Adhyaya 154
घटोत्कच-कर्णयुद्धम् (Ghaṭotkaca–Karna Combat and the Release of Śakti)
Upa-parva: Ghaṭotkaca–Karna Night Engagement (Māyā-yuddha Episode)
Saṃjaya describes Ghaṭotkaca, after slaying Alāyudha, roaring at the front and inducing acute fear in the Kaurava host. Karṇa attacks major Pāṇḍava-aligned fighters with dense arrow volleys; a prolonged exchange follows in which neither Karṇa nor Ghaṭotkaca appears inferior. Ghaṭotkaca then escalates by employing a fierce aerial māyā: lightning-like flashes, ominous sounds, and a storm of weapons—arrows, spears, axes, maces, stones, discs—fall across the battlefield, producing disorder, casualties, and retreat. Kurus denounce the unseen rākṣasa tactics as kūṭa-yuddha and press Karṇa to end the threat using the divine Śakti granted by Śakra in exchange for Karṇa’s earrings and armor. Karṇa, maintaining composure amid the chaos, resolves to deploy the weapon; the Śakti pierces through the māyā and Ghaṭotkaca’s heart, rising skyward after the strike. Ghaṭotkaca falls in a terrifying expanded form, still crushing a portion of the Kaurava force by the impact of his body. The Kauravas celebrate Karṇa’s feat and regroup, with Karṇa rejoining Duryodhana’s side.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को सुनाते हैं कि द्रोण के उकसावे के बाद दुर्योधन फिर कर्ण से मंत्रणा करता है—अर्जुन-कृष्ण की अजेय गति और आज के संकट का अर्थ क्या है? → कर्ण पाण्डवों की धावा-शक्ति का स्मरण कराता है—देवों से भी दुर्भेद्य आचार्य-रचित व्यूह को अर्जुन ने भेद दिया; जयद्रथ जीवन बचाकर लौटना चाहता था, पर ‘अनार्य’ रीति से रोका गया और द्रोण से शरण/अभय की बात उठती है। साथ ही कर्ण द्रोण की वृद्धावस्था और शीघ्र-गमन/पराक्रम की सीमाओं का संकेत देकर दुर्योधन को ‘परम यत्न’ के लिए उकसाता है। → कर्ण का तीखा निष्कर्ष—हमारी पुरुषार्थ-शक्ति को निकृष्ट उपायों/कपट-पराक्रम से काटा जा रहा है; और अब सैन्धव (जयद्रथ) युद्ध में निहत हो चुका है—यह दैव-विधान की अटलता का भी संकेत है। → कर्ण दुर्योधन को धैर्य और पुनः संगठित होकर युद्ध आरम्भ करने की सलाह देता है; दोषारोपण से अधिक, शेष सेना को समेटकर रण में टिके रहने का आग्रह करता है, और दैव तथा पुरुषार्थ—दोनों के बीच संतुलित दृष्टि रखता है। → पुनः युद्ध का आरम्भ—जयद्रथ-वध के बाद कौरव पक्ष किस प्रकार प्रतिशोध और रक्षा-रणनीति बदलेगा, और द्रोण की भूमिका आगे कैसे मुड़ेगी?
