Adhyaya 105
Duryodhana Seeks Droṇa’s Counsel; Imperative to Protect Jayadratha; Pāñcāla Assault on Duryodhana
Upa-parva: Saindhava-rakṣaṇa (Defense of Jayadratha) Episode
Saṃjaya reports that, as the army is disrupted and Arjuna moves against Jayadratha with Bhīma and Sātyaki, Duryodhana rapidly approaches Droṇa, agitated and red-eyed, questioning how Droṇa could be ‘surpassed’ if Arjuna and the others have broken through. Droṇa replies that the situation is complex: with Kṛṣṇa and Arjuna pressing forward, the Kaurava host is effectively seized from front and rear. Droṇa identifies the immediate operational duty as safeguarding Jayadratha from Arjuna’s anger, comparing the battlefield to a decisive dice-wager—where victory and defeat are now determined by this single stake. He instructs Duryodhana to go personally to reinforce the defenders of Jayadratha, while Droṇa remains to contain the Pāñcālas and allied forces. The narrative then depicts Yudhāmanyu and Uttamaujā (as Arjuna’s wheel-guards) engaging Duryodhana: volleys of arrows, the killing of horses and charioteers, a transition to mace action, destruction of a chariot, Duryodhana’s remounting on another ratha, and the Pāñcāla leaders returning to pursue Arjuna—highlighting rapid tactical adaptation amid command objectives.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को रणभूमि का दृश्य सुनाते हैं—दुर्योधन स्वयं रथ बढ़ाकर कृष्ण-सारथी अर्जुन के सम्मुख आता है, मानो राजसिंह अपने भाग्य से भिड़ने चला हो। → दुर्योधन तीव्र बाण-वर्षा करता है; वह वासुदेव के वक्षस्थल को भी बाणों से बेधता और रथ के प्रतोद को काट गिराता है। अर्जुन शांत-चित्त होकर शिलाशित, सान-चढ़े बाणों से प्रत्युत्तर देता है; दोनों ओर से शस्त्र-प्रहारों की झड़ी लगती है। दुर्योधन के पक्ष के रथ, हाथी, घोड़े और पदाति-समूह धनंजय को घेरने दौड़ते हैं। → घेराबंदी के बीच अर्जुन अपने अस्त्र-वीर्य से कौरव-वरूथिनी को चीर देता है—शतशः रथ और द्विप गिरते हैं; पर साथ ही अस्त्र-प्रतिअस्त्र का उत्कर्ष दिखता है, जहाँ अश्वत्थामा ‘सर्वास्त्रधातक’ से अर्जुन के बाणों को काट देता है और युद्ध एक क्षण को भयावह तकनीकी शिखर पर पहुँचता है। → कृष्ण अर्जुन का धैर्य और गाण्डीव-बल जाँचते/उत्साह बढ़ाते हैं—‘पहले जैसा बल है न?’—और अर्जुन पुनः संगठित होकर शत्रु-समूह को पीछे ढकेलता है। दुर्योधन फिर भी विषधर-सदृश बाणों से कृष्ण-अर्जुन को घायल कर अपनी जिद और राजधर्म-हठ का परिचय देता है। → अस्त्र का पुनः प्रयोग स्वयं-विनाशक हो सकता है—यह चेतावनी (कि दो बार प्रयोग करने पर अस्त्र अपने ही पक्ष को मार डालेगा) अगले क्षणों में युद्ध को किस सीमा तक ले जाएगी, यह अनिश्चित रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ३९ श्लोक हैं) ््ज-्अ ्ःः छा अकाल त्रयधिकशततमो<ध्याय: दुर्योधन और अर्जुनका युद्ध तथा दुर्योधनकी पराजय संजय उवाच एवमुकक््त्वार्जुनं राजा त्रिभिमर्मातिगै: शरै: । अभ्यविध्यन्महावेगैश्षतुर्भि श्वतुरो हयान्
సంజయుడు పలికెను—రాజా! అర్జునునితో అట్లు చెప్పి రాజు దుర్యోధనుడు మూడు అత్యంత వేగవంతమైన మర్మభేదక బాణాలతో అతనిని గాయపరచెను; మరి నాలుగు బాణాలతో అర్జునుని నాలుగు గుర్రాలనూ గాయపరచెను.
Verse 2
वासुदेवं च दशभश्रि: प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे | प्रतोद॑ चास्य भल्लेन छित्त्वा भूमावपातयत्,इसी प्रकार दस बाण मारकर उसने श्रीकृष्णकी भी छाती छेद डाली और एक भल्लसे उनके चाबुकको काटकर पृथ्वीपर गिरा दिया
అతడు వాసుదేవుడైన శ్రీకృష్ణుని వక్షస్థలమున పది బాణాలతో కొట్టి ఛేదించెను; మరియు ఒక భల్లంతో ఆయన చాబుకును కోసి నేలపై పడవేసెను.
Verse 3
त॑ चतुर्दशभि: पार्थश्रित्रपुड्खै: शिलाशितै: । अविध्यत् तूर्णमव्यग्रस्ते चा भ्रश्यन्त वर्मणि
అప్పుడు వ్యగ్రతలేని అర్జునుడు శిలపై పదును పెట్టిన, విచిత్ర పక్షాలతో కూడిన పద్నాలుగు బాణాలను వేగంగా సంధించి అతనిని గాయపరచెను; కాని అవి దుర్యోధనుని కవచాన్ని తాకి జారిపడి పోయెను.
Verse 4
तेषां नैष्फल्यमालोक्य पुनर्नव च पञ्च च । प्राहिणोन्निशितान् बाणांस्ते चाभ्रश्यन्त वर्मण:,उन्हें निष्फल हुआ देख अर्जुनने पुनः चौदह तीखे बाण चलाये; परंतु वे भी कवचसे फिसल गये
అవి ఫలించలేదని చూసి అర్జునుడు మళ్లీ తొమ్మిది మరియు ఐదు—అంటే పద్నాలుగు—తీక్ష్ణ బాణాలను సంధించాడు; కాని అవి కూడా కవచాన్ని తాