Adhyaya 78
दुर्योधनकवचविमर्शः (Duryodhana’s Armor and the Tactical Reassessment)
Upa-parva: Duryodhana-kavaca-prasaṅga (Armor and Countermeasure Episode)
Saṃjaya reports a close-range exchange where Duryodhana strikes Arjuna, the horses, and Vāsudeva, even severing the goad, signaling a momentary tactical advantage. Arjuna counters with successive volleys, yet the arrows appear to fall away without effect, producing an anomaly that Kṛṣṇa explicitly notes as unprecedented. Kṛṣṇa questions Arjuna’s condition and the possibility of fate’s timing, framing the failure as requiring explanation rather than mere effort. Arjuna attributes the protective arrangement to Droṇa, describing the kavaca as extraordinarily concealing and resistant—beyond ordinary penetration, even in mythic comparison. The narrative then shifts to escalation: Arjuna attempts empowered deployment, but Drauni (Aśvatthāman) uses an all-weapon-nullifying counter to sever the missiles, prompting Arjuna to acknowledge constraints on repeated use. Duryodhana renews pressure; Arjuna, angered, targets non-armor vulnerabilities by disabling horses, charioteer, bow, and chariot components, briefly rendering Duryodhana chariotless. Kaurava reinforcements encircle Arjuna; visibility collapses under astric rain and massed troops until Arjuna’s renewed bow-sound and Kṛṣṇa’s conch (Pāñcajanya) restore momentum, dispersing the press and provoking renewed counter-cries from allied protectors.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहता है—अभिमन्यु-वध के बाद की वह रात भारी अपशकुनों से भरी थी; रूखे, दारुण, भय-सूचक वायु चले और कौरव-सेना के मन में अनिष्ट की छाया उतर आई। → देवगण तक नर-नारायण के क्रुद्ध होने की आशंका से व्यथित हो उठते हैं; उधर सूर्योदय पर सूर्य-मंडल में परिधि जैसे उत्पात दिखते हैं। कौरव-शिविर में हाथी-घोड़े मल-मूत्र त्यागते, रोते-चिल्लाते हैं—और अर्जुन की उग्र प्रतिज्ञा सुनकर भय और बढ़ जाता है कि जयद्रथ प्रभात तक नहीं बचेगा। → श्रीकृष्ण सुभद्रा को आश्वस्त करते हैं—अभिमन्यु ने क्षात्रधर्म को आगे रखकर सत्पुरुषों की गति पाई है; और जयद्रथ, बालघातक पापी, अपने अवलेप का फल शीघ्र पाएगा—चाहे मनुष्य, नाग, पिशाच, निशाचर, देव-असुर कोई भी उसे घेर लें, प्रभात में वह नहीं बचेगा। → शोक के बीच कृष्ण का वचन शोक को दिशा देता है: अभिमन्यु के यश और परलोक-गति का स्मरण, तथा प्रतिशोध को धर्म-युद्ध की मर्यादा में बाँधकर अर्जुन की प्रतिज्ञा को निर्णायक लक्ष्य बना देता है। कौरव-सेना भयाक्रांत होकर आने वाले दिन की अनिवार्य विपत्ति का अनुमान करती है। → प्रभात होते ही अर्जुन की प्रतिज्ञा की परीक्षा होगी—क्या कौरव-व्यूह जयद्रथ को बचा पाएगा, या अपशकुनों की भविष्यवाणी सत्य सिद्ध होगी?
Shlokas
Verse 1
अफ---रू- >> सप्तसप्ततितमो<ध्याय: नाना प्रकारके अशुभसूचक उत्पात
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! దుఃఖశోకాలతో బాధపడుతున్న వాసుదేవుడు (శ్రీకృష్ణుడు) మరియు ధనంజయుడు (అర్జునుడు) ఆ రాత్రి సర్పాలవలె దీర్ఘ నిశ్వాసాలు విడుస్తూ పడి ఉన్నారు. ఆ ఇద్దరికీ ఆ రాత్రి నిద్ర కలగలేదు.