Shlokas
Verse 1
/ अपर बक। है २ >> द्विपज्चाशर्दाधिकशततमो< ध्याय: दुर्योधन और कर्णकी बातचीत तथा पुनः युद्धका आरम्भ संजय उवाच ततो दुर्योधनो राजा द्रोणेनैवं प्रचोदित: । अमर्षवशमापन्नो युद्धायैव मनो दथे
సంజయుడు పలికెను—ఆపై ద్రోణుడు ఈ విధంగా ప్రేరేపించగా రాజు దుర్యోధనుడు అమర్షవశుడై, మనసులో యుద్ధానికే నిశ్చయము చేసెను।
Verse 2
अब्रवीच्च तदा कर्ण पुत्रो दुर्योधनस्तव । पश्य कृष्णसहायेन पाण्डवेन किरीटिना
అప్పుడు దుర్యోధనుడు కర్ణునితో పలికెను—“చూడు, కృష్ణసహాయంతో ఆ కిరీటధారి పాండవుడు (అర్జునుడు) ముందుకు వస్తున్నాడు।”
Verse 3
आचार्यविदहितं व्यूहं भित्त्वा देवै: सुदुर्भिदम् । तव व्यायच्छमानस्य द्रोणस्यथ च महात्मन:
సంజయుడు పలికెను—ఆచార్యుడు నిర్మించిన, దేవతలకైనా ఛేదించుట అత్యంత దుర్లభమైన ఆ వ్యూహాన్ని ఛేదించి వారు ముందుకు సాగిరి; అటు నీ మహాత్ముడు ద్రోణుడు వారిని ఆపుటకు యుద్ధంలో యత్నించుచుండెను।
Verse 4
मिषतां योधमुख्यानां सैन्धवो विनिपातित: । उस समय आपके पुत्र दुर्योधनने कर्णसे इस प्रकार कहा--'कर्ण! देखो
సంజయుడు పలికెను—ముఖ్య యోధులు చూస్తుండగానే సైంధవుడు (జయద్రథుడు) నేలకొరిగెను। ఓ రాధేయా (కర్ణా), చూడు—యుద్ధంలో ప్రసిద్ధులైన భూమిపై శ్రేష్ఠ రాజులు అందరి ఎదుటనే ఇది జరిగింది।
Verse 5
पार्थेनैकेन निहता: सिंहेनेवेतरे मृगा: । “राधानन्दन! देखो, जैसे सिंह दूसरे वन्य पशुओंका संहार कर डालता है, उसी प्रकार एकमात्र कुन्तीकुमार अर्जुनद्वारा मारे गये ये भूमण्डलके श्रेष्ठ भूपाल युद्धभूमिमें पड़े हैं ।।
సంజయుడు పలికెను—పార్థుడు (అర్జునుడు) ఒక్కడే వారిని సంహరించెను; సింహం ఇతర మృగాలను పడగొట్టినట్లు. ఓ రాధానందనా, చూడు—కుంతీపుత్ర అర్జునుని బాణాఘాతాలతో భూమండలంలోని శ్రేష్ఠ రాజులు యుద్ధభూమిలో చెల్లాచెదురుగా పడి ఉన్నారు।
Verse 6
अल्पावशेषं सैन्यं मे कृतं शक्रात्मजेन ह | “मेरे और महात्मा द्रोणके परिश्रमपूर्वक युद्ध करते रहनेपर भी इन्द्रपुत्र अर्जुनने मेरी सेनाको अल्प-मात्रामें ही जीवित छोड़ा है (अधिकांश सेनाको तो मार ही डाला है) ।।
సంజయుడు పలికెను—శక్రపుత్రుడు అర్జునుడు నా సైన్యాన్ని స్వల్ప అవశేషంగా మిగిల్చెను. మహాత్ముడు ద్రోణుడు అతనిని నియంత్రించుటకు యత్నించుచుండగానే, యుద్ధంలో ఫాల్గుణుడు ఇది ఎలా సాధించెను?
Verse 7
भिन्द्यात् सुदुर्भिदं व्यूहं यतमानो5पि संयुगे । प्रतिज्ञाया गत: पारं हत्वा सैन्धवमर्जुन:
సంజయుడు పలికెను—సంయుగంలో యత్నించుచుండగానే అర్జునుడు ఆ అత్యంత దుర్భేద్య వ్యూహాన్ని ఛేదించెను. ప్రతిజ్ఞా తీరాన్ని దాటి, సైంధవుడు (జయద్రథుడు)ను సంహరించి తన వ్రతాన్ని నెరవేర్చెను।
Verse 8
“यदि इस युद्धमें आचार्य द्रोण अर्जुनको रोकनेकी पूरी चेष्टा करते तो प्रयत्न करनेपर भी वे समरांगणमें उस दुर्भद्य व्यूहको कैसे तोड़ सकते थे? सिंधुराजको मारकर अर्जुन अपनी प्रतिज्ञाके भारसे मुक्त हो गये ।।
సంజయుడు అన్నాడు—ఈ యుద్ధంలో ఆచార్య ద్రోణుడు అర్జునుని అడ్డుకోవడానికి సంపూర్ణంగా ప్రయత్నించి ఉంటే, ఎంత ప్రయత్నించినా అతడు రణరంగంలో ఆ సుదుర్భేద్యమైన వ్యూహాన్ని ఎలా ఛేదించగలడు? సింధురాజును సంహరించి పార్థుడు తన ప్రతిజ్ఞాభారం నుండి విముక్తుడయ్యాడు. ఓ రాధేయా! చూడు—పార్థుడు యుద్ధంలో సంహరించి భూమిపై పడేసిన ఈ అనేక రాజులను; వీరందరి పరాక్రమం మహేంద్రుడు (ఇంద్రుడు) సమానమైనది.
