Adhyaya 16

Verse 1

/ ऑपन-माज बछ। जि घोडशो< ध्याय: वृषसेनका पराक्रम

సంజయుడు అన్నాడు—ఓ మహారాజా! మీ విస్తార సేన చెల్లాచెదురైపోయినదాన్ని చూసి, పరాక్రమశాలి వృషసేన ఒక్కడే తన అస్త్రమాయా-కౌశల్యంతో యుద్ధరంగంలో దానిని నిలబెట్టాడు; పారిపోకుండా ఆపాడు।

Verse 2

शरा दश दिशो मुक्ता वृषसेनेन संयुगे | विचेरुस्ते विनिर्भिद्य नरवाजिरथद्विपान्‌,उस युद्धस्थलमें वृषसेनके छोड़े हुए बाण हाथी, घोड़े, रथ और मनुष्योंको विदीर्ण करते हुए दसों दिशाओंमें विचरने लगे

ఆ యుద్ధంలో వృషసేన విడిచిన బాణాలు దశదిశలలో వ్యాపించి, మనుష్యులు, గుర్రాలు, రథాలు, ఏనుగులను చీల్చుకుంటూ దూసుకుపోయాయి।

Verse 3

तस्य दीप्ता महाबाणा विनिश्चेरु: सहसत्रश: । भानोरिव महाराज धर्मकाले मरीचय:

మహారాజా! అతని ధనుస్సు నుండి వేల సంఖ్యలో జ్వలించే మహాబాణాలు బయలుదేరాయి; నియతకాలంలో సూర్యకిరణాలు విస్తరించునట్లు అవి అన్ని దిశలలో వ్యాపించాయి।

Verse 4

तेनारदिता महाराज रथिन: सादिनस्तथा । निपेतुरुरव्या सहसा वातभग्ना इव द्रुमा:

మహారాజా! వృషసేనుని దెబ్బలకు తాళలేక రథికులు, అశ్వారోహులు అకస్మాత్తుగా భూమిపై కూలిపోయారు—ప్రచండ గాలికి విరిగి పడే వృక్షాలవలె.

Verse 5

हयौघांश्र॒ रथौघांक्ष॒ गजौघांश्व॒ महारथ: । अपातयद्‌ू रणे राजन्‌ शतशोडथ सहस्रश:,नरेश्वर! उस महारथी वीरने रणभूमिमें घोड़ों, रथों और हाथियोंके सैकड़ों-हजारों समूहोंको मार गिराया

నరేశ్వరా! ఆ మహారథుడు యుద్ధభూమిలో గుర్రాల గుంపులు, రథాల గుంపులు, ఏనుగుల గుంపులను వందలుగా, వేలలుగా కూల్చివేశాడు.

Verse 6

दृष्टवा तमेक॑ समरे विचरन्तमभीतवत्‌ | सहिता: सर्वराजान: परिवद्रु: समन्‍्तत:,उसे अकेले ही समरभूमिमें निर्भय विचरते देख सब राजाओंने एक साथ आकर सब ओरसे घेर लिया

అతడు ఒంటరిగా యుద్ధభూమిలో భయరహితంగా సంచరిస్తున్నాడని చూసి, సమస్త రాజులు కలసి అన్ని వైపుల నుంచీ అతడిని చుట్టుముట్టారు.

Verse 7

नाकुलिस्तु शतानीको वृषसेनं समभ्ययात्‌ | विव्याध चैनं दशभिनरिचैर्मर्म भेदिभि:,इसी समय नकुलके पुत्र शतानीकने वृषसेनपर आक्रमण किया और दस मर्मभेदी नाराचोंद्वारा उसे बींध डाला

అప్పుడే నకులుని కుమారుడు శతానీకుడు వృషసేనునిపై దూసుకెళ్లి, మర్మభేదకమైన పది నారాచ బాణాలతో అతడిని ఛేదించాడు.

