Adhyaya 76
द्रोणानीक-व्यतिक्रमः — Kṛṣṇa–Arjuna Break Through Droṇa’s Array
Upa-parva: Jayadratha-vadha Upākhyāna (Droṇa-parva war episode)
Saṃjaya reports that fear spreads among the Kauravas as Vāsudeva and Dhanaṃjaya appear to have crossed beyond the dense, difficult-to-penetrate Droṇa-array. Warriors rally with renewed steadiness, yet many do not return, likened to rivers not turning back from the ocean; those who withdraw are described through a moralizing contrast, accruing ‘kilbiṣa’ (fault) as they turn away. The two heroes are repeatedly compared to cosmic and natural forces—sun and fire freed from eclipse, fish tearing through a net—signaling both tactical release from weapon-congestion and a surge in offensive tempo that agitates the army like sea-creatures stirring an ocean. Kaurava estimations shift: Jayadratha’s survival is doubted, while hope persists that Droṇa and Kṛtavarman might still contain Kṛṣṇa and Arjuna. The pair confer explicitly on Jayadratha’s impending death, asserting resolve even against divine protection. Nearing Jayadratha, their posture becomes predatory and time-focused. Duryodhana, armored by Droṇa and advancing swiftly, interposes in front of them; the armies respond with instruments and roars, and Kṛṣṇa addresses Arjuna with timely counsel as the confrontation tightens.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहता है कि अर्जुन ने जयद्रथ-वध की प्रतिज्ञा कर ली है—और उसी क्षण श्रीकृष्ण, सारथी होकर भी, नीति और यथार्थ का कठोर दर्पण अर्जुन के सामने रख देते हैं। → कृष्ण अर्जुन को टोकते हैं कि भाइयों की सम्मति जाने बिना इतना भारी वचन दे देना साहस है; अब यह प्रतिज्ञा केवल व्यक्तिगत नहीं रही—समस्त पाण्डव-सेना की प्रतिष्ठा और हँसी-उड़ाए जाने का भय इससे जुड़ गया है। उधर कौरव-पक्ष जयद्रथ की रक्षा हेतु द्रोण से विशेष व्यूह-रचना और सुरक्षा-व्यवस्था का आग्रह करता है; जयद्रथ को ‘वीरों द्वारा रक्षित’ रखने का संकल्प उभरता है। → कृष्ण का निर्णायक आश्वासन—वासुदेव के साथ संयुक्त कौन्तेय तीनों लोकों तक को जीत/वध करने में समर्थ है—अर्जुन के भीतर संकल्प को लौह-सा कठोर कर देता है; साथ ही कौरव-नीति का प्रतिउत्तर भी स्पष्ट हो जाता है: द्रोणाचार्य द्वारा जयद्रथ-रक्षा हेतु विशेष व्यूह (अग्रभाग शकटाकार, पश्चभाग कमलाकार) की स्थापना। → अध्याय का अंत ‘रणनीति-निर्धारण’ पर टिकता है—कृष्ण अर्जुन को प्रतिज्ञा की कीमत, लोक-लज्जा और विजय-उपाय समझाते हैं; कौरव-पक्ष द्रोण के नेतृत्व में जयद्रथ-रक्षा की तैयारी पक्की करता है। प्रतिज्ञा अब युद्ध के अगले दिन का केंद्रीय ध्रुव बन जाती है। → जयद्रथ को अभेद्य व्यूह में छिपाकर रखा जाएगा—तो क्या अर्जुन सूर्यास्त से पहले उसे भेदकर वध कर पाएगा, या प्रतिज्ञा पाण्डवों पर विपत्ति बनकर टूटेगी?
