Next Verse

Shloka 1

Adhyaya 42Dattatreya on the Yogic Import of Oṃ (Praṇava): Matras, Worlds, and Liberation

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे योगिचर्यानामैकचत्वारिंशोऽध्यायः ।

द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ।

दत्तात्रेय उवाच ।

एवं यो वर्तते योगी सम्यग्योगव्यवस्थितः ।

न स व्यावर्तितुं शक्यो जन्मान्तरशतैरपि ॥

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe yogicaryānām aikacatvāriṁśo 'dhyāyaḥ / dvicatvāriṁśo 'dhyāyaḥ / dattātreya uvāca / evaṁ yo vartate yogī samyagyogavyavasthitaḥ / na sa vyāvartituṁ śakyo janmāntaraśatair api

ఇట్లు శ్రీ మార్కండేయ పురాణంలో ‘యోగి ఆచారం’ అనే నలభై ఒకటవ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇక నలభై రెండవ అధ్యాయం. దత్తాత్రేయుడు అన్నాడు—ఈ విధంగా జీవించి సమ్యక్ యోగంలో దృఢంగా స్థితుడైన యోగి, వందల జన్మలకైనా వెనుదిరగడు.

इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; quotation/closure particle (इत्यर्थे)
श्रीमार्कण्डेयपुराणेin the Śrī Mārkaṇḍeya Purāṇa
श्रीमार्कण्डेयपुराणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्री + मार्कण्डेय + पुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (मार्कण्डेयस्य पुराणम्) with honorific श्री-पूर्वपद
योगिचर्यानाम्of the conduct of yogins
योगिचर्यानाम्:
Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootयोगि + चर्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), बहुवचन; तत्पुरुष (योगिनां चर्या = conduct of yogins)
एकचत्वारिंशःforty-first
एकचत्वारिंशः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootएक + चत्वारिंशत् (संख्याप्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; द्विगु-समास (41st) used as ordinal adjective
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
द्विचत्वारिंशःforty-second
द्विचत्वारिंशः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootद्वि + चत्वारिंशत् (संख्याप्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; द्विगु-समास (42nd) used as ordinal adjective
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
दत्तात्रेयःDattātreya
दत्तात्रेयः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदत्तात्रेय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलिट् (Perfect/लिट्), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
एवम्thus, in this way
एवम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
Formअव्यय; manner-adverb (प्रकारवाचक)
यःwho
यः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; relative pronoun
वर्ततेconducts himself, lives
वर्तते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√वृत् (धातु)
Formलट् (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
योगीa yogin
योगी:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयोगिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
सम्यक्properly, rightly
सम्यक्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootसम्यक् (अव्यय)
Formअव्यय; adverb (यथावत्-अर्थे)
योगव्यवस्थितःsteadfast/established in yoga
योगव्यवस्थितः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootयोग + व्यवस्थित (कृदन्त; √स्था, वि+अव+√स्था)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुष (योगे व्यवस्थितः = established in yoga); क्त-प्रत्यय (past participle)
not
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय; negation particle (निषेध)
सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; demonstrative pronoun
व्यावर्तितुम्to turn back, to divert
व्यावर्तितुम्:
Prayojana (प्रयोजन/infinitival purpose)
TypeVerb
Rootवि+आ+√वृत् (धातु)
Formतुमुन्-प्रत्ययान्त (infinitive/तुमुन्), ‘to turn back/deflect’
शक्यःpossible (to be)
शक्यः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootशक्य (कृदन्त; √शक्)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; यत्-प्रत्यय (potential passive participle/शक्य = possible)
जन्मान्तरशतैःby hundreds of other births
जन्मान्तरशतैः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootजन्म + अन्तर + शत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), बहुवचन; तत्पुरुष (जन्मान्तराणां शतानि = hundreds of other births)
अपिeven
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय; emphatic/concessive particle (अप्यर्थे)
Dattātreya (explicitly named)

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Dattātreya
YogaPerseveranceIrreversibility of spiritual attainmentSamsara

FAQs

Right establishment in yoga creates a stable samskāra that resists regression; the moral emphasis is consistency—living the discipline, not merely studying it.

Still within mokṣa/dharma instruction rather than pancalakṣaṇa. The colophon marks a textual seam between chapters rather than a cosmological or genealogical unit.

The claim of ‘not being turned back’ points to niṣṭhā (firm abidance): once insight and practice cohere, even future embodiments tend toward liberation rather than entanglement.