Adhyaya 30: Madālasā’s Instruction on Household Duties and Naimittika–Śrāddha Rites
मदालसोपदेशः (Madālasopadeśaḥ)
Dattatreya's Story
ఈ అధ్యాయంలో మదాలస తన కుమారునికి గృహస్థధర్మాన్ని బోధిస్తుంది—గృహశౌచం, అతిథి సత్కారం, దానం, సత్యాచరణం, దంపతుల పరస్పర కర్తవ్యసేవ. నిత్యకర్మలను విధివిధానంగా చేయాలని చెప్పి, నైమిత్తిక-శ్రాద్ధ కర్మ విధానాన్ని వివరిస్తుంది—పితృదేవతారాధన, పిండోదకదానం, బ్రాహ్మణభోజనం, శ్రద్ధతో శుద్ధితో ఆచరణ. లోభక్రోధత్యాగం, దేశకాలానుసారం నియమపాలన, కరుణతో ధర్మనిష్ఠగా జీవించడం ప్రధానంగా చెప్పబడింది।
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 30
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे मदालसोपदेशो नामोनत्रिंशोऽध्यायः । त्रिंशोऽध्यायः । मदालसोवाच नित्यं नैमित्तकञ्चैव नित्यनैमित्तिकं तथा । गृहस्थस्य तु यत् कर्म तन्निशामय पुत्रक ॥
ఇట్లు శ్రీమార్కండేయ పురాణంలో ‘మదాలసా ఉపదేశము’ అనే ఇరవై తొమ్మిదవ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు ముప్పదవ అధ్యాయం ప్రారంభమగుచున్నది. మదాలసా చెప్పెను—గృహస్థుని ధర్మాలు మూడు విధాలు: నిత్య, నైమిత్తిక, నిత్య‑నైమిత్తిక. నా కుమారా, వాటిని వినుము।
Verse 2
पञ्चयज्ञाश्रितं नित्यं यदेतत् कथितं तव । नैमित्तिकं तथैवान्यत् पुत्रजन्मक्रियादिकम् ॥
నీకు నిత్యధర్మముగా వివరించబడినది పంచయజ్ఞాలపై ఆధారపడినది. నైమిత్తిక ధర్మాలు మరొక విధమైనవి—కుమారుని జననానికి సంబంధించిన సంస్కారాలు మొదలైన కర్మకాండలు।
Verse 3
नित्यनैमित्तिकं ज्ञेयं पर्वश्राद्धादि पण्डितैः । तत्र नैमित्तिकं वक्ष्ये श्राद्धमभ्युदयं तव ॥
పండితులు పర్వ-శ్రాద్ధం వంటి పండుగ/ఋతుకాల సందర్భాలలో చేయబడే శ్రాద్ధకర్మలను నిత్య-నైమిత్తిక ధర్మకర్తవ్యాల వర్గానికి చెందినవిగా గ్రహించాలి. వాటిలో ఇప్పుడు ‘అభ్యుదయ’ అనే శుభ నైమిత్తిక శ్రాద్ధాన్ని నేను నీకు వివరిస్తాను.
Verse 4
पुत्रजन्मनि यत्कार्यं जातकर्मसमं नरैः । विवाहादौ च कर्तव्यं सर्वं सम्यक् क्रिमोदितम् ॥
కుమారుని జన్మ సమయంలో పురుషులు చేయవలసినది—జాతకర్మకు సమానమైన కర్మలతో సహా—అలాగే వివాహం మొదలైన సందర్భాలలో ఉన్న కర్మలన్నీ శాస్త్రోక్త విధంగా సక్రమంగా నిర్వహించాలి.
Verse 5
पितरश्चात्र सम्पूज्याः ख्याताः नन्दीमुखास्तु ये । पिण्डांश्च दधिसंमिश्रान् दद्याद् यवसमन्वितान् ॥
ఇక్కడ ‘నందీముఖ’ అని ప్రసిద్ధమైన పితృదేవతలను విధివిధానంగా పూజించాలి; మరియు పెరుగుతో కలిపి, యవాలతో కూడిన పిండాలను సమర్పించాలి.
Verse 6
उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा यजमानः समाहितः । वैश्वदेवविहीनं तत् केचिदिच्छन्ति मानवाः ॥
యజమాని ప్రశాంతచిత్తంతో ఉత్తరం లేదా తూర్పు దిశగా ముఖం చేసి కూర్చోవాలి. కొందరు ఈ కర్మను వైశ్వదేవ హోమం లేకుండానే చేయడం ఇష్టపడతారు.
Verse 7
युग्माश्चात्र द्विजाः कार्यास्ते च पूज्याः प्रदक्षिणम् । एतन्नैमित्तिकं वृद्धौ तथान्यच्चौर्ध्वदेहिकम् ॥
ఇక్కడ ద్విజులు (బ్రాహ్మణులు) సమసంఖ్యలో నియమించబడాలి, మరియు ప్రదక్షిణ ద్వారా గౌరవింపబడాలి. ఇది వృద్ధి/సమృద్ధి సందర్భానికి చెందిన నైమిత్తిక కర్మ; అలాగే ఇతర ఔర్ధ్వదేహిక (అంత్యక్రియానంతర) కర్మలూ అలాగేనే.
Verse 8
मृताहनि च कर्तव्यमेकोद्दिष्टं शृणुष्व तत् । दैवहीनं तथा कार्यं तथैवैकपवित्रकम् ॥
మరణదినమున ఏకోద్దిష్ట శ్రాద్ధము చేయవలెను—దాని విధానము వినుడి. అది దైవభాగము లేకుండా, అలాగే ఒక్క పవిత్రము (కుశవలయము) తో చేయవలెను.
Verse 9
आवाहनं न कर्तव्यमग्नौकरणवर्जितम् । प्रेतस्य पिण्डमेकञ्च दद्यादुच्छिष्टसन्निधौ ॥
ఆవాహనము చేయకూడదు; ఇది అగ్నికరణ కర్మ లేకుండానే చేయవలెను. ఉచ్ఛిష్ట సమీపమున ప్రేతునకు ఒక్క పిండము ఇవ్వవలెను.
Verse 10
तिलोदकं चापसव्यं तन्नामस्मरणान्वितम् । अक्षय्यममुकस्येति स्थाने विप्रविसर्जने ॥
యజ్ఞోపవీతమును అపసవ్యంగా ధరించి, అతని నామస్మరణతో తిలోదకము సమర్పించవలెను. యథాస్థానమున—బ్రాహ్మణులను విసర్జించే వేళ—‘అముకునకు ఇది అక్షయమగుగాక’ అని పలకవలెను.
Verse 11
अभिरण्यतामिति ब्रूयाद् ब्रूयुस्ते 'भिरताः स्म ह । प्रतिमासं भवेदेतत् कार्यमावात्सरं नरैः ॥
అతడు ‘అభిరణ్యతాం’ (ఆనందము/సమృద్ధి కలుగుగాక) అని పలకవలెను. వారు (బ్రాహ్మణులు) ‘అభిరతాః స్మ’ (మేము ప్రసన్నులమైయున్నాము) అని పలకవలెను. ఈ విధానము పురుషులు ప్రతి నెలా, సంపూర్ణ ఒక సంవత్సరం చేయవలెను.
Verse 12
अथ संवत्सरे पूर्णे यदा वा क्रियते नरैः । सपिण्डीकरणं कार्यं तस्यापि विधिरुच्यते ॥
తదుపరి ఒక సంవత్సరం పూర్తైనప్పుడు—లేదా పురుషులు ఎప్పుడైతే దీనిని నిర్వహిస్తారో—సపిండీకరణ విధి చేయవలెను; దాని విధానమును కూడా ఇప్పుడు చెప్పబడుచున్నది.