Shlokas
Verse 1
संजय कहते हैं--राजन्! जब अर्जुनने सिंधुराज जयद्रथके वधकी प्रतिज्ञा कर ली, उस समय महाबाहु भगवान् श्रीकृष्णने अर्जुनसे कहा--
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! అర్జునుడు సింధురాజు జయద్రథుని వధిస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేసినప్పుడు, మహాబాహువు భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు అర్జునునితో ఇలా పలికెను—
Verse 2
भ्रातृणां मतमज्ञाय त्वया वाचा प्रतिश्रुतम् । सैन्धवं चास्मि हन्तेति तत्साहसमिदं कृतम्
సంజయుడు అన్నాడు—ధనంజయా! నీ సోదరుల అభిప్రాయం తెలుసుకోకుండానే ‘సైంధవుడు (జయద్రథుడు)ను నేను సంహరిస్తాను’ అని వాక్కుతో ప్రతిజ్ఞ చేశావు. ఇది నీవు చేసిన దుస్సాహసమైన, ప్రమాదకరమైన కార్యం.
Verse 3
असम्मन्त्रय मया सार्धमतिभारो<यमुद्यत: । कथं तु सर्वलोकस्य नावहास्या भवेमहि,“मेरे साथ सलाह किये बिना ही तुमने यह बड़ा भारी भार उठा लिया। ऐसी दशामें हम सम्पूर्ण लोकोंके उपहासपात्र कैसे नहीं बनेंगे?
సంజయుడు అన్నాడు—నాతో సంప్రదించకుండానే నీవు ఈ అత్యంత భారమైన బాధ్యతను ఎత్తుకున్నావు. ఇలాంటి స్థితిలో సమస్త లోకాలకు మనం నవ్వులపాలవకుండా ఎలా ఉంటాం?
Verse 4
धार्तराष्ट्रस्य शिबिरे मया प्रणिहिताश्षरा: । त इमे शीघ्रमागम्य प्रवृत्ति वेदयन्ति नः,“मैंने दुर्योधनके शिविरमें अपने गुप्तचर भेजे थे। वे शीघ्र ही वहाँसे लौटकर अभी-अभी वहाँका समाचार मुझे बता गये हैं
సంజయుడు అన్నాడు—ధృతరాష్ట్రుని కుమారుని శిబిరానికి నేను గూఢచారులను పంపాను. వారు వేగంగా తిరిగి వచ్చి అక్కడి పరిణామాలను ఇప్పుడే మనకు తెలియజేస్తున్నారు.
Verse 5
त्वया वै सम्प्रतिज्ञाते सिन्धुराजवधे प्रभो । सिंहनाद: सवादित्र: सुमहानिह तै: श्रुतः
సంజయుడు అన్నాడు—ప్రభూ! నీవు సింధురాజుని వధిస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేసినప్పుడు, ఇక్కడ యుద్ధవాద్యాల ఘోషతో కూడిన మహా సింహనాదం లేచింది; దానిని కౌరవ యోధులు కూడా విన్నారు.
Verse 6
तेन शब्देन वित्रस्ता धार्तराष्ट्रा: ससैन्धवा: । नाकस्मात् सिंहनादो5यमिति मत्वा व्यवस्थिता:
సంజయుడు అన్నాడు—ఆ శబ్దంతో జయద్రథుడితో కూడిన ధృతరాష్ట్ర కుమారులు భయభ్రాంతులయ్యారు. ‘ఈ సింహనాదం కారణం లేకుండా రాలేదు’ అని భావించి వారు అప్రమత్తులై తమ స్థానాల్లో నిలబడ్డారు.
Verse 7
सुमहान् शब्दसम्पात: कौरवाणां महाभुज । आसीज्नागाश्रपत्तीनां रथघोषश्ष भैरव:,“महाबाहो! फिर तो कौरवोंके दलमें भी बड़े जोरका कोलाहल मच गया। हाथी, घोड़े, पैदल तथा रथ-सेनाओंका भयंकर घोष सब ओर गूँजने लगा
సంజయుడు పలికెను—మహాబాహో! అప్పుడు కౌరవసేనలో మహా కలకలం చెలరేగింది. ఏనుగులు, గుర్రాలు, పాదసేన, రథసేనల నుండి భయంకరమైన ఘోషలు, యుద్ధనాదాలు అన్ని దిక్కులా మార్మోగాయి.