Verse 8

तस्य कर्णात्मजश्चापं छित्त्वा केतुमपातयत्‌ । त॑ भ्रातरं परीप्सन्तो द्रौपदेया: समभ्ययु:

అప్పుడు కర్ణుని కుమారుడు అతని ధనుస్సును కోసి, ధ్వజాన్ని కూడా కూల్చివేశాడు. అది చూసి అన్నను రక్షించాలనే తపనతో ద్రౌపదేయులు అక్కడికి దూసుకొచ్చారు.

Verse 9

कर्णात्मजं शरख्रातैरदृश्यं चक्कुरञज्जसा । तान्‌ नदन्तो<भ्यधावन्त द्रोणपुत्रमुखा रथा:

సంజయుడు పలికెను—బాణవృష్టితో వారు కర్ణపుత్రుడు వృషసేనుని క్షణమాత్రంలో ఆవరించి, అతడు కనబడనంతగా చేసిరి. అది చూచి ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థామ నాయకత్వమున మహారథులు సింహనాదము చేసి వారిపై దూకిరి; మేఘములు పర్వతములపై జలధారలను కుమ్మరించునట్లు, నానావిధ బాణవర్షములతో వారు వెంటనే ద్రౌపదీపుత్రులను ఆవరించుటకు ప్రారంభించిరి।

Verse 10

छादयन्तो महाराज द्रौपदेयान्‌ महारथान्‌ । शरैर्नानाविधैस्तूर्ण पर्वताउजलदा इव

సంజయుడు పలికెను—మహారాజా, నానావిధ బాణములతో వారు ద్రౌపదేయ మహారథులను తక్షణమే ఆవరించిరి; మేఘములు పర్వతములను కప్పినట్లు।

Verse 11

तान्‌ पाण्डवा: प्रत्यगृह्लंस्त्वरिता: पुत्रगृद्धिन: । पज्चाला: केकया मत्स्या: सृज्जयाश्रोद्यतायुआ:

సంజయుడు పలికెను—పుత్రుల ప్రాణరక్షణకై తపనపడిన పాండవులు వేగంగా ముందుకు వచ్చి ఆ కౌరవ మహారథులను అడ్డుకొనిరి. పాండవులతో పాటు పాంచాల, కేకయ, మత్స్య, సృంజయ దేశీయ యోధులు కూడా ఆయుధాలు ఎత్తి సిద్ధంగా నిలిచిరి।

Verse 12

तद्‌ युद्धमभवद्‌ घोरं सुमहल्लोमहर्षणम्‌ । त्वदीयै: पाण्डुपुत्राणां देवानामिव दानवै:

సంజయుడు పలికెను—రాజా, అప్పుడు మీ సైన్యముతో పాండుపుత్రుల మధ్య అత్యంత భయంకరమైన, విస్తారమైన, రోమాంచకరమైన యుద్ధము చెలరేగెను—దేవదానవ సంగ్రామమువలె।

Verse 13

एवं युयुधिरे वीरा: संरब्धा: कुरुपाण्डवा: । परस्परमुदी क्षन्त: परस्परकृतागस:,इस प्रकार एक-दूसरेके अपराध करनेवाले कौरव-पाण्डववीर परस्पर क्रोधपूर्ण दृष्टिसे देखते हुए युद्ध करने लगे

సంజయుడు పలికెను—ఇలా కౌరవ-పాండవ వీరులు కోపంతో ఉప్పొంగి యుద్ధము చేయసాగిరి; పరస్పరమును అపరాధిగా భావించి, రోషభరిత దృష్టులతో ఒకరినొకరు చూచుచుండిరి।

Verse 14

तेषां ददृशिरे कोपाद्‌ वपूंष्यमिततेजसाम्‌ | युयुत्सूनामिवाकाशे पतत्त्रिवरभोगिनाम्‌

కోపంతో ఉద్ధతమైన ఆ అపారతేజస్సు గల రాజుల దేహాలు ఆకాశంలో యుద్ధేచ్ఛతో సమకూరిన గరుడులు, మహాసర్పాల వలె కనిపించాయి।