Verse 9
अनिच्छत: कथं वीर द्रोणस्य युधि पाण्डव: । भिन्द्यात् सुदुर्भिदं व्यूहं यतमानस्य शुष्मिण:
సంజయుడు అన్నాడు—ఓ వీరా! బలవంతుడైన ద్రోణాచార్యుడు యుద్ధంలో సంపూర్ణంగా శ్రమించి పాండవుని లోనికి రానివ్వదలచుకోకపోతే, ఆ పాండవుడు ఆ సుదుర్భేద్య వ్యూహాన్ని ఎలా ఛేదించగలడు?
Verse 10
दयित: फाल्गुनो नित्यमाचार्यस्य महात्मन: । ततोअस्य दत्तवान् द्वारमयुद्धेनैव शत्रुहन्
సంజయుడు అన్నాడు—ఓ శత్రుహంతకా! ఫాల్గుణుడు (అర్జునుడు) మహాత్ముడైన ఆచార్య ద్రోణునికి ఎల్లప్పుడూ ప్రియుడు; అందుకే యుద్ధం చేయకుండానే అతనికి వ్యూహంలో ప్రవేశద్వారం ఇచ్చాడు.
Verse 11
अभयं सिन्धुराजाय दत्त्वा द्रोण: परंतप: । प्रादात् किरीटिने द्वारं पश्य निर्गुणतां मयि
సంజయుడు అన్నాడు—శత్రుసంతాపకుడైన ద్రోణుడు సింధురాజుకు అభయదానం ఇచ్చి, కిరీటధారి అర్జునునికి వ్యూహంలో ప్రవేశద్వారం ఇచ్చాడు. చూడు, నాలో ఎంత గుణహీనత ఉందో!
Verse 12
'शत्रुओंको संताप देनेवाले द्रोणाचार्यने सिंधुराजको अभय-दान देकर भी किरीटधारी अर्जुनको व्यूहमें घुसनेका मार्ग दे दिया। देखो, मुझमें कितनी गुणहीनता है ।।
సంజయుడు అన్నాడు—దుర్యోధనుడు ముందే సింధురాజుకు తన ఇంటికి వెళ్లేందుకు అనుమతి ఇచ్చి ఉంటే, ఇంతటి మహా జనక్షయం జరిగేది కాదు.
Verse 13
जयद्रथो जीवितार्थी गच्छमानो गृहान् प्रति । मयानार्येण संरुद्धो द्रोणात् प्राप्पाभयं सखे
సంజయుడు అన్నాడు—సఖా! జయద్రథుడు ప్రాణరక్షణార్థం ఇంటివైపు వెళ్తుండగా, నేను అనార్యకర్మచేసి ద్రోణాచార్యుని నుండి అభయం పొందిన తరువాత అతనిని అడ్డుకున్నాను.
Verse 14
(रक्षामि सैन्धवं युद्धे नैन॑ प्राप्स्पति फाल्गुन: । मम सैन्यविनाशाय रुद्धो विप्रेण सैन्धव: ।।
సంజయుడు అన్నాడు—“యుద్ధంలో నేను సింధురాజును రక్షిస్తాను; ఫాల్గుణుడు (అర్జునుడు) అతనిని చేరలేడు.” అని చెప్పి, ఆ బ్రాహ్మణుడు నా సైన్యనాశం కోసం జయద్రథుని అడ్డుకున్నాడు. నేను దురదృష్టవంతుడను యుద్ధంలో ఎంత ప్రయత్నించినా, నా సైన్యమంతా హతమైంది; రాజు జయద్రథుడూ హతుడయ్యాడు. కర్ణా, చూడు—వందలూ వేలలూ శ్రేష్ఠ యోధులు పార్థుని పేరుతో ముద్రితమైన బాణాలచేత యమలోకానికి పంపబడ్డారు. మనం ఎంతోమంది చూస్తుండగానే, యుద్ధంలో ఒక్క రథబలంతో సింధురాజు మరియు వేలాది యోధులు నశించారు—ఇది ఎలా సాధ్యమైంది? ఈ రోజు నా సోదరులు—క్షిత్రసేన మొదలైనవారు—భీమసేనుని ఎదుర్కొని, మన దురాత్ముల కళ్లముందే, రణంలో క్షీణించారు.