Verse 8
अभिमन्योर्व॑धं श्रुत्वा ध्रुवमार्तों धनंजय: । रात्रौ निर्यास्यति क्रोधादिति मत्वा व्यवस्थिता:
అభిమన్యుని వధ వార్త విని, ధనంజయుడు అర్జునుడు తప్పక తీవ్రంగా వ్యథపడతాడని, కోపంతో రాత్రివేళనే యుద్ధానికి బయలుదేరుతాడని భావించి, వారు యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యారు.
Verse 9
तैर्यतद्धिरियं सत्या श्रुता सत्यवतस्तव । प्रतिज्ञा सिन्धुराजस्य वधे राजीवलोचन,“कमलनयन! युद्धके लिये तैयार होते-होते उन कौरवोंने सदा सत्य बोलनेवाले तुम्हारी जयद्रथ-वधविषयक वह सच्ची प्रतिज्ञा सुनी
పద్మనయనా! వారు యుద్ధానికి సిద్ధమవుతుండగానే, సత్యవ్రతుడవైన నీ నుండి వెలువడిన—సింధురాజు జయద్రథ వధ విషయమైన—ఆ సత్య ప్రతిజ్ఞను వారు విన్నారు.
Verse 10
ततो विमनस: सर्वे त्रस्ता: क्षुद्रमृगा इव । आसन् सुयोधनामात्या: स च राजा जयद्रथ:,'फिर तो दुर्योधनके मन्त्री और स्वयं राजा जयद्रथ--से सब-के-सब (सिंहसे डरे हुए) क्षुद्र मुगोंके समान भयभीत और उदास हो गये
ఆపై దుర్యోధనుని మంత్రులు మరియు రాజు జయద్రథుడు కూడా—అందరూ—సింహాన్ని చూసి భయపడే చిన్న జింకలవలె భీతితో, మనస్సు దిగులుతో నిండిపోయారు.
Verse 11
अथोत्थाय सहामात्यैर्दीन: शिबिरमात्मन: । आयात् सौवीरसिन्धूनामी श्वरो भूशदु:खित:,“तदनन्तर सिंधुसौवीरदेशका स्वामी जयद्रथ अत्यन्त दुःखी और दीन हो मन्त्रियोंसहित उठकर अपने शिविरमें आया
అనంతరం సౌవీర-సింధు దేశాధిపతి జయద్రథుడు తీవ్ర దుఃఖంతో, దైన్యంతో మంత్రులతో కలిసి లేచి తన శిబిరానికి వచ్చాడు.
Verse 12
स मन्त्रकाले सम्मन्त्रय सर्वा नैःश्रेयसीं क्रियाम् | सुयोधनमिदं वाक्यमब्रवीद् राजसंसदि
మంత్రకాలంలో పరమశ్రేయస్సును కలిగించే సమస్త కార్యాల విషయమై మంత్రులతో సమాలోచన చేసి, అతడు రాజసభకు వచ్చి సుయోధనునితో ఈ విధంగా పలికెను.
Verse 13
मामसौ पुत्रहन्तेति श्वोडईभियाता धनंजय: । प्रतिज्ञातो हि सेनाया मध्ये तेन वधो मम
రాజా! నన్ను తన కుమారుని హంతకుడిగా భావించి ధనంజయుడు (అర్జునుడు) రేపు ఉదయమే నాపై దాడికి వస్తాడు; ఎందుకంటే తన సేన మధ్యలోనే నా వధం చేస్తానని అతడు ప్రతిజ్ఞ చేశాడు.