Verse 15

भीमकर्णकृपद्रोणद्रौणिपार्षतसात्यकै: । बभासे स रणोद्ेश: कालसूर्य इवोदित:

భీమ, కర్ణ, కృప, ద్రోణ, ద్రోణపుత్ర అశ్వత్థామ, పార్షత ధృష్టద్యుమ్నుడు, సాత్యకి మొదలైన వీరులతో ఆ యుద్ధభాగం భయంకర కాంతితో ప్రకాశించింది—ప్రళయకాల సూర్యుడు ఉదయించినట్లుగా।

Verse 16

तदा<<सीत्‌ तुमुल॑ युद्ध निध्नतामितरेतरम्‌ । महाबलानां बलिभिरर्दानवानां यथा सुरै:

అప్పుడు పరస్పరం ఒకరినొకరు కూల్చుతూ దాడి చేసిన ఆ మహాబలవంతుల మధ్య ఘోరమైన కలహయుద్ధం చెలరేగింది—పూర్వకాలంలో దేవతలతో బలవంతులైన దానవుల యుద్ధంలాగా।

Verse 17

ततो युधिष्ठटिरानीकमुद्धतार्णवनि:स्वनम्‌ । त्वदीयमवधीत्‌ सैन्यं सम्प्रद्रतमहारथम्‌

ఆపై ఉద్ధత తరంగాల సముద్రంలా గర్జిస్తూ యుధిష్ఠిరుని సేన మీ సేనను సంహరించసాగింది; దాంతో కౌరవుల మహారథులు అవ్యవస్థగా పారిపోయారు।

Verse 18

तत्‌ प्रभग्नं बल॑ दृष्टवा शत्रुभिर्भुशमर्दितम्‌ । अलं द्रुतेन वः शूरा इति दोणो5भ्यभाषत

శత్రువుల చేత బాగా నలిగిపోయి చెదిరి పారిపోతున్న మీ సేనను చూసి ద్రోణుడు ఇలా అన్నాడు—“శూరవీరులారా! పారిపోవడం చాలు; పారిపోవడంలో లాభం లేదు।”

Verse 19

(भारद्वाजममर्षश्न विक्रमश्न समाविशत्‌ । समुद्धृत्य निषड्भाच्च धनुर्ज्यामवमृज्य च ।।

సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు ఎర్ర గుర్రాలు లాగుతున్న రథంపై క్రోధంతో ఉన్న ద్రోణాచార్యుడు, నాలుగు దంతాల గజరాజువలె పాండవ వ్యూహంలోకి దూసుకుపోయి నేరుగా ధర్మరాజు యుధిష్ఠిరునిపై దాడి చేశాడు।

Verse 20

तमाविध्यच्छितैर्बाणै: कड़कपन्रैर्युधिष्िर: । तस्य द्रोणो धनुश्कछित्त्वा तं द्रुतं समुपाद्रवत्‌

యుధిష్ఠిరుడు గద్ద రెక్కల వంటి ఈకలతో కూడిన పదునైన బాణాలతో ద్రోణాచార్యుణ్ణి గాయపరిచాడు. అప్పుడు ద్రోణుడు అతని ధనుస్సును కోసి వేగంగా అతనిపై దూసుకొచ్చాడు।

Verse 21

चक्ररक्ष: कुमारस्तु पठचालानां यशस्कर: । दधार द्रोणमायान्तं वेलेव सरितां प्रतिम

అప్పుడు యుధిష్ఠిరుని రథచక్ర రక్షకుడై, పాంచాలుల కీర్తిని పెంచే ఆ యువవీరుడు, ముందుకు వస్తున్న ద్రోణాచార్యుణ్ణి తీరం నీటిని ఆపినట్లుగా అడ్డగించాడు।

Verse 22

द्रोणं निवारितं दृष्टवा कुमारेण द्विजर्षभम्‌ | सिंहनादरवो हयासीत्‌ साधु साध्विति भाषितम्‌