Verse 13
तच्चापि दैवरहितमेकाऽर्घ्यैकपवित्रकम् । नैवाग्नौकरणं तत्र तच्चावाहनवर्जितम् ॥
ఆ ఏకోద్దిష్ట కర్మము కూడా దేవతలకు నైవేద్యాదులు సమర్పించకుండానే చేయబడుతుంది; అందులో ఒక్క అర్ఘ్యమే, ఒక్క పవిత్రము (కుశవలయం) మాత్రమే ఉంటుంది. అందులో హోమక్రియ లేదు, ఆవాహనమూ చేయరు.
Verse 14
अपसव्यञ्च तत्रापि भोजयेदयुजो द्विजान् । विशेषस्तत्र चान्योऽस्ति प्रतिमासं क्रियाधिकः ॥
అక్కడ అపసవ్య విధానంలో (పితృకార్యానికి ఎడమవైపు) బేసి సంఖ్యలో ద్విజులను (బ్రాహ్మణులను) భోజనానికి ఆహ్వానించి తినిపించాలి. మరో విశేషం: ప్రతి నెల అదనపు నియమాచరణతో ఈ కర్మను చేయాలి.
Verse 15
तं कथ्यमानमेकाग्रो वदन्त्याऽ मे निशामय । तिलगन्धोदकैर्युक्तं तत्र पात्रचतुष्टयम् ॥
నేను వివరించేది జాగ్రత్తగా విను. అక్కడ నువ్వులు మరియు సుగంధ జలంతో కూడిన నాలుగు పాత్రల సముదాయాన్ని సక్రమంగా అమర్చాలి.
Verse 16
कुर्यात् पितॄणां त्रितयमेकं प्रेतस्य पुत्रक । पात्रत्रये प्रेतपात्रमर्घ्यञ्चैव प्रसेचयेत् ॥
ఓ కుమారా, మూడు పితృులకు మూడు (అర్పణాలు) మరియు ప్రేతకు ఒకటి సిద్ధం చేయాలి. ఆ మూడు పాత్రలపై—ప్రేతపాత్రపై కూడా—అర్ఘ్యజలాన్ని పోయాలి.
Verse 17
ये समाना इति जपन् पूर्ववच्छेषमाचरेत् । स्त्रीणामप्येवमेवैतदेकोद्दिष्टमुदाहृतम् ॥
‘యే సమానాః …’ అని జపిస్తూ మిగిలిన క్రియను ముందుగా చెప్పిన విధంగానే నిర్వహించాలి. ఈ ఏకోద్దిష్ట విధానం స్త్రీలకు కూడా అదే విధంగా వర్తిస్తుందని ప్రకటించబడింది.
Verse 18
सपिण्डीकरणं तासां पुत्राभावे न विद्यते । प्रतिसंवत्सरं कार्यमेकोद्दिष्टं नरैः स्त्रियाः ॥
పుత్రుడు లేనప్పుడు ఆ స్త్రీల కోసం సపిండీకరణం విధించబడదు. దాని బదులుగా పురుషులు ఆ స్త్రీకి ప్రతి సంవత్సరం ఏకోద్దిష్ట శ్రాద్ధాన్ని చేయవలెను.
Verse 19
मृताहनि यथान्यायं नॄणां यद्वदिहोदितम् । पुत्राभावे सपिण्डास्तु तदभावे सहोदकाः ॥
మరణదినమున పురుషుల విధానం ఇక్కడ నియమానుసారంగా చెప్పినట్లే. పుత్రుడు లేకపోతే సపిండ బంధువులు చేయవలెను; వారు లేకపోతే సహోదక బంధువులు చేయవలెను.
Verse 20
मातुः सपिण्डा ये च स्युर्ये च मातुः सहोदकाः । कुर्युरेनं विधिं सम्यगपुत्रस्य सुतासुतः ॥
తల్లి వైపు సపిండులు మరియు తల్లి వైపు సహోదకులు పుత్రహీనుని కోసం ఈ కర్మను విధివిధానంగా చేయవలెను; (అంతేకాదు) కుమార్తె కుమారుడూ చేయవచ్చు.