Verse 14
तां न देवा न गन्धर्वा नासुरोरगराक्षसा: । उत्सहन्तेडन्यथा कर्तु प्रतिज्ञां सव्यसाचिन:,'सव्यसाची अर्जुनकी उस प्रतिज्ञाको देवता, गन्धर्व, असुर, नाग और राक्षस भी अन्यथा नहीं कर सकते
సవ్యసాచి అర్జునుని ఆ ప్రతిజ్ఞను దేవతలు, గంధర్వులు, అసురులు, నాగులు, రాక్షసులు కూడా ఇతరథా చేయలేరు.
Verse 15
ते मां रक्षत संग्रामे मा वो मूर्ध्नि धनंजय: । पदं कृत्वा55प्रुयाल्लक्ष्यं तस्मादत्र विधीयताम्
కాబట్టి యుద్ధంలో మీరు నన్ను రక్షించండి. ధనంజయుడు మీ తలలపై పాదం మోపి తన లక్ష్యానికి చేరకూడదు; అందుకే ఇక్కడ తగిన ఏర్పాట్లు చేయండి.
Verse 16
अथ रक्षा न मे संख्ये क्रियते कुरुनन्दन । अनुजानीहि मां राजन् गमिष्यामि गृहान् प्रति,“कुरुनन्दन! यदि आप युद्धमें मेरी रक्षा न कर सकें तो मुझे आज्ञा दें; राजन! मैं अपने घर चला जाऊँगा
కురునందనా! యుద్ధంలో నా రక్షణ చేయలేకపోతే, రాజా, నాకు అనుమతి ఇవ్వండి; నేను నా ఇంటికి వెళ్లిపోతాను.
Verse 17
एवमुक्तस्त्ववाक्ृशीर्षो विमना: स सुयोधन: । श्रुत्वा तं समय॑ तस्य ध्यानमेवान्वपद्यत
అలా అనబడగానే సుయోధనుడు (దుర్యోధనుడు) తల వంచి, మనసు దిగులుతో నిరుత్సాహపడ్డాడు. ఆ ప్రతిజ్ఞను విని అతడు తీవ్రమైన ఆందోళనతో లోతైన ఆలోచనలో మునిగిపోయాడు.
Verse 18
तमार्तमभिसंप्रेक्ष्य राजा किल स सैन्धव: । मृदु चात्महितं चैव साक्षेपमिदमुक्तवान्,“दुर्योधनको उद्विग्नचित्त देखकर सिन्धुराज जयद्रथने व्यंग्य करते हुए कोमल वाणीमें अपने हितकी बात इस प्रकार कही--
దుర్యోధనుడు కలతచెందిన మనస్సుతో ఉన్నాడని చూసి, సింధురాజు జయద్రథుడు మృదువైన స్వరంతో, కానీ వ్యంగ్యపు చురుకుతో, తనకు లాభమయ్యే మాటలను ఇలా పలికాడు.
Verse 19
नेह पश्यामि भवतां तथावीर्य धनुर्धरम् । योअर्जुनस्यास्त्रमस्त्रेण प्रतिहन्यान्महाहवे
రాజా! మీ సేనలో ఈ మహాయుద్ధంలో తన ఆయుధంతో అర్జునుని ఆయుధాన్ని ప్రతిఘటించగలిగేంత పరాక్రమశాలి ధనుర్ధరుణ్ని నేను ఇక్కడ చూడటం లేదు.
Verse 20
वासुदेवसहायस्य गाण्डीवं धुन्वतो धनु: । कोडर्जुनस्थाग्रतस्तिछेत् साक्षादपि शतक्रतु:
వాసుదేవుని సహాయంతో గాండీవాన్ని ఝంకారింపజేస్తూ నిలిచిన అర్జునుని ఎదుట ఎవరు నిలబడగలరు? ప్రత్యక్షంగా శతక్రతువు (ఇంద్రుడు) కూడా అతనిని ఎదుర్కోలేడు.
