Adhyaya 42: Dattatreya on the Yogic Import of Oṃ (Praṇava): Matras, Worlds, and Liberation
ॐप्रणवयोगविवेचन (Oṃpraṇavayogavivecana)
Origin of Species
ఈ అధ్యాయంలో దత్తాత్రేయుడు ప్రణవమైన ‘ఓం’ యొక్క యోగార్థాన్ని వివరిస్తాడు. అ-ఉ-మ మూడు మాత్రలు దేహం, ప్రాణం, మనస్సుతో ఉన్న సంబంధం మరియు త్రిలోక ప్రతీకత్వాన్ని చెప్పి, జపం-ధ్యానం-సమాధి ద్వారా చిత్తశుద్ధి, జ్ఞానోదయం, చివరికి మోక్షప్రాప్తి మార్గాన్ని ఉపదేశిస్తాడు।
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 42
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे योगिचर्यानामैकचत्वारिंशोऽध्यायः । द्विचत्वारिंशोऽध्यायः । दत्तात्रेय उवाच । एवं यो वर्तते योगी सम्यग्योगव्यवस्थितः । न स व्यावर्तितुं शक्यो जन्मान्तरशतैरपि ॥
ఇట్లు శ్రీ మార్కండేయ పురాణంలో ‘యోగి ఆచారం’ అనే నలభై ఒకటవ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇక నలభై రెండవ అధ్యాయం. దత్తాత్రేయుడు అన్నాడు—ఈ విధంగా జీవించి సమ్యక్ యోగంలో దృఢంగా స్థితుడైన యోగి, వందల జన్మలకైనా వెనుదిరగడు.
Verse 2
दृष्ट्वा च परमात्मानं प्रत्यक्षं विश्वरूपिणम् । विश्वपादशिरोग्रीवं विश्वेशं विश्वभावनम् ॥
అతడు పరమాత్మను సాక్షాత్కారంగా దర్శించాడు—ఆయన విశ్వరూపుడు; ఆయన పాదాలు, శిరస్సు, గ్రీవ—all జగత్తే; ఆయన జగదీశ్వరుడు మరియు జగత్భవానికి కారణము.
Verse 3
तत्प्राप्तये महत्पुण्यमोमित्येकाक्षरं जपेत् । तदेवाध्ययनं तस्य स्वरूपं शृण्वतः परम् ॥
ఆ పరమాన్ని పొందుటకు పరమ పుణ్యకరమైన ఏకాక్షరం ‘ఓం’ ను జపించాలి. అదే అతని అధ్యయనం; దాని తత్త్వాన్ని వినువారికి అదే పరమ ఉపదేశం.
Verse 4
अकारश्च तथोकारो मकारश्चाक्षरत्रयम् । एता एव त्रयो मात्राḥ सत्त्वराजसतामसाḥ ॥
‘అ’, ‘ఉ’, ‘మ’—ఇవి మూడు అక్షరాలు. ఇవే మూడు మాత్రలు: సత్త్వం, రజసం, తమసం.
Verse 5
निर्गुणा योगिगम्यान्या चार्धमात्रोर्ध्वसंस्थिता । गान्धारीति च विज्ञेया गान्धारस्वरसंश्रया ॥
ఆ అర్ధమాత్ర నిర్గుణమైనది; యోగులకే లభ్యమగును. అది సాధారణ ధ్వని-స్థాయిలకు అతీతంగా ‘అర్ధమాత్ర’గా నిలిచియుండును. గాంధార స్వరంపై ఆధారపడినదని ‘గాంధారీ’గా తెలుసుకోవలెను.
Verse 6
पिपीलिकागतिस्पर्शा प्रयुक्ता मूर्ध्नि लक्ष्यते । यथा प्रयुक्त ओङ्गारः प्रतिनिर्याति मूर्धनि ॥
దానిని సమ్యక్గా ప్రయోగించినప్పుడు, శిరోమణి (తల శిఖరం) వద్ద చీమల కదలికవలె సూక్ష్మస్పర్శ అనుభూతి కలుగును; అలాగే ‘ఓం’ను సరిగా ఉపయో గించినపుడు అది మళ్లీ శిఖరమువైపు పైకి లేచును.
Verse 7
तथोङ्कारमयो योगी त्वक्षरे त्वक्षरो भवेत् । प्राणो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म वेध्यमनुत्तमम् ॥
ఇట్లుగా ఓంమయుడైన యోగి అవ్యయ అక్షరములో స్థిరుడగును. ప్రాణము ధనుస్సు, ఆత్మ బాణము, బ్రహ్మమే అనుత్తమ లక్ష్యము—వేదింపవలసినది.
Verse 8
अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत् । ओमित्येतत् त्रयो वेदास्त्रयो लोकास्त्रयोऽग्नयः ॥
దానిని అప్రమత్తతతో వేదించవలెను; బాణంలాగా సంపూర్ణంగా తదేకమై పోవలెను. ఈ ‘ఓం’యే మూడు వేదములు, మూడు లోకములు, మూడు పవిత్ర అగ్నులు.