కుమారుడు బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠుడైన ద్రోణాచార్యుణ్ణి అడ్డుకున్నదాన్ని చూసి పాండవ సేనలో ఘోర సింహనాదం ఎగసింది; అందరూ “సాధు! సాధు!” అని పలికారు।

Verse 23

कुमारस्तु ततो द्रोणं सायकेन महाहवे । विव्याधोरसि संक्रुद्ध: सिंहवच्च नदन्‌ मुहुः,कुमारने उस महायुद्धमें कुपित हो बारंबार सिंहनाद करते हुए एक बाएणएद्धारा द्रोणाचार्यकी छातीमें चोट पहुँचायी

ఆ మహాయుద్ధంలో క్రోధంతో మండిన కుమారుడు, సింహంలా పదేపదే గర్జిస్తూ ఒక బాణంతో ద్రోణాచార్యుని వక్షస్థలాన్ని ఛేదించాడు।

Verse 24

संवार्य च रणे द्रोणं कुमारस्तु महाबल: । शरैरनेकसाहसै: कृतहस्तो जितश्रम:

యుద్ధమధ్యంలో ఆ మహాబలుడైన యువవీరుడు అనేక వేల బాణాలతో ద్రోణాచార్యుణ్ణి అడ్డగించాడు. ఆయుధప్రయోగకళలో అతని చేతులు సిద్ధమై, శ్రమను జయించినవాడై అలసట అతనిని జయించలేకపోయింది।

Verse 25

त॑ शूरमार्यव्रतिनं मन्त्रास्त्रेषु कृतश्रमम्‌ चक्ररक्षं परामृद्नात्‌ कुमारं द्विजपुड़व:

అప్పుడు ద్విజశ్రేష్ఠుడైన ద్రోణాచార్యుడు, శూరుడూ ఆర్యవ్రతపరుడూ మంత్రాస్త్రవిద్యలో కఠిన సాధనచేసి సిద్ధుడైన, రథచక్రరక్షకుడైన ఆ యువవీరుణ్ణి అణచివేశాడు।

Verse 26

स मध्यं प्राप्य सैन्यानां सर्वाः प्रविचरन्‌ दिश: । तव सैन्यस्य गोप्ता5डसीद्‌ भारद्वाजो द्विजर्षभ:

సైన్యాల మధ్యభాగంలోకి చొచ్చుకుపోయి ఆయన అన్ని దిశలలో సంచరించసాగాడు. రాజా! భారద్వాజనందనుడైన ద్విజర్షభుడు ద్రోణాచార్యుడే మీ సైన్యానికి రక్షకుడై ఉన్నాడు।

Verse 27

शिखण्डिनं द्वादशभिवविंशत्या चोत्तमौजसम्‌ । नकुल॑ पज्चभिर्विद्ध्वा सहदेवं च सप्तभि:

అతడు శిఖండిని పన్నెండు బాణాలతో, ఉత్తమౌజుడిని ఇరవై బాణాలతో, నకులుణ్ణి ఐదు బాణాలతో, సహదేవుణ్ణి ఏడు బాణాలతో గాయపరిచాడు।

Verse 28

युधिष्ठिरं द्वादशभिद्रौपदेयांस्त्रिभिस्त्रिभि: | सात्यकिं पज्चभिर्विद्ध्वा मत्स्यं च दशभि: शरै:

అతడు యుధిష్ఠిరుణ్ణి పన్నెండు బాణాలతో, ద్రౌపదేయులను ఒక్కొక్కరిని మూడు బాణాలతో, సాత్యకిని ఐదు బాణాలతో, మత్స్యరాజు విరాటుణ్ణి పది బాణాలతో గాయపరిచాడు।

Verse 29

व्यक्षोभयद्‌ रणे योधान्‌ यथा मुख्यमभिद्रवन्‌ । अभ्यवर्तत सम्प्रेप्सु: कुन्तीपुत्रं युधिछ्ठिरम्‌

