Adhyaya 1
स्वर्गे दुर्योधनदर्शनम् | Duryodhana Seen in Heaven (Triviṣṭapa)
Upa-parva: Svargārohaṇa (Heaven-Entry Episode): Yudhiṣṭhira Encounters Duryodhana in Triviṣṭapa
Janamejaya requests an account of the posthumous stations attained by his forebears (Pāṇḍavas and Dhārtarāṣṭras) after reaching svarga. Vaiśaṃpāyana begins by narrating Yudhiṣṭhira’s arrival in triviṣṭapa and his immediate perception of Duryodhana seated in splendor among luminous deities and righteous royal figures. The sight provokes Yudhiṣṭhira’s indignation: he verbally rejects companionship with Duryodhana, recalling the broad devastation attributed to Duryodhana’s choices, the deaths of kin and allies, and Draupadī’s public suffering in the assembly. Yudhiṣṭhira expresses a desire to go where his brothers are rather than remain near Duryodhana. Nārada responds by instructing that in svarga, opposition and enmity do not persist; Duryodhana is honored due to the ‘heroic realm’ attained through kṣatriya-duty in battle. Nārada further advises Yudhiṣṭhira not to dwell on dice-related afflictions and wartime hardships, framing them as concluded within the heavenly order. Yudhiṣṭhira then questions the whereabouts of his brothers and allied warriors (including Karṇa, Dhṛṣṭadyumna, Sātyaki, the Draupadeyas, Śikhaṇḍin, Abhimanyu, Virāṭa, Drupada, and others), signaling the chapter’s transition from moral protest to a structured inquiry about posthumous destinies.
Chapter Arc: जनमेजय, व्यास की आज्ञा से वैशम्पायन स्वर्गारोहण के अद्भुत प्रसंग का द्वार खोलते हैं—युधिष्ठिर और उनके पूर्वज त्रिविष्टप में क्या देखते हैं, यह सुनो। → स्वर्ग में पहुँचकर धर्मराज युधिष्ठिर एक चमकते सूर्य-सम तेजस्वी दृश्य देखते हैं: देवों-साध्यों के बीच दुर्योधन को वीर-लक्ष्मी से विभूषित, उच्च आसन पर। यह दृश्य युधिष्ठिर के भीतर असह्य विरोध और नैतिक प्रश्न जगा देता है—जिसने पृथ्वी का विनाश कराया, वह यहाँ कैसे? → युधिष्ठिर का तीखा प्रतिवाद फूट पड़ता है: यदि दुर्योधन को ‘सनातन’ वीरलोक मिले हैं, तो फिर धर्म-अधर्म का न्याय कहाँ? वे नारद से अपने प्रिय पाण्डव-पक्षीय वीरों—धृष्टद्युम्न, सात्यकि, द्रौपदेय, शिखण्डी, अभिमन्यु, विराट-द्रुपद आदि—को दिखाने की माँग करते हैं। → नारद/देवर्षि क्षत्रधर्म का सिद्धान्त सामने रखते हैं: जिन्होंने रण में शरीर की आहुति दी, भय में न डिगे, वे वीरगति के अधिकारी हुए—यही दुर्योधन के स्वर्ग-स्थान का कारण है। पर युधिष्ठिर की तृप्ति नहीं होती; वे अपने जनों को देखे बिना स्वर्ग को स्वीकार नहीं करते। → युधिष्ठिर की दृष्टि अपने प्रिय वीरों को खोजती रह जाती है—वे कहाँ हैं, और स्वर्ग का न्याय किस रूप में प्रकट होगा?
Shlokas
Verse 1
दक्षिण भारतीय पाठसे लिये गये अ प्रहाप्रस्थानिकपर्वकी कुल एलोकसंख्या-- ११४॥। नशा रत (0) आज अत +- ॥| ३० श्रीपरमात्मने नमः ।।
జనమేజయుడు పలికెను—మునివర్యా! నా పూర్వపితామహులైన పాండవులు మరియు ధృతరాష్ట్రుని కుమారులు త్రివిష్టప స్వర్గలోకాన్ని పొందిన తరువాత, ఎవరు ఎవరు ఏ ఏ స్థానాలను పొందారు?