Verse 9
विष्णुर्-ब्रह्मा-हरश्चैव ऋक्सामानि यजूṃषि च । मात्राः सार्धाश्च तिस्त्रश्च विज्ञेयाः परमार्थतः ॥
విష్ణువు, బ్రహ్మ, హరుడు; అలాగే ఋక్, సామ, యజుః—ఇవన్నీ పరమార్థముగా అర్ధమాత్రతో కూడిన మూడు మాత్రలుగా గ్రహించవలెను.
Verse 10
तत्र युक्तस्तु यो योगी स तल्लयमवाप्नुयात् । अकारस्त्वथ भूर्लोक उकारश्चोच्यते भुवः ॥
ఈ సాధనలో సమ్యక్గా యుక్తుడైన యోగి ఆ పరతత్త్వంలో లయాన్ని పొందుతాడు. అప్పుడు ‘అ’కారం భూలోకము, ‘ఉ’కారం భువః అని పిలువబడుతుంది.
Verse 11
सव्यञ्जनो मकारश्च स्वर्लोकः परिकल्प्यते । व्यक्ता तु प्रथमा मात्रा द्वितीयाव्यक्तसंज्ञिता ॥
‘మ’కారం తన వ్యంజన-తత్త్వంతో కలిసి స్వర్గలోకముగా భావించబడుతుంది. మొదటి మాత్ర ‘వ్యక్త’, రెండవ మాత్ర ‘అవ్యక్త’ అని చెప్పబడుతుంది.
Verse 12
मात्रा तृतीया चिच्छक्तिरर्धमात्रा परं पदम् । अनेनैव क्रमेणैता विज्ञेया योगभूमयः ॥
మూడవ మాత్ర చిత్-శక్తి స్వరూపము; అర్ధమాత్ర పరమ స్థితి. ఇదే క్రమంలో ఇవి యోగభూములుగా తెలుసుకోవలెను.
Verse 13
ओमित्यuccāraṇāt sarvaṃ gṛhītaṃ sadasad bhavet । ह्रस्वा तु प्रथमा मात्रा द्वितीया दैर्घ्यसंयुता ॥
‘ఓం’ ఉచ్చారణతో సర్వమూ—సత్ మరియు అసత్—గ్రహించబడుతుంది. మొదటి మాత్ర హ్రస్వం; రెండవ మాత్ర దీర్ఘసంయుక్తం (దీర్ఘం).
Verse 14
तृतीया च प्लुतार्धाख्या वचसः सा न गोचरा । इत्येतदक्षरं ब्रह्म परमोङ्कारसंज्ञितम् ॥
మూడవది ‘ప్లుతార్ధ’ అని పిలువబడుతుంది; అది సాధారణ వాక్కు పరిధికి అతీతము. ఇదే అక్షర బ్రహ్మ, పరమ ఓంకారముగా ప్రసిద్ధము.
Verse 15
यस्तु वेद नरः सम्यक् तथा ध्यायति वा पुनः । संसारचक्रमुत्सृज्य त्यक्तत्रिविधबन्धनः ॥
యెవడు దీనిని తత్త్వంగా గ్రహించునో, లేదా విధివిధానంగా మళ్లీ మళ్లీ ధ్యానించునో, అతడు త్రివిధ బంధనాన్ని విడిచి సంసారచక్రాన్ని త్యజించి ముక్తుడగును।
Verse 16
प्राप्रोति ब्रह्मणि लयं परमे परमात्मनि । अक्षीणकर्मबन्धश्च ज्ञात्वा मृत्युमरिष्टतः ॥
అతడు పరమమైన, ఉత్తమాత్మ అయిన బ్రహ్మంలో లయమగును. మరణాన్ని యథాతథంగా తెలిసికొని, కర్మబంధం ఇంకా పూర్తిగా క్షీణించకపోయినను, అతడు అచలుడై భయరహితుడై ముక్తుడగును।
Verse 17
उत्क्रान्तिकाले संस्मृत्य पुनर्योगित्वमृच्छति । तस्मादसिद्धयोगेन सिद्धयोगेन वा पुनः । ज्ञेयान्यरिष्टानि सदा येनोत्क्रान्तौ न सीदति ॥
ప్రయాణకాలంలో (ఆ ఉపదేశాన్ని) స్మరించుచు అతడు మళ్లీ యోగి స్థితిని పొందును. కనుక—యోగం ఇంకా అపూర్ణమైనా లేదా సిద్ధమైనా—ఎల్లప్పుడూ మరణపు పూర్వలక్షణాలను తెలుసుకోవాలి, తద్వారా దేహత్యాగ క్షణంలో మనస్సు చలించదు।
Frequently Asked Questions
The chapter investigates how the praṇava (Oṃ) functions as Brahman-in-sound and as a disciplined yogic method: by mapping its phonetic components to cosmic principles and prescribing concentrated practice, it argues that Oṃ-japa and contemplation can dissolve bondage and culminate in laya (merger) in the supreme Paramātman.
This Adhyaya does not develop Manvantara chronology or Manu lineages; instead, it provides a doctrinal yogic exegesis that can be read as a universal soteriological insert within the broader Purāṇic framework, independent of specific Manvantara transitions.
Adhyaya 42 is outside the Devi Mahatmyam (chapters 81–93) and contains no direct Śākta stuti, goddess-epithets, or battle narrative; its focus is praṇava-yoga and a triadic theism (Viṣṇu–Brahmā–Hara) articulated as correspondences within Oṃ.