Verse 2
नरनारायणोौ क्रुद्धौ ज्ञात्वा देवा: सवासवा: । व्यथिताश्रिन्तयामासु: किंस्विदेतद् भविष्यति,नर और नारायणको कुपित जान इन्द्रसहित सम्पूर्ण देवता व्यथित हो चिन्ता करने लगे; यह क्या होनेवाला है?
సంజయుడు అన్నాడు—నరనారాయణులు క్రోధించినట్లు తెలిసి, ఇంద్రునితో కూడిన సమస్త దేవతలు కలవరపడి ఆలోచించసాగారు—“ఇప్పుడు ఏమి జరగబోతోంది?”
Verse 3
ववुश्व॒ दारुणा वाता रूक्षा घोराभिशंसिन: । सकबन्धस्तथा<5<दित्ये परिधि: समदृश्यत,रूक्ष, भयसूचक एवं दारुण वायु बहने लगी। (दूसरे दिन सूर्योदय होनेपर) सूर्यमण्डलमें कबन्धयुक्त घेरा देखा गया
సంజయుడు అన్నాడు—రూక్షమైన, భయసూచకమైన, దారుణమైన గాలులు వీచసాగాయి. మరుసటి రోజు సూర్యోదయ సమయంలో సూర్యమండలంలో కబంధచిహ్నంతో కూడిన వలయం కనిపించింది.
Verse 4
शुष्काशन्यश्न निष्पेतु: सनिर्घाता: सविद्युत: । चचाल चापि पृथिवी सशैलवनकानना,बिना वर्षके ही वज्र गिरने लगे। आकाशमें बिजलीकी चमकके साथ भयंकर गर्जना होने लगी। पर्वत, वन और काननोंसहित पृथ्वी काँपने लगी
సంజయుడు అన్నాడు—వర్షం లేకుండానే ఆకాశం నుండి వజ్రాలు పడసాగాయి; మెరుపుల మెరుపులతో పాటు భయంకర గర్జనలు వినిపించాయి. పర్వతాలు, అడవులు, వనాలతో కూడిన భూమి కంపించింది.
Verse 5
चुक्षुभुश्न महाराज सागरा मकरालया: । प्रतिस्त्रोत: प्रवृत्ताश्न॒ तथा गन्तुं समुद्रगा:
సంజయుడు అన్నాడు—మహారాజా! మకరాల నివాసమైన సముద్రాలు తీవ్రంగా కల్లోలమయ్యాయి. సముద్రంలో కలిసే నదులు కూడా ప్రవాహానికి విరుద్ధంగా పారుతూ, తమ మూలస్థానాల వైపు తిరిగి వెళ్లాలనుకున్నట్లుగా కనిపించాయి.
