चापहरत्यन्या स्त्रीणां सा स्मृतिहारिका । विविक्तदेशसेवित्वात्तस्याश्चोपशमो भवेत् ॥

Transliteration

smṛtiṃ cāpaharaty anyā strīṇāṃ sā smṛtihārikā | viviktadeśasevitvāt tasyāś copśamo bhavet ||

Translation

మరొక (దోషం) స్త్రీల స్మృతిని హరిస్తుంది; ఆమె ‘స్మృతిహారికా’—స్మృతి అపహారిణి—అని పిలువబడుతుంది. ఏకాంతవాసం వల్ల ఆమె ఉపద్రవం శమిస్తుంది।

Word by Word

• स्मृतिम्: memory
• स्मृतिम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: स्मृति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: समुच्चय (Conjunction)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय/ conjunction

• अपहरति: steals away
• अपहरति: क्रिया (Verb/Action)
• Type: Verb
• Root: अप + हृ (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन

• अन्या: another (female)
• अन्या: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• स्त्रीणाम्: of women
• स्त्रीणाम्: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: स्त्री (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन

• सा: she
• सा: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• स्मृतिहारिका: the remover of memory
• स्मृतिहारिका: कर्तृसमानााधिकरण (Predicate nominative)
• Type: Noun
• Root: स्मृति + हारिका (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष ‘स्मृतेः हारिका’

• विविक्तदेशसेवित्वात्: by resorting to a secluded place
• विविक्तदेशसेवित्वात्: हेतु/अपादान (Cause/Ablative)
• Type: Noun
• Root: विविक्त + देश + सेवित्व (कृदन्त; √सेव्, क्त्वा-प्रत्ययान्त/absolutive base)
• Form: पुं/नपुंसकभावे, पञ्चमी-विभक्ति (5th/Ablative), एकवचन; समासः ‘विविक्त-देश-सेवित्व’ = having resorted to a secluded place; -आत् = ‘because of/from’

• तस्याः: of that (affliction/her)
• तस्याः: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: समुच्चय (Conjunction)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय/ conjunction

• उपशमः: cessation/relief
• उपशमः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: उपशम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• भवेत्: may occur/would be
• भवेत्: क्रिया (Verb/Action)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: विधिलिङ्-लकार (Optative), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन

Speakers

• Instructional voice; named interlocutors not shown in excerpt

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Dharma
• Mind and cognition
• Śānti / pacification practices

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Mental clarity is protected through regulated environment and conduct; withdrawal from agitation and crowding is presented as a dharmic remedy for cognitive disturbance.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Ancillary dharma-śānti instruction (ācāra/upāya) within Purāṇic teaching, not a core pancalakṣaṇa narrative unit.

What is the esoteric significance?

‘Memory theft’ symbolizes dispersion of attention (citta-vikṣepa). Seclusion functions like pratyāhāra: reducing sensory load so the mind re-collects itself.