Verse 21
कुर्युर्मातामहायैवं पुत्रिकास्तनयास्तथा । द्व्यामुष्यायणसंज्ञास्तु मातामहपितामहान् ॥
ఇలానే నియుక్త పుత్రిక కుమారులు తమ మాతామహునికీ కర్మ చేయవలెను. ద్వ్యాముష్యాయణులు అని ప్రసిద్ధులైనవారు మాతామహునికీ పితామహునికీ—ఇద్దరికీ (కర్మ చేస్తారు).
Verse 22
पूजयेयुर्यथान्यायं श्राद्धैर्नैमित्तिकैरपि । सर्वाभावे स्त्रियः कुर्युः स्वभर्तॄणाममन्त्रकम् ॥
నియమానుసారంగా, నైమిత్తిక శ్రాద్ధాల ద్వారానూ వారిని సత్కరించవలెను. అర్హులైనవారందరూ లేకపోతే, స్త్రీలు తమ భర్తల కోసం అమంత్రక (మంత్రరహిత) కర్మను చేయవలెను.
Verse 23
तदभावे च नृपतिः कारयेत् स्वकुटुम्बिना । तज्जातीयैर्नरैः सम्यग् दाहाद्याः सकलाः क्रियाः ॥
ఆ (సముచిత బంధువులు/కర్తలు) లభించకపోతే, రాజు తన గృహజనులచే (సేవకులు/అనుచరులు) గానీ, లేదా తన జాతికి చెందిన పురుషులచే గానీ, దహనంతో ప్రారంభమయ్యే సమస్త కర్మలను విధివిధానంగా చేయించవలెను।
Verse 24
सर्वेषामेव वर्णानां बान्धवो नृपतिर्यतः । एतास्ते कथिता वत्स ! नित्यनैमित्तकास्तथा ॥
ఎందుకంటే రాజు నిజంగా సమస్త వర్ణాలకు బంధువే. అందువల్ల, ప్రియ శిశువా, ఇవి నిత్య మరియు నైమిత్తిక (అనివార్య, సందర్భానుసార) ధర్మకర్తవ్యాలుగా నీకు వివరించబడినవి।
Verse 25
क्रियां श्राद्धाश्रयामन्यां नित्यनैमित्तिकीं शृणु । दर्शस्तत्र निमित्तं वै कालश्चन्द्रक्षयात्मकः । नित्यतां नियतः कालस्तस्याः संसूचयत्यथ ॥
ఇప్పుడు శ్రాద్ధానికి సంబంధించిన మరొక కర్మను విను; అది నిత్యమూ, నైమిత్తికమూ. అక్కడ ‘దర్శ’ (అమావాస్య)యే నిమిత్తం; దాని కాలం చంద్రక్షయం/చంద్రాంతంతో లక్షణీకృతం. అలాగే ఆ నియత, నియమిత సమయమే దాని నియమిత పునరావృతిని సూచిస్తుంది।
Frequently Asked Questions
It systematizes household dharma by distinguishing obligatory action into nitya, naimittika, and nitya-naimittika categories, then applies this taxonomy to the ethics of ancestral obligation—how and by whom śrāddha and post-death rites must be performed to maintain social and ritual continuity.
The chapter outlines ekoddiṣṭa to be done on the day of death and then monthly for a year, using features such as tilodaka with name-remembrance and apasavya performance, typically without āvāhana and agnikaraṇa; after the year (or when duly performed), sapiṇḍīkaraṇa is prescribed to integrate the departed into the ancestral (pitṛ) collective, with specific vessel/offerings arrangements and brāhmaṇa-feeding rules.
This Adhyāya is not part of the Devi Mahātmyam (Adhyāyas 81–93) and does not advance a Manvantara chronology; its relevance lies instead in dharma-śāstric ritual architecture within the Madālasā discourse, especially the household and funerary śrāddha framework and kinship-based ritual authority.