Verse 6
रथाश्वनरनागानां प्रवृत्तमधरोत्तरम् । क्रव्यादानां प्रमोदार्थ यमराष्ट्रविवृद्धये,मांसभक्षी प्राणियोंके आनन्द और यमराजके राज्यकी वृद्धिके लिये रथ, घोड़े, मनुष्य और हाथियोंके नीचे-ऊपरके ओषछ्ठ फड़कने लगे
సంజయుడు పలికెను—ఆ యుద్ధంలో రథాలు, గుర్రాలు, మనుష్యులు, ఏనుగుల మధ్య కలకలం అలలవలె ఎగసి పడసాగెను; అది మాంసభక్షక గద్దలు-శృగాళ్లకు హర్షం కలిగించి, మృత్యుదేవుడు యముని రాజ్యాన్ని విస్తరింపజేయునట్లు అనిపించెను।
Verse 7
वाहनानि शकुृम्मूत्रे मुमुचू रुरुदुश्न ह । तान् दृष्टवा दारुणान् सर्वनुत्पाताँललोमहर्षणान्
సంజయుడు పలికెను—ఏనుగులు, గుర్రాలు మొదలైన వాహనాలు మలమూత్రాలు విడిచి, ఆర్తనాదం చేయసాగెను. ఓ భరతశ్రేష్ఠా! ఆ భయంకరమైన, రోమాంచకరమైన అపశకునాలను చూచి, మహాబలుడు సవ్యసాచి అర్జునుని ఘోర ప్రతిజ్ఞను విని, నీ సమస్త సైన్యం వ్యథతో కదిలిపోయెను।
Verse 8
सर्वे ते व्यथिता: सैन्यास्त्वदीया भरतर्षभ । श्रुत्वा महाबलस्योग्रां प्रतिज्ञां सव्यसाचिन:
సంజయుడు పలికెను—ఓ భరతవృషభా! మహాబలుడు సవ్యసాచి అర్జునుని ఉగ్ర ప్రతిజ్ఞను విని నీ సైన్యమంతా వ్యథితమై కలత చెందెను।
Verse 9
अथ कृष्णं महाबाहुरब्रवीत् पाकशासनि: । आश्वासय सुभद्रां त्वं भगिनीं स्नुषया सह
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు ఇంద్రకుమారుడు మహాబాహువు అర్జునుడు కృష్ణునితో ఇలా అన్నాడు—“మాధవా! నీ సోదరి సుభద్రను ఆమె కోడలితో కూడ సాంత్వన పరచుము. శాంతమైన, సత్యమైన, యుక్తియుక్తమైన వచనాలతో ఉత్తరను మరియు ఆమె సఖులను శోకరహితులుగా చేయుము।”
Verse 10
स््नुषां चास्या वयस्याश्व विशोका: कुरु माधव । साम्ना सत्येन युक्तेन वचसा55श्वासय प्रभो
“మాధవా! ఆమె కోడలిని మరియు ఆమె సఖులను త్వరగా శోకరహితులుగా చేయుము. ప్రభో! సౌమ్యమైన, సత్యమైన, యుక్తియుక్తమైన వచనాలతో వారిని ఆశ్వాసింపుము।”
Verse 11
ततोडर्जुनगृहं गत्वा वासुदेव: सुदुर्मना: । भगिनीं पुत्रशोकार्तामाश्वचासयत दुःखिताम्
అప్పుడు వాసుదేవుడు అత్యంత విషాదంతో అర్జునుని శిబిరానికి వెళ్లాడు. అక్కడ కుమారశోకంతో బాధపడుతున్న తన సోదరిని దుఃఖంలో మునిగిన ఆమెను ఓదార్చాడు.
Verse 12
वायुदेव उवाच मा शोकं कुरु वार्ष्णेयि कुमारं प्रति सस्नुषा । सर्वेषां प्राणिनां भीरु निष्ैषा कालनिर्मिता
వాయుదేవుడు అన్నాడు—ఓ వార్ష్ణేయీ! నీవు మరియు కోడలు ఉత్తరా, కుమారుడు అభిమన్యుని కోసం శోకించకండి. ఓ భీరూ! కాలం ఒకనాడు సమస్త ప్రాణులకూ ఇలాంటి స్థితినే కలిగిస్తుంది.
Verse 13
/// | ( ३२३४॥॥॥ ४८८ £2: कुले जातस्य धीरस्य क्षत्रियस्य विशेषत: । सदृशं मरणं होतत् तव पुत्रस्य मा शुच:
నీ కుమారుడు ఉత్తమ కులంలో జన్మించిన ధీరుడు, వీరుడు—ముఖ్యంగా క్షత్రియుడు. ఇలాంటి మరణం అతనికి తగినదే; కాబట్టి శోకించకు.