Verse 21
महेश्वरो5पि पार्थेन श्रूयते योधित: पुरा । पदातिना महावीर्यों गिरौ हिमवति प्रभु:,“मैंने सुना है कि पूर्वकालमें हिमालयपर्वतपर पैदल अर्जुनने महापराक्रमी भगवान् महेश्वरके साथ भी युद्ध किया था
పూర్వకాలంలో హిమవత్ పర్వతంపై పాదాతిగా ఉన్న మహావీరుడు పార్థుడు (అర్జునుడు) స్వయంగా ప్రభువు మహేశ్వరునితో కూడ యుద్ధం చేశాడని వినబడుతుంది.
Verse 22
दानवानां सहस्राणि हिरण्यपुरवासिनाम् | जघानैकरथेनैव देवराजप्रचोदित:,“देवराज इन्द्रकी आज्ञा पाकर उसने एकमात्र रथकी सहायतासे हिरण्यपुरवासी सहस्रों दानवोंका संहार कर डाला था
సంజయుడు అన్నాడు—దేవరాజుడు ఇంద్రుడు ప్రేరేపించగా, అతడు ఒక్క రథమాత్రంతోనే హిరణ్యపురవాసులైన వేలాది దానవులను సంహరించాడు.
Verse 23
समायुक्तो हि कौन्तेयो वासुदेवेन धीमता । सामरानपि लोकांस्त्रीन् हन्यादिति मतिर्मम
సంజయుడు అన్నాడు—పరమ బుద్ధిమంతుడైన వాసుదేవనందన శ్రీకృష్ణునితో కలిసి ఉంటే, కుంతీపుత్రుడు అర్జునుడు దేవతలతో కూడిన మూడు లోకాలను కూడా నాశనం చేయగలడని నా నమ్మకం.
Verse 24
सो5हमिच्छाम्यनुज्ञातं रक्षितुं वा महात्मना । द्रोणेन सहपुत्रेण वीरेण यदि मन्यसे
సంజయుడు అన్నాడు—అందువల్ల నేను ఇక్కడి నుండి వెళ్లేందుకు అనుమతి కోరుతున్నాను; లేక మీరు సముచితమని భావిస్తే, పుత్రునితో కూడిన వీర మహాత్ముడు ద్రోణాచార్యుడు నా రక్షణను నిర్ధారించుగాక.
Verse 25
स राज्ञा स्वयमाचार्यो भृशमत्रार्थितो<र्जुन । संविधान च विहित॑ं रथाश्च॒ किल सज्जिता:
సంజయుడు అన్నాడు—ఓ అర్జునా! ఈ విషయమై రాజు దుర్యోధనుడు స్వయంగా ఆచార్య ద్రోణుని అత్యంతంగా ప్రార్థించాడు. అందుచేత అతని రక్షణకు సంపూర్ణ ఏర్పాట్లు చేయబడ్డాయి; రథాలు కూడా సిద్ధంగా ఉన్నాయి.
Verse 26
कर्णो भूरिश्रवा द्रौणिर्वषसेनश्व दुर्जय: । कृपश्च मद्रराजश्न षडेते5स्य पुरोगमा:,“कलके युद्धमें कर्ण, भूरिश्रवा, अश्वत्थामा, दुर्जय वीर वृषसेन, कृपाचार्य और मद्रराज शल्य--ये छः महारथी उसके आगे रहेंगे”
సంజయుడు అన్నాడు—రేపటి యుద్ధంలో కర్ణుడు, భూరిశ్రవుడు, ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థామ, దుర్జయ వీరుడు వృషసేనుడు, కృపాచార్యుడు, మద్రరాజు శల్యుడు—ఈ ఆరు మహారథులు అతని ముందుభాగంలో నిలుస్తారు.
Verse 27
शकट: पद्मकश्चार्धो व्यूहो द्रोणेन निर्मित: । पद्मकर्णिकमध्यस्थ: सूचीपाश्चे जयद्रथ:
సంజయుడు అన్నాడు— ద్రోణుడు శకట, పద్మక వ్యూహాలతో పాటు ఒక అర్ధవ్యుహాన్ని కూడా నిర్మించాడు. పద్మకర్ణిక మధ్యలో జయద్రథుడు నిలిచెను; అతని వెనుక సూచి వలె చీల్చుకొనే దళాలు అమర్చబడ్డాయి.