రణరంగంలో ప్రధాన ప్రధాన యోధులపై దూకి వారందరినీ కలవరపెట్టాడు; కుంతీపుత్రుడు యుధిష్ఠిరుణ్ని పట్టుకోవాలనే ఆశతో అతనిపై వేగంగా దాడి చేశాడు।

Verse 30

युगन्धरस्ततो राजन्‌ भारद्वाजं महारथम्‌ | वारयामास संक्रुद्धं वातोद्धतमिवार्णवम्‌

రాజా! అప్పుడు రాజు యుగంధరుడు కోపంతో మండుతున్న మహారథి భారద్వాజపుత్రుడు ద్రోణాచార్యుణ్ని అడ్డుకున్నాడు—గాలివీచికలతో ఉప్పొంగిన సముద్రంలా ఉన్నవాడిని।

Verse 31

युधिष्ठिरं स विद्ध्वा तु शरै: संनतपर्वभि: । युगन्धरं तु भल्‍लेन रथनीडादपातयत्‌

వంగిన ముడులు గల బాణాలతో యుధిష్ఠిరుణ్ని గాయపరచి, ద్రోణాచార్యుడు తరువాత ‘భల్ల’ బాణంతో యుగంధరుణ్ని రథాసనంనుంచి కింద పడగొట్టాడు।

Verse 32

ततो विराटद्रुपदौ केकया: सात्यकि: शिबि: । व्याप्रदत्तश्न पाज्चाल्य: सिंहसेनश्न वीर्यवान्‌

ఇది చూచి విరాటుడు, ద్రుపదుడు, కేకయులు, సాత్యకి, శిబి, పాంచాలుడు వ్యాప్రదత్తుడు, పరాక్రమవంతుడు సింహసేనుడు—ఇవీ ఇంకా అనేక రాజులు—రాజు యుధిష్ఠిరుని రక్షించేందుకు అనేక బాణవర్షం కురిపిస్తూ ద్రోణాచార్యుని మార్గాన్ని అడ్డుకొని నిలిచారు।

Verse 33

एते चान्ये च बहव: परीप्सन्तो युधिष्ठिरम्‌ । आवव्र॒स्तस्य पन्थानं किरन्त: सायकान्‌ बहून्‌

యుధిష్ఠిరుని కాపాడాలనే తపనతో వీరితో పాటు మరెందరో ఆ మార్గాన్ని చుట్టుముట్టి నిలిచి, అనేక బాణాలను కురిపించారు।

Verse 34

व्याप्रदत्तस्तु पाउ्चाल्यो द्रोणं विव्याध मार्गणै: । पज्चाशता शितै राजंस्तत उच्चुक्रुशुर्जना:

సంజయుడు పలికెను—పాంచాలుడైన వ్యాప్రదత్తుడు ద్రోణుని బాణాలతో గాయపరిచెను. ఓ రాజా, యాభై పదునైన శరాలతో ఛేదింపబడగానే జనులు గొప్పగా హర్షధ్వని చేసిరి.

Verse 35

त्वरितं सिंहसेनस्तु द्रोणं विदूध्वा महारथम्‌ | प्राहसत्‌ सहसा हृष्टसत्रासयन्‌ वै महारथान्‌

సంజయుడు పలికెను—హర్షోల్లాసంతో సింహసేనుడు వేగంగా మహారథి ద్రోణుని గాయపరచి, ఇతర మహారథుల హృదయాల్లో భయాన్ని పుట్టిస్తూ అకస్మాత్తుగా ఘోరంగా అట్టహాసం చేసెను.

Verse 36

ततो विस्फार्य नयने धनुज्यामवमृज्य च | तलशब्दं महत्‌ कृत्वा द्रोणस्तं समुपाद्रवत्‌,तब द्रोणाचार्यने आँखें फाड़-फाड़कर देखते हुए धनुषकी डोरी साफ कर महान्‌ टंकारघोष करके सिंहसेनपर आक्रमण किया

అప్పుడు ద్రోణుడు కళ్లను విస్తరించి, ధనుస్సు జ్యాను తుడిచి సిద్ధం చేసుకొని, గొప్ప టంకారధ్వని చేసి, అతనిపై దూసుకెళ్లెను.