Verse 14
दिष्ट्या महारथो धीर: पितुस्तुल्यपराक्रम: । क्षात्रेण विधिना प्राप्तो वीराभिलषितां गतिम्
ఇది మహాభాగ్యం—ధీరుడైన మహారథి, తండ్రితో సమాన పరాక్రమం గల అభిమన్యుడు క్షత్రియధర్మ విధానాన్ని అనుసరించి, వీరులు కోరుకునే ఆ ఉత్తమ గతిని పొందాడు.
Verse 15
जित्वा सुबहुश: शत्रून् प्रेषयित्वा च मृत्यवे । गत: पुण्यकृतां लोकान् सर्वकामदुहो$क्षयान्
అనేక శత్రువులను జయించి, అనేక మందిని మృత్యులోకానికి పంపి, అతడు పుణ్యకర్ములు పొందే అక్షయ లోకాలకు వెళ్లాడు—అవి సమస్త కోరికలను నెరవేర్చేవి.
Verse 16
तपसा ब्रह्मचर्येण श्रुतेन प्रज्ञयापि च । सन््तो यां गतिमिच्छन्ति तां प्राप्तस्तव पुत्रक:
తపస్సు, బ్రహ్మచర్యం, శ్రుతి-అధ్యయనం, ప్రజ్ఞ—ఇవన్నీ చేత సత్పురుషులు కోరే ఆ పరమగతినే నీ కుమారుడు పొందాడు।
Verse 17
वीरसूर्वीरपत्नी त्वं वीरजा वीरबान्धवा । मा शुचस्तनयं भद्रे गत: स परमां गतिम्
భద్రే! నీవు వీరుని తల్లి, వీరుని భార్య, వీరకులంలో జన్మించినది, వీరుల బంధువువి. కుమారుని కోసం శోకించకు; అతడు పరమగతిని పొందాడు।
Verse 18
प्राप्स्यते चाप्पसौ पाप: सैन्धवो बालघातक: । अस्यावलेपस्य फलं ससुहृद्गणबान्धव:
వరారోహే! బాలహంతకుడైన ఆ పాపి సైంధవుడు (జయద్రథ) నీళ్లలోనే తన అంతాన్ని పొందుతాడు. తన సుహృదులు, బంధువులతో కూడి ఈ అహంకార ఫలాన్ని అనుభవిస్తాడు।
Verse 19
व्युष्टायां तु वरारोहे रजन्यां पापकर्मकृत् । न हि मोक्ष्यति पार्थात् स प्रविष्टो5प्पमरावतीम्
వరారోహే! ఈ రాత్రి గడిచిపోయి ఉదయం కాగానే ఆ పాపకర్ముడు పార్థుని (అర్జునుని) నుండి తప్పించుకోలేడు. అమరావతిలోకి ప్రవేశించి దాగినా అర్జునుని చేతి నుండి విముక్తి లేదు।
Verse 20
श्वरः शिर: श्रोष्यसे तस्य सैन्धवस्य रणे हृतम् । समन्तपज्चकाद् बाहूं विशोका भव मा रुद:
రేపు నీవు వినబోతావు—యుద్ధంలో ఆ సైంధవుడు (జయద్రథుడు) శిరఛ్ఛేదం చేయబడి, అతని తల సమంతపంచక క్షేత్రం వెలుపల పడిందని. కనుక శోకాన్ని విడిచిపెట్టు; ఏడవకు।
Verse 21
क्षत्रधर्म पुरस्कृत्य गत: शूरः सतां गतिम् । यां गतिं प्राप्तुयामेह ये चान्ये शस्त्रजीविन:
క్షాత్రధర్మాన్ని ముందుంచి ఆ శూరుడు సత్పురుషుల గమ్యమైన పరమగతిని పొందాడు; అదే గతిని మేము మరియు ఈ లోకంలోని ఇతర శస్త్రధారులైన యోధులూ పొందాలని ఆశిస్తున్నాము.