Verse 28
धनुष्यस्त्रे च वीर्ये च प्राणे चैव तथौरसे
సంజయుడు అన్నాడు— ఓ పార్థా! ముందే నిర్ణయించబడిన ఆ ఆరు మహారథులు ధనుస్సు-అస్త్రవిద్యలో, పరాక్రమంలో, ప్రాణబలంలో, అలాగే వక్షస్థల ధైర్య-సంకల్పంలో అత్యంత అజేయులుగా భావించబడ్డారు. ఆ ఆరుగురిని జయించకుండా జయద్రథుని చేరడం అసాధ్యం.
Verse 29
अविषद्वुतमा होते निश्चिता: पार्थ षड् रथा: । एतानजित्वा षड् रथान् नैव प्राप्यो जयद्रथ:
సంజయుడు అన్నాడు— ఓ పార్థా! ఆరు రథయోధులు దృఢంగా నియమించబడ్డారు; వారు యుద్ధంలో అత్యంత అప్రతిహతులుగా భావించబడతారు. ఆ ఆరుగురిని జయించకుండా జయద్రథుని చేరలేరు.
Verse 30
तेषामेकैकशो वीर्य षण्णां त्वमनुचिन्तय । सहिता हि नरव्यापत्र न शक््या जेतुमज्जसा
సంజయుడు అన్నాడు— ఓ నరవ్యాఘ్రా! ఆ ఆరుగురి బల-పరాక్రమాన్ని ఒక్కొక్కరిది విడిగా ఆలోచించు. ఎందుకంటే వారు ఆరుగురు కలిసినప్పుడు వారిని సులభంగా జయించడం సాధ్యం కాదు.
Verse 31
भूयस्तु मन्त्रयिष्यामि नीतिमात्महिताय वै । मन्त्रज्जै: सचिवै: सार्ध सुहृद्धि: कार्यसिद्धये
సంజయుడు అన్నాడు— ఇక మళ్లీ నేను నా హితాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకొని, కార్యసిద్ధి కోసం, మంత్రజ్ఞులైన మంత్రులతోను హితైషి సుహృదులతోను సంప్రదిస్తాను.
Verse 75
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञापर्वणि श्रीकृष्णवाक्ये पजचसप्ततितमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत प्रतिज्ञापर्वमें श्रीकृष्णवाक्यविषयक पचहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
సంజయుడు పలికెను—ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వములోని ప్రతిజ్ఞాపర్వమందు శ్రీకృష్ణవాక్యవిషయకమైన డెబ్బై ఐదవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది।
Verse 276
स्थास्यते रक्षितो वीरै: सिंधुराट् स सुदुर्मद: । “ट्रोणाचार्यने ऐसा व्यूह बनाया है
సంజయుడు పలికెను—అతిదర్పముతో మదించిన సింధురాజు జయద్రథుడు అక్కడ నిలిచి, వీరులచే చుట్టూరా రక్షింపబడును।
Frequently Asked Questions
The chapter contrasts steadfast engagement with withdrawal, framing retreat as ethically compromising in this context (kilbiṣa language), while also exposing how battlefield necessity can drive moral judgments that are contingent on role-duty and perceived stakes.
Sustained focus on a clearly defined objective—supported by coordination between leader (Kṛṣṇa) and executor (Arjuna)—can overcome layered constraints, but it also amplifies responsibility for the means used and the moral narratives imposed on others’ choices.
No explicit phalaśruti appears in the supplied passage; the meta-commentary is implicit through similes and evaluative diction (fear, resolve, kilbiṣa), guiding interpretation of conduct within the epic’s broader dharma discourse.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.