Verse 37

ततस्तु सिंहसेनस्य शिर: कायात्‌ सकुण्डलम्‌ | व्याप्रदत्तस्य चाक्रम्य भल्लाभ्यामाहरद्‌ बली

అనంతరం బలవంతుడైన ద్రోణుడు దాడిని కొనసాగిస్తూ, భల్ల అనే రెండు బాణాలతో సింహసేనుడు మరియు వ్యాప్రదత్తుడి కుండలాలతో అలంకృతమైన శిరస్సులను దేహాల నుండి తెగదెంపులు చేసెను.

Verse 38

तान्‌ प्रमथ्य शख्रातै: पाण्डवानां महारथान्‌ | युधिष्ठिररथाभ्याशे तस्थौ मृत्युरिवान्तक:

ఆపై పాండవుల ఇతర మహారథులను కూడా శరవృష్టులతో మథించి, అతడు యుధిష్ఠిరుని రథ సమీపంలో నిలిచెను—అంతకుడైన మృత్యువులా.

Verse 39

ततो5भवन्महाशब्दो राजन्‌ यौधिष्ठिरे बले । हतो राजेति योधानां समीपस्थे यतव्रते

అప్పుడు, రాజా, యుధిష్ఠిరుని సేనలో మహా కలకలం చెలరేగింది. సమీపంలో ఉన్న యోధులు—“రాజు హతుడయ్యాడు!” అని కేకలు వేశారు; ఎందుకంటే నియమశీలుడు, వ్రతపాలకుడు ద్రోణాచార్యుడు యుధిష్ఠిరునికి అతి సమీపంగా వచ్చాడు.

Verse 40

अब्र॒ुवन्‌ सैनिकास्तत्र दृष्टवा द्रोणस्य विक्रमम्‌ । अद्य राजा धाररराष्ट्र: कृतार्थों वै भविष्यति,वहाँ द्रोणाचार्यका पराक्रम देख कौरव-सैनिक कहने लगे, “आज राजा दुर्योधन अवश्य कृतार्थ हो जायँगे

అక్కడ ద్రోణాచార్యుని పరాక్రమాన్ని చూసి కౌరవ సైనికులు ఇలా అన్నారు—“ఈ రోజు రాజు ధృతరాష్ట్రుడు నిశ్చయంగా కృతార్థుడవుతాడు.”

Verse 41

अस्मिन्‌ मुहूतें द्रोणस्तु पाण्डवं गृह हर्षितः । आगमिष्याति नो नून॑ धार्तराष्ट्रस्य संयुगे

“ఈ క్షణంలోనే ద్రోణాచార్యుడు యుద్ధభూమిలో పాండవుడు (యుధిష్ఠిరుడు)ను పట్టుకొని, హర్షంతో, మన రాజు దుర్యోధనుని వద్దకు నిశ్చయంగా తీసుకువస్తాడు.”

Verse 42

एवं संजल्पतां तेषां तावकानां महारथ: । आयाज्जवेन कौन्तेयो रथघोषेण नादयन्‌

రాజా, మీ సైనికులు ఇలా మాట్లాడుతుండగానే, వారి ముందుకు కుంతీనందనుడు మహారథి అర్జునుడు మహా వేగంతో వచ్చి, తన రథఘోషతో దిక్కులన్నిటినీ నాదింపజేశాడు.

Verse 43

शोणितोदां रथावर्ता कृत्वा विशसने नदीम्‌ | शूरास्थिचयसंकीर्णा प्रेतकूलापहारिणीम्‌

ఆ సంహారభూమిలో వారు ఒక నదిని సృష్టించినట్లైంది—దాని నీరు రక్తం, దాని వలయాలు రథాలు; అది వీరుల ఎముకల కుప్పలతో నిండినది, మృతుల తీరాలనూ కొట్టుకుపోయేది.