Verse 22
व्यूढोरस्को महाबाहुरनिवर्ती रथप्रणुत् । गतस्तव वरारोहे पुत्र: स्वर्ग ज्वरं जहि
సుందరీ! విస్తార వక్షస్థలముతో, మహాబాహువుతో, యుద్ధంలో వెనుదిరగని వాడుగా, శత్రుపక్ష రథయోధులను జయించిన నీ కుమారుడు స్వర్గలోకానికి వెళ్లాడు. శోకజ్వరాన్ని విడిచిపెట్టు; శాంతించు.
Verse 23
अनुयातश्च पितरं मातृपक्षं च वीर्यवान् सहस्रशो रिपून् हत्वा हत: शूरो महारथ:,बलवान, शूरवीर और महारथी अभिमन्यु पितृकुल तथा मातृकुलकी मर्यादाका अनुसरण करते हुए सहस्रों शत्रुओंको मारकर मरा है
పరాక్రమశాలి ఆ శూరుడు పితృవంశ ధర్మాన్నీ మాతృవంశ ధర్మాన్నీ అనుసరించాడు; వేలాది శత్రువులను సంహరించి, ఆ మహారథి చివరికి తానే వీరగతిని పొందాడు.
Verse 24
आश्वासय स्नुषां राज्ञि मा शुच: क्षत्रिये भृशम् । श्र: प्रियं न कक विशोका भव नन्दिनि
రాణీ సోదరీ! అతిగా శోకించకు; కోడలిని ఓదార్చు. వంశానికి ఆనందం తెచ్చే క్షత్రియకన్యా! రేపు మా నుండి అత్యంత ప్రియమైన వార్త విని శోకరహితమవు.
Verse 25
यत् पार्थेन प्रतिज्ञातं तत् तथा न तदन्यथा । चिकीर्षितं हि ते भर्तुर्न भवेज्जातु निष्फलम्
పార్థుడు (అర్జునుడు) ఏ ప్రతిజ్ఞ చేశాడో అది అచ్చంగా అలాగే నెరవేరుతుంది—ఇతరథా కాదు; దాన్ని ఎవ్వరూ మార్చలేరు. నీ స్వామి సంకల్పించినది ఎప్పుడూ విఫలమవదు.
Verse 26
यदि च मनुजपन्नगा: पिशाचा रजनिचरा: पतगाः सुरासुराश्न । रणगतमभियान्ति सिन्धुराजं॑ न स भविता सह तैरपि प्रभाते
మనుష్యులు, నాగులు, పిశాచులు, నిశాచరులు, పక్షులు—అంతేకాదు దేవతలూ అసురులూ కూడ రణభూమికి వచ్చి సింధురాజు జయద్రథునికి సహాయం చేయదలచినా, ఉదయం కాగానే అతడు ఆ సహాయకులందరితో కూడ నశించును; బ్రతకడు।
Verse 77
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञापर्वणि सुभद्राश्चासने सप्तसप्ततितमो<ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వంలోని ప్రతిజ్ఞాపర్వంలో ‘సుభద్రా ఆశ్వాసనం’ అనే డెబ్బై ఏడవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
Verse 515
हैँ |। हि
ఇక్కడ పాఠం ఖండితంగా ఉంది; సంపూర్ణమైన, అర్థవంతమైన వాక్యం లభించదు. కాబట్టి సరిచేసిన పాఠం లేకుండా సుసంగత అనువాదం సాధ్యం కాదు.
Frequently Asked Questions
The dilemma is operational and ethical: whether to persist with conventional force when it proves ineffective, or to shift to specialized means that intensify escalation—balancing kṣatriya resolve with disciplined restraint and accurate diagnosis.
The chapter models crisis reasoning: recognize anomalies, interrogate causes, and adapt method. Competence is shown not only in strength but in analytical recalibration and coordinated action under uncertainty.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the meta-level significance is implicit—understanding protective systems (kavaca) and counter-systems (astric nullification) as narrative instruments for examining limits of agency and the necessity of adaptive judgment.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.