Verse 15
“आज युद्धमें हम दुरात्माओंके देखते-देखते मेरे चित्रसेन आदि भाई भीमसेनसे भिड़कर नष्ट हो गये” ।। कर्ण उवाच आचार्य मा विगर्हस्व शक््त्यासौ युध्यते द्विज: । यथाबलं यथोत्साहं त्यक्त्वा जीवितमात्मन:
కర్ణుడు అన్నాడు—ఆచార్యా, అతనిని నిందించకండి. ఆ బ్రాహ్మణుడు శక్తి ఆయుధంతో యుద్ధం చేస్తున్నాడు; తన ప్రాణాలపై మమకారాన్ని విడిచి, తన బలం మరియు ఉత్సాహానికి తగినట్లుగా పోరాడుతున్నాడు.
Verse 16
कर्ण बोला--भाई! तुम आचार्यकी निन्दा न करो। वह ब्राह्मण तो अपने बल, शक्ति और उत्साहके अनुसार प्राणोंका भी मोह छोड़कर युद्ध करता ही है ।।
కర్ణుడు అన్నాడు—సోదరా! ఆచార్యుని నిందించకు. ఆ బ్రాహ్మణుడు తన బలం, శక్తి, ఉత్సాహానికి తగినట్లుగా ప్రాణమోహాన్ని కూడా విడిచి యుద్ధం చేస్తాడు. మరియు శ్వేతవాహనుడైన అర్జునుడు ఆచార్య ద్రోణుని దాటి సైన్యంలో ప్రవేశించి ఉంటే, అందులో ఆచార్యునికి ఏ విధంగానూ సూక్ష్మమైన దోషమూ లేదు.
Verse 17
कृती दक्षो युवा शूर: कृतास्त्रो लघुविक्रम: । दिव्यास्त्रयुक्तमास्थाय रथं वानरलक्षणम्
కర్ణుడు అన్నాడు—అర్జునుడు కృతజ్ఞుడు, దక్షుడు; యువకుడు, శూరుడు, అస్త్రవిద్యలో సంపూర్ణంగా శిక్షణ పొందినవాడు, వేగంగా పరాక్రమం చూపేవాడు. అతడు దివ్యాస్త్రాలతో సమృద్ధమైన, వానరధ్వజచిహ్నిత రథాన్ని ఆశ్రయించి ముందుకు సాగాడు. అటువంటి స్థితిలో పరాక్రమశాలి అర్జునుడు అక్షయమైన దివ్య గాండీవాన్ని ధరించి, తీక్ష్ణ బాణవర్షం కురిపిస్తూ, ఆచార్య ద్రోణుని దాటి వెళ్లి ఉంటే—ఆ కార్యం అతనికి తగినదే.
Verse 18
कृष्णेन च गृहीताश्वमभेद्यकवचावृत: । गाण्डीवमजरं दिव्यं धनुरादाय वीर्यवान्
కృష్ణుడు గుర్రాల కట్టును పట్టుకొని ఉండగా, అభేద్య కవచంతో రక్షితుడైన పరాక్రమశాలి అర్జునుడు అజరమైన దివ్య గాండీవ ధనుస్సును ఎత్తుకున్నాడు. వానరధ్వజంతో గుర్తింపబడిన రథంపై ఆసీనుడై, దివ్యాస్త్రసంపన్నుడై, కార్యంలో అతి వేగవంతుడైన ధనంజయుడు పదునైన బాణవర్షం కురిపిస్తూ ఆచార్య ద్రోణుని దాటి ముందుకు దూసుకెళ్లాడు—ఆ కార్యం అతని శౌర్యానికి తగినదే.
Verse 19
प्रवर्षन् निशितान् बाणान् बाहुद्रविणदर्पित: । यदर्जुनो5 भ्ययाद् द्रोणमुपपन्नं हि तस्य तत्
తన భుజబల వైభవంపై గర్వించిన అర్జునుడు పదునైన బాణాలను వర్షంలా కురిపించాడు. అక్కడ అతడు ద్రోణుని దాటి ముందుకు దూసుకెళ్లినది అతనికి నిస్సందేహంగా తగినదే.