Verse 44

तां शरौघमहाफेनां प्रासमत्स्यसमाकुलाम्‌ । नदीमुत्तीर्य वेगेन कुरून्‌ विद्राव्य पाण्डव:

సంజయుడు పలికెను—బాణాల ఉగ్రఫేనంతో ఉప్పొంగి, ప్రాసములు మత్స్యములవలె కిటకిటలాడుచున్న ఆ నదిని వేగముగా దాటి పాండవుడు కౌరవులను తరిమివేసెను.

Verse 45

ततः किरीटी सहसा द्रोणानीकमुपाद्रवत्‌ । ये उस मार-काटसे भरे हुए संग्राममें रक्तकी नदी बहाकर आये थे। उसमें शोणित ही जल था। रथकी भँवरें उठ रही थीं। शूरवीरोंकी हड्डियाँ उसमें शिलाखण्डोंके समान बिखरी हुई थीं। प्रेतोंके कंकाल उस नदीके कूल-किनारे जान पड़ते थे

సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు కిరీటధారి అర్జునుడు అకస్మాత్తుగా ద్రోణుని వ్యూహంపై దూసుకెళ్లెను. మహత్తరమైన బాణజాలంతో ద్రోణుని కప్పి మోహింపజేయుచున్నవాడివలె కనిపించెను; కుంతీపుత్రుడైన యశస్వి అర్జునుడు అంత నిరంతర వేగంతో బాణాన్ని ధనుస్సుకు అమర్చి విడిచెను గనుక అమర్చుటకూ విడిచుటకూ మధ్య అంతరం ఎవరికీ కనబడలేదు.

Verse 46

शीघ्रमभ्यस्यतो बाणान्‌ संदधानस्य चानिशम्‌ | नान्तरं ददृशे कश्चित्‌ कौन्तेयस्थ यशस्विन:

సంజయుడు పలికెను—యశస్వి కుంతీపుత్రుడు అర్జునుడు వేగంగా అభ్యసిస్తూ విరామం లేకుండా బాణాలను సంధించుచుండెను; బాణం అమర్చుటకూ విడిచుటకూ మధ్య అంతరం ఎవరికీ కనబడలేదు.

Verse 47

न दिशो नान्तरिक्ष॑ च न द्यौर्नैव च मेदिनी । अदृश्यन्त महाराज बाणभूता इवाभवन्‌,महाराज! न दिशाएँ, न अन्तरिक्ष, न आकाश और न पृथिवी ही दिखायी देती थी। सम्पूर्ण दिशाएँ बाणमय हो रही थीं

సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! దిక్కులు కనబడలేదు, అంతరిక్షమూ కాదు, ఆకాశమూ కాదు, భూమీ కాదు; అన్నీ దిక్కులు బాణమయమైపోయినట్లుండెను.

Verse 48

नादृश्यत तदा राजंस्तत्र किंचन संयुगे । बाणान्धकारे महति कृते गाण्डीवधन्चना,राजन! उस रफक्षेत्रमें गाण्डीवधारी अर्जुनने बाणोंके द्वारा महान्‌ अन्धकार फैला दिया था। उसमें कुछ भी दिखायी नहीं देता था

సంజయుడు పలికెను—రాజా! ఆ సమరంలో అప్పుడు అక్కడ ఏదియు కనబడలేదు; గాండీవధారి అర్జునుడు బాణములతో మహా అంధకారాన్ని సృష్టించెను.

Verse 49

सूर्ये चास्तमनुप्राप्ते तमसा चाभिसंवृते । नाज्ञायत तदा शत्रुर्न सुह्न्न च कश्चन,सूर्यदेव अस्ताचलको चले गये, सम्पूर्ण जगत्‌ अन्धकारसे व्याप्त हो गया, उस समय न कोई शत्रु पहचाना जाता था न मित्र

సూర్యుడు అస్తమించినపుడు, చీకటి అంతటా వ్యాపించినపుడు, అప్పుడు ఎవరు శత్రువో ఎవరు మిత్రుడో ఎవరికీ గుర్తుపట్టలేకపోయారు।

Verse 50

ततो<वहारं चक्कुस्ते द्रोणदुर्योधनादय: । तान्‌ विदित्वा पुनस्त्रस्तानयुद्धमनस: परान्‌

అప్పుడు ద్రోణుడు, దుర్యోధనుడు మొదలైనవారు ఒక ఉపాయం పన్నారు. ప్రత్యర్థులు మళ్లీ భయపడిపోయి యుద్ధసంకల్పం కోల్పోయారని గ్రహించి, ఆ తడబాటును తమకు అనుకూలంగా మలచుకోవాలని చూశారు.

Verse 51

स्वान्यनीकानि बीभत्सु: शनकैरवहारयत्‌ | तब द्रोणाचार्य और दुर्योधन आदिने अपनी सेनाको पीछे लौटा लिया। शत्रुओंका मन अब युद्धसे हट गया है और वे बहुत डर गये हैं, यह जानकर अर्जुनने भी धीरे-धीरे अपनी सेनाओंको युद्धभूमिसे हटा लिया ।।

శత్రువుల మనస్సు యుద్ధం నుండి తొలగి వారు తీవ్రంగా భయపడుతున్నారని తెలుసుకొని, బీభత్సు అర్జునుడు కూడా తన సేనావ్యూహాలను నెమ్మదిగా యుద్ధభూమి నుండి వెనక్కు తీసుకున్నాడు. అప్పుడు పాండవులు మరియు సృంజయులు ఆనందంతో పార్థుని స్తుతించారు.

Verse 52

पज्चालाश्व मनोज्ञाभिववमग्धि: सूर्यमिवर्षय: । उस समय हर्षमें भरे हुए पाण्डव, सूंजय और पांचाल वीर जैसे ऋषिगण सूर्यदेवकी स्तुति करते हैं, उसी प्रकार मनोहर वाणीसे कुन्तीकुमार अर्जुनके गुणगान करने लगे ।।

ఋషులు మనోహర స్తోత్రాలతో సూర్యదేవుని స్తుతించునట్లే, ఆనందంతో నిండిన పాండవులు, సృంజయులు, పాంచాల వీరులు మధుర వాక్యాలతో కుంతీపుత్రుడైన అర్జునుని గుణగానం చేయసాగారు. ఈ విధంగా శత్రువులను జయించిన ధనంజయుడు శ్రీకృష్ణునితో కలిసి హర్షంతో తన శిబిరానికి వెళ్లాడు.

Verse 53

पृष्ठत: सर्वसैन्यानां मुदितो वै सकेशव:,इस प्रकार शत्रुओंको जीतकर सब सेनाओंके पीछे श्रीकृष्णसहित अर्जुन बड़ी प्रसन्नताके साथ अपने शिविरको गये

అన్ని సేనల వెనుక నిలిచిన కేశవుడు శ్రీకృష్ణుడు కూడా ఆనందించాడు. ఈ విధంగా శత్రువులను జయించిన పార్థుడు అర్జునుడు కృష్ణునితో కలిసి మహాసంతృప్తితో తన శిబిరానికి తిరిగివెళ్లాడు.

Verse 54

मसारगल्वर्कसुवर्णरूपै- वैज्रप्रवालस्फटिकैश्व मुख्य: । चित्रे रथे पाण्डुसुतो बभासे नक्षत्रचित्रे वियतीव चन्द्र:

సంజయుడు పలికెను—మసార, గల్వ, అర్క, స్వర్ణవర్ణాభరణాలు, వజ్రం, ప్రవాళం, స్ఫటికం మొదలైన ప్రధాన రత్నాలతో అలంకృతమైన ఆ విచిత్ర రథమందు ఆసీనుడైన పాండుపుత్రుడు అర్జునుడు, నక్షత్రచిత్రితమైన ఆకాశమందు చంద్రునివలె ప్రకాశించాడు।