Verse 2
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं सर्वविच्चासि मे मतः । महर्षिणाभ्यनुज्ञातो व्यासेनादूभुतकर्मणा,मैं यह सब सुनना चाहता हूँ। आप अदभुतकर्मा महर्षि व्यासकी आज्ञा पाकर सर्वज्ञ हो गये हैं--ऐसा मेरा विश्वास है
జనమేజయుడు పలికెను—ఇది అంతా నేను వినదలచుకున్నాను. మీరు సర్వవేత్త అని నా నమ్మకం; ఎందుకంటే అద్భుతకర్ముడైన మహర్షి వ్యాసుడు మీకు అనుమతి, అధికారం ఇచ్చాడు.
Verse 3
वैशग्पायन उवाच स्वर्ग त्रिविष्टपं प्राप्प तव पूर्वपितामहा: । युधिष्ठिरप्रभूतयो यदकुर्वत तच्छूणु
వైశంపాయనుడు పలికెను—జనమేజయా! త్రిలోకసమాహితమైన త్రివిష్టప స్వర్గాన్ని చేరిన నీ పూర్వపితామహులు యుధిష్ఠిరాది చేసిన కార్యమంతా వినుము.
Verse 4
स्वर्ग त्रिविष्टपं प्राप्प धर्मराजो युधिष्ठिर: । दुर्योधन श्रिया जुष्टं ददर्शासीनमासने
త్రివిష్టప స్వర్గాన్ని చేరిన ధర్మరాజు యుధిష్ఠిరుడు—దివ్యశోభతో యుక్తుడై ఒక దివ్యాసనంపై కూర్చున్న దుర్యోధనుని చూచెను.
Verse 5
भ्राजमानमिवादित्यं वीरलक्ष्म्याभिसंवृतम् । देवैभ्राजिष्णुभि: साध्यै: सहितं पुण्यकर्मभि:
అతడు ఆదిత్యునివలె ప్రకాశిస్తూ, వీరలక్ష్మితో ఆవరితుడై, కాంతిమంతులైన దేవతలతోను పుణ్యకర్మలైన సాధ్యగణాలతోను సహితుడై కనిపించెను.
Verse 6
ततो युधिष्छिरो दृष्टवा दुर्योधनममर्षित: । सहसा संनिवृत्तो5भूच्छियं दृष्टवा सुयोधने
అప్పుడు యుధిష్ఠిరుడు దుర్యోధనుని చూచి ఆగ్రహంతో ఉప్పొంగెను; కాని సుయోధనునిపై నిలిచిన ఆ శ్రీని చూచి వెంటనే తనను తాను నియంత్రించుకొనెను.
Verse 7
दुर्योधनको ऐसी अवस्थामें देख उसे मिली हुई शोभा और सम्पत्तिका अवलोकन कर राजा युधिष्ठिर अमर्षसे भर गये और सहसा दूसरी ओर लौट पड़े ।।
దుర్యోధనుని ఆ స్థితిలో చూచి, అతనికి లభించిన శోభా-సంపదలను గమనించిన రాజు యుధిష్ఠిరుడు అమర్షంతో నిండిపోయి సహసా మరో వైపుకు తిరిగెను. ఆపై అక్కడున్న వారందరితో ఉచ్చస్వరంగా పలికెను—“దేవతలారా! లోభి, అల్పదర్శి అయిన దుర్యోధనునితో కలిసి ఉండి ఈ పుణ్యలోకాలను పొందాలని నాకు లేదు; అతని కారణంగా మేము హఠపూర్వక యుద్ధంలో మా సుహృదులను, బంధువులను సంహరించి భూమిని పాడుచేశాము; అతడే మునుపు మహావనంలో మాకు ఘోర క్లేశం కలిగించాడు; మరియు గురువుల సమక్షంలో నిండుసభలో మా నిర్దోషాంగిని, ధర్మపరాయణ భార్య—పాంచాలీ ద్రౌపదీని—లాగి తెచ్చినవాడూ అతడే.”
Verse 8
यत्कृते पृथिवी सर्वा सुहृदो बान्धवास्तथा । हतास्माभि: प्रसह्याजौ क्लिष्टै: पूर्व महावने
వైశంపాయనుడు పలికెను—“యావని కారణముగా సమస్త భూమి పాడైపోయెను, మా సుహృదులు బంధువులును యుద్ధమందు మా చేత బలాత్కారముగా హతులయ్యిరి; మరియు యావని వల్ల మేము పూర్వము మహావనమందు ఘోర కష్టములు అనుభవించితిమో—”
Verse 9
फिर उच्चस्वरसे उन सब लोगोंसे बोले--'देवताओ! जिसके कारण हमने अपने समस्त सुहृदों और बन्धुओंका हठपूर्वक युद्धमें संहार कर डाला और सारी पृथ्वी उजाड़ डाली
వైశంపాయనుడు పలికెను—అప్పుడు ఆయన గొంతెత్తి వారందరితో ఇలా అన్నాడు—“దేవగణములారా! యావని కారణముగా మేము మొండిగా యుద్ధమందు మా సుహృదులనూ బంధువులనూ సంహరించి, సమస్త భూమిని పాడుచేసితిమో; యావడు పూర్వము మహావనమందు మాకు ఘోర కష్టములు కలిగించెనో; మరియు యావడు నిర్దోషాంగి, ధర్మపరాయణమైన మా భార్య—పాంచాలరాజకుమారి ద్రౌపదిని—గురువుల సమక్షమందు జనసమూహముతో నిండిన సభలోకి లాగి తెచ్చెనో; ఆ లోభి, అదూరదర్శి దుర్యోధనుని సహవాసమందు ఉండి ఈ పుణ్యలోకములను పొందదలచుకొనను।”
Verse 10
अस्ति देवा न मे काम: सुयोधनमुदीक्षितुम् । तत्राहं गन्तुमिच्छामि यत्र ते भ्रातरो मम,“देवगण! मैं दुर्योधनको देखना भी नहीं चाहता; मेरी तो वहीं जानेकी इच्छा है, जहाँ मेरे भाई हैं!
“దేవగణములారా! సుయోధనుని (దుర్యోధనుని) చూడటానికైనా నాకు కోరిక లేదు. నా సోదరులు ఉన్న చోటకే నేను వెళ్లదలచుకొనుచున్నాను.”
Verse 11
नैवमित्यब्रवीत् तं तु नारद: प्रहसन्निव । स्वर्गे निवासे राजेन्द्र विरुद्ध चापि नश्यति
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఇది విని నారదుడు చిరునవ్వుతో ఇలా అన్నాడు—“అలా కాదు, రాజేంద్రా! అటువంటి మాటలు పలకవద్దు. స్వర్గంలో నివసించినప్పుడు పూర్వ వైరం-वిరోధమూ కరిగిపోతుంది.”
Verse 12
युधिष्ठिर महाबाहो मैवं वोच: कथंचन । दुर्योधनं प्रति नृपं शृणु चेदं वचो मम,“महाबाहु युधिष्छिर! तुम्हें राजा दुर्योधनके प्रति किसी तरह ऐसी बात मुँहसे नहीं निकालनी चाहिये। मेरी इस बातको ध्यान देकर सुनो
వైశంపాయనుడు పలికెను—“మహాబాహు యుధిష్ఠిరా! రాజు దుర్యోధనుని గురించి ఏ విధంగానూ అటువంటి మాటలు పలకవద్దు. నా ఈ వచనాన్ని శ్రద్ధగా వినుము.”
Verse 13
एष दुर्योधनो राजा पूज्यते त्रिदशै: सह । सद्धिश्व॒ राजप्रवरैर्य इमे स्वर्गवासिन:
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—చూడుము, ఈ రాజు దుర్యోధనుడు దేవతలతో కూడ స్వర్గంలో పూజింపబడుతున్నాడు; స్వర్గవాసులైన సిద్ధులు మరియు శ్రేష్ఠ రాజులచేత కూడా గౌరవింపబడుతున్నాడు।
Verse 14
वीरलोकगति): प्राप्ता युद्धे हुत्वा55त्मनस्तनुम् । यूयं सर्वे सुरसमा येन युद्धे समासिता:
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—యుద్ధంలో తమ దేహాన్నే ఆహుతిగా సమర్పించి వారు వీరలోకగతిని పొందారు; దేవతుల్య తేజస్సుగల మీ అన్నదమ్ములందరినీ ఎదుర్కొని రణంలో స్థిరంగా నిలిచారు. అందుచేత క్షత్రియధర్మానుసారం యుద్ధమరణంతో ఆ స్థానం పొందారు।
Verse 15
स एष क्षत्रधर्मेण स्थानमेतदवाप्तवान् | भये महति यो5भीतो बभूव पृथिवीपति:
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—ఈ రాజు క్షత్రియధర్మానుసారం ఈ స్థానాన్ని పొందాడు. మహాభయ సమయంలో కూడా భూమిపతి భయపడలేదు; నిర్భయంగా నిలిచి ఈ పదవిని సంపాదించాడు।
Verse 16
न तन्मनसि कर्ताव्यं पुत्र यद् द्यूतकारितम् । द्रौपद्याश्न परिक्लेशं न चिन्तयितुमहसि
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—పుత్రా, ద్యూతం వల్ల జరిగిన అపరాధాన్ని ఇక మనసులో పెట్టుకోకుము. ద్రౌపదికి కలిగిన కష్టాన్ని కూడా తలచుట నీకు తగదు; దానిని ఆలోచనల నుండి విడిచిపెట్టు।
Verse 17
ये चान्येडपि परिक्लेशा युष्माकं ज्ञातिकारिता: । संग्रामेष्वथ वान्यत्र न तान् संस्मर्तुमहसि
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—మీ బంధువుల వల్ల యుద్ధాలలో గానీ ఇతరత్రా గానీ మీరు అనుభవించిన ఇతర కష్టాలన్నిటినీ ఇక్కడ తలచుట మీకు తగదు।
Verse 18
समागच्छ यथान्यायं राज्ञा दुर्योधनेन वै | स्वर्गोड्यं नेह वैराणि भवन्ति मनुजाधिप,“अब तुम राजा दुर्योधनके साथ न्यायपूर्वक मिलो। नरेश्वर! यह स्वर्गलोक है, यहाँ पहलेके वैर-विरोध नहीं रहते हैं!
వైశంపాయనుడు పలికెను—“న్యాయానుసారంగా రాజు దుర్యోధనునితో సమీపించి ఏకమవు. ఓ నరాధిపా, ఇది స్వర్గలోకం; ఇక్కడ పూర్వ వైరం, విరోధం నిలవవు.”
Verse 19
नारदेनैवमुक्तस्तु कुरुराजो युधिष्ठिर: । भ्रातृन् पप्रच्छ मेधावी वाक्यमेतदुवाच ह,नारदजीके ऐसा कहनेपर बुद्धिमान् कुरुराज युधिष्ठिरने अपने भाइयोंका पता पूछा और यह बात कही--
నారదుడు ఇలా చెప్పగా, మేధావి కురురాజు యుధిష్ఠిరుడు తన సోదరుల విషయమై అడిగి, ఈ వాక్యమును పలికెను.
Verse 20
यदि दुर्योधनस्यैते वीरलोका: सनातना: । अधर्मज्ञस्थ पापस्य पृथिवीसुद्ददां द्रुह:
వైశంపాయనుడు పలికెను—“దేవర్షీ! ధర్మమనే పేరే తెలియని పాపి, భూమండలంలోని సమస్త సుహృదులకు ద్రోహం చేసినవాడు, అతని కారణంగా గుర్రాలు-ఏనుగులు-మనుష్యులతో కూడ భూమి నశించిన దుర్యోధనునికి ఈ సనాతన వీరలోకాలు లభించితే, మరి నా వీరులు, మహాత్ములు, మహావ్రతధారులు, సత్యప్రతిజ్ఞులు, లోకవిఖ్యాత శూరులు, సత్యవాదులైన సోదరులు ఈ సమయంలో ఏ లోకాలను పొందారు? నేను వారిని చూడదలచుకున్నాను. అలాగే కుంతీదేవి సత్యప్రతిజ్ఞ పుత్రుడు మహాత్మ కర్ణుని కూడా కలుసుకోవదలచుకున్నాను।”
Verse 21
यत्कृते पृथिवी नष्टा सहया सनरद्विपा । वयं च मन्युना दग्धा वैरं प्रतिचिकीर्षव:
“దేవర్షీ! ఎవరి కారణంగా గుర్రాలు-ఏనుగులు-మనుష్యులతో కూడ భూమి నశించిందో, మరియు ఆ వైరం తీర్చాలనే కోరికతో మేము కూడా కోపాగ్నిలో దగ్ధమయ్యామో.”
Verse 22
ये ते वीरा महात्मानो भ्रातरो मे महाव्रता: । सत्यप्रतिज्ञा लोकस्य शूरा वै सत्यवादिन:
“నా సోదరులు—వీరులు, మహాత్ములు, మహావ్రతధారులు—లోకంలో సత్యప్రతిజ్ఞులు, శూరులు, సత్యవాదులు.”
Verse 23
तेषामिदानीं के लोका द्रष्टमिच्छामि तानहम् | कर्ण चैव महात्मानं कौन्तेयं सत्यसंगरम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఇప్పుడు వారు పొందిన లోకాలు ఏవో నేను చూడదలచుకున్నాను. అలాగే సత్యంలో స్థిరుడూ, సంగ్రామంలో అచలుడూ అయిన కుంతీపుత్ర మహాత్మ కర్ణుని కూడా దర్శించదలచుకున్నాను.
Verse 24
धृष्टद्युम्नं सात्यकिं च धृष्टद्युम्नस्य चात्मजान् | येच शस्त्रैर्वधं प्राप्ता: क्षत्रधर्मेण पार्थिवा:
వైశంపాయనుడు పలికెను—ధృష్టద్యుమ్నుడు, సాత్యకి, ధృష్టద్యుమ్నుని కుమారులను కూడా నేను చూడదలచుకున్నాను; అలాగే క్షత్రియధర్మానుసారం ఆయుధాల చేత మరణించిన ఆ రాజులు ఎక్కడున్నారు? ఇక్కడ నేను వారిని చూడటం లేదు. ఆ సమస్త రాజులను కలుసుకోవాలని నాకు ఉంది.
Verse 25
क्व नु ते पार्थिवान् ब्रद्मुन्नैतान् पश्यामि नारद । विराटद्रुपदौ चैव धृष्टकेतुमुखांश्व॒ तान्
వైశంపాయనుడు పలికెను—హే బ్రహ్మన్! హే నారదా! ఆ రాజులు ఎక్కడున్నారు? ఇక్కడ నేను వారిని చూడటం లేదు. విరాటుడు, ద్రుపదుడు, అలాగే ధృష్టకేతు మొదలైన వారు ఎక్కడున్నారు?
Verse 26
शिखण्डिनं च पाज्चाल्यं द्रौपदेयांक्ष सर्वश: । अभिमन्यु च दुर्धर्ष द्रष्ठमिच्छामि नारद
వైశంపాయనుడు పలికెను—హే నారదా! పాంచాల శిఖండిని, ద్రౌపది కుమారులందరిని, అలాగే దుర్ధర్ష వీరుడు అభిమన్యుని కూడా నేను చూడదలచుకున్నాను.
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira confronts a dissonance between lived ethical memory (harm, humiliation, and loss attributed to Duryodhana) and the heavenly spectacle of Duryodhana’s honor, raising the problem of how justice is assessed beyond human courts.
The chapter teaches that svarga is characterized by the cessation of hostility and that posthumous standing may reflect role-duty fulfilled (especially kṣatriya conduct in battle), urging restraint from reactivating past grievances in a realm where their oppositional force is dissolved.
No explicit phalaśruti appears in this chapter segment; its meta-function is interpretive, reframing the epic’s moral calculus by distinguishing human grievance from the text’s portrayal of cosmic adjudication and reconciliation.