Verse 20
आचार्य: स्थविरो राजन् शीघ्रयाने तथाक्षम: । बाहुव्यायामचेष्टायामशक्तस्तु नराधिप
రాజా! నరాధిపా! ఆచార్య ద్రోణుడు ఇప్పుడు వృద్ధుడు; వేగంగా కదలడానికీ అతడు అసమర్థుడు. భుజబలాన్ని బాగా వినియోగించాల్సిన ప్రయత్నాలలో కూడా అతని శక్తి ఇప్పుడు అంతగా తోడ్పడడం లేదు.
Verse 21
इसीलिये श्रीकृष्ण जिनके सारथि हैं, वे श्वेतवाहन अर्जुन द्रोणाचार्यको लाँच गये। यही कारण है कि मैं इसमें ट्रोणाचार्यका दोष नहीं देख रहा हूँ
అందుకే శ్రీకృష్ణుడు సారథిగా ఉన్న శ్వేతవాహన అర్జునుడు ద్రోణాచార్యుని దాటి వెళ్లగలిగాడు. కనుక ఇందులో ద్రోణుని దోషం నేను చూడడం లేదు.
Verse 22
अजय्यान् पाण्डवान् मन्ये द्रोणेनास्त्रविदा मृथे । तथा होनमततिक्रम्य प्रविष्ट: श्वेतवाहन:
అస్త్రవిద్యలో నిపుణుడైన ద్రోణుడికీ యుద్ధంలో పాండవులను జయించడం అసాధ్యమేనని నేను భావిస్తున్నాను. అందుకే శ్వేతవాహన అర్జునుడు అతనిని దాటి వ్యూహంలో ప్రవేశించాడు.
Verse 23
दैवादिष्टेडन्यथाभावो न मन्ये विद्यते क्वचित् । यतो नो युध्यमानानां परं शकक््त्या सुयोधन
కర్ణుడు అన్నాడు—దైవం నిర్ణయించిన మార్గానికి భిన్నమైన ఫలితం ఎక్కడైనా ఉంటుందని నేను నమ్మను. కాబట్టి, ఓ సుయోధన! మనం యుద్ధంలో నిమగ్నులమై ఉన్నాము గనుక, నీ సమస్త శక్తి, ధైర్యంతో పరమ ప్రయత్నం చేయి.
Verse 24
परं यत्नं कुर्वतां च त्वया सार्थ रणाजिरे
రణరంగంలో నీవు నీ సహచరులతో కలిసి ఎంతటి పరమ ప్రయత్నం చేసినా…
Verse 25
हत्वास्माकं पौरुषं वै देवं पश्चात् करोति नः । सतत चेष्टमानानां निकृत्या विक्रमेण च
మన పురుషార్థాన్ని నాశనం చేసి, ఆ తరువాత దానినే మన పక్షాన ‘దైవం’ అని ప్రకటిస్తాడు. మనం నిరంతరం ప్రయత్నిస్తున్నా, అతడు మాయచతుర్యంతోనూ పరాక్రమంతోనూ మనలను జయిస్తాడు.
Verse 26
समरांगणमें तुम्हारे साथ हमलोग भी विजयके लिये महान् प्रयत्न करते हैं, छल-कपट तथा पराक्रमद्वारा भी सदा विजयकी चेष्टामें लगे रहते हैं, तो भी दैव हमारे पुरुषार्थको नष्ट करके हमें पीछे ढकेल देता है ।।
కర్ణుడు అన్నాడు—దైవబాధకు లోనైన మనిషి ఎక్కడ ఏ కార్యం చేసినా, అతడు చేసిన ప్రతి కార్యాన్ని దైవమే తలకిందులు చేస్తుంది. యుద్ధరంగంలో మేము నీతో కలిసి విజయార్థం మహా ప్రయత్నం చేస్తున్నాం—యుక్తితో, నీతితో, పరాక్రమంతో; అయినా దైవం మా పురుషార్థాన్ని చిదిమి మమ్మల్ని వెనక్కు నెట్టేస్తుంది.
Verse 27
यत् कर्तव्यं मनुष्पेण व्यवसायवता सदा । तत् कार्यमविशड्केन सिद्धिर्देवे प्रतेष्ठिता,मनुष्यको सदा उद्योगशील होकर निःशंकभावसे अपने कर्तव्यका पालन करना चाहिये; परंतु उसकी सिद्धि दैवके ही अधीन है
కర్ణుడు అన్నాడు—దృఢనిశ్చయమున్న మనిషి ఎల్లప్పుడూ చేయవలసిన కర్తవ్యాన్ని చేయాలి; సందేహం లేకుండా ఆచరించాలి. అయితే సిద్ధి మాత్రం దైవాధీనమే.
Verse 28
निकृत्या वज्चिता: पार्था विषयोगैश्व भारत | दग्धा जतुगृहे चापि द्यूतेन च पराजिता:
కర్ణుడు అన్నాడు—ఓ భారతా! మేము కపటంతో పృథాపుత్రులను మోసగించాము; వారిని చంపుటకు విషాన్ని ప్రయోగించాము; లాక్షాగృహంలో కాల్చివేయుటకూ యత్నించాము; ద్యూతక్రీడలో వారిని ఓడించాము. అయినా వారిని నశింపజేయుటకై శ్రమించి చేసిన మా కార్యాలన్నిటినీ దైవం తలక్రిందులు చేసింది.
Verse 29
राजनीति व्यपश्रित्य प्रहिताश्वैव काननम् । यत्नेन च कृतं॑ तत्तद् दैवेन विनिपातितम्
కర్ణుడు అన్నాడు—ఓ భారతవంశజా! రాజకీయ యుక్తులను ఆశ్రయించి మేము కుంతీపుత్రులను అరణ్యానికి కూడా పంపించాము. కానీ శ్రమించి, పద్ధతిగా చేసిన ప్రతి కార్యాన్ని—మోసం, విషప్రయోగం, లాక్షాగృహదహనం, ద్యూతపరాజయం—దైవం నాశనం చేసింది.
Verse 30
युध्यस्व यत्नमास्थाय दैवं कृत्वा निरर्थकम् । यततस्तव तेषां च दैवं मार्गेण यास्यति
కర్ణుడు అన్నాడు—దైవాన్ని తుది కారణమని భావించి నిరుత్సాహపడక, నీ ప్రయత్నాన్ని గట్టిగా పట్టుకొని యుద్ధం చేయి. నీవు మరియు వారు—పాండవులు—తమ తమ విజయార్థం శ్రమిస్తుండగా, దైవం తన నియత మార్గంలోనే సాగుతుంది.
Verse 31
न तेषां मतिपूर्व हि सुकृतं दृश्यते क्वचित् । दुष्कृतं तव वा वीर बुद्धया हीनं॑ कुरूद्धह
కర్ణుడు అన్నాడు—ఓ వీరా, కురుశ్రేష్ఠా! పాండవులు బుద్ధిపూర్వకంగా చేసిన ఏదైనా విశేష సుకృతం నాకు ఎక్కడా కనిపించదు; అలాగే నీవు బుద్ధిహీనతతో చేసిన దుష్కృతమూ నాకు కనిపించదు.
Verse 32
दैवं प्रमाणं सर्वस्य सुकृतस्येतरस्य वा | अनन्यकर्म दैवं हि जागर्ति स्वपतामपि
కర్ణుడు అన్నాడు—సుకృతమైనా దుష్కృతమైనా అన్నిటికీ ప్రమాణం దైవమే; ఫలాన్ని ఇచ్చేది కూడా అదే. నిజానికి ‘దైవం’ అనేది వేరేది కాదు—మనిషి తన పూర్వకృత కర్మమే; అది మనుషులు నిద్రించినా మేల్కొని ఫలితాన్ని తెస్తుంది.
Verse 33
बहूनि तव सैन्यानि योधाश्व बहवस्तव । न तथा पाण्डुपुत्राणामेवं युद्धमवर्तत,पहले तुम्हारे पास बहुत-सी सेनाएँ और बहुत-से योद्धा थे। पाण्डवोंके पास उतने सैनिक नहीं थे। इस अवस्थामें युद्ध आरम्भ हुआ था
కర్ణుడు అన్నాడు— నీకు అనేక సేనలు, అనేక యోధులు ఉన్నారు; పాండుపుత్రులకు అంతగా లేరు. ఇలాంటి అసమాన పరిస్థితుల్లోనే ఈ యుద్ధం ప్రారంభమైంది.
Verse 34
तैरल्पैर्बहवो यूय॑ क्षयं नीता: प्रहारिण: । शड्के दैवस्य तत् कर्म पौरुषं येन नाशितम्
కర్ణుడు అన్నాడు— ఆ కొద్దిమంది చేతనే మీలో అనేక మంది, ప్రహారక యోధులు, నాశనానికి గురయ్యారు. ఇది దైవకార్యమేనని నేను అనుమానిస్తున్నాను; దానివల్ల మీ పురుషార్థం నశించి ఫలహీనమైంది.
Verse 35
संजय उवाच एवं सम्भाषमाणानां बहु तत् तज्जनाधिप | पाण्डवानामनीकानि समदृश्यन्त संयुगे
సంజయుడు అన్నాడు— రాజా! కర్ణుడు, దుర్యోధనుడు ఇలా అనేక విషయాలు మాట్లాడుకుంటుండగానే, అదే సమయంలో యుద్ధభూమిలో పాండవుల సేనావ్యూహాలు కనబడసాగాయి.
Verse 36
ततः प्रववृते युद्ध व्यतिषक्तरथद्धिपम् | तावकानां परै: सार्थ राजन दुर्मन्त्रिते तव
సంజయుడు అన్నాడు— రాజా! ఆ తరువాత, నీ దుర్మంత్రణ ఫలితంగా, నీ కుమారుల సేనకు శత్రువులతో ఘోర యుద్ధం చెలరేగింది; అందులో రథం రథంతో, ఏనుగు ఏనుగుతో ఢీకొన్నాయి.
Verse 151
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें द्रोणवाक्यविषयक एक सौ इक्यावनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వములో, జయద్రథవధపర్వాంతర్గతంగా, ద్రోణవాక్యవిషయక నూట యాభై ఒకటవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Verse 152
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि पुनर्युद्धारम्भे द्विपज्चाशदधिकशततमो<्ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వములో, జయద్రథవధపర్వాంతర్గతంగా, పునర్యుద్ధారంభ విషయమైన నూట యాభై రెండవ అధ్యాయము.
Verse 231
तेनैवमभ्यतिक्रान्त: श्वेताश्वः कृष्णसारथि: । तस्य दोषं न पश्यामि द्रोणस्थानेन हेतुना
ఇలా శ్వేతాశ్వయోధుడు—కృష్ణుడు సారథిగా ఉన్నవాడు—ఎంతగా అధిగమింపబడి, చాతుర్యంతో మట్టుపెట్టబడినప్పటికీ, అతనిలో నేను దోషం చూడను; కారణం ద్రోణుని స్థానం, వ్యూహస్థితి కలిగించిన ఆధిక్యం.
Verse 236
सैन्धवो निहतो युद्धे दैवमत्र पर॑ स्मृतम् । सुयोधन! दैवके विधानमें कहीं कोई उलट-फेर नहीं हो सकता
కర్ణుడు అన్నాడు—యుద్ధంలో సైంధవుడు హతుడయ్యాడు; ఈ విషయంలో దైవమే పరమ కారణమని స్మరించబడుతుంది. ఓ సుయోధన! దైవవిధానంలో ఎటువంటి తలక్రిందులు జరగవని నా నమ్మకం; ఎందుకంటే మేము సంపూర్ణ శక్తితో యుద్ధం చేసినప్పటికీ రణభూమిలో సింధురాజు హతుడయ్యాడు. కనుక ఈ ఘటనలో దైవం—అంటే ప్రారబ్ధకర్మ—నే ప్రధానమని భావించాలి.
Frequently Asked Questions
The narrative stages a dilemma between adherence to regulated combat norms and the necessity to counter an asymmetric, deceptive threat; Karṇa must choose whether to expend a singular divine weapon to prevent broader force failure.
Under extreme conditions, agency is expressed through disciplined judgment: composure and proportional response are portrayed as virtues, yet every ‘necessary’ escalation carries downstream consequences that reconfigure future choices.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter’s meta-level function is causal—documenting why the Śakti is expended now, thereby shaping later strategic possibilities within the war’s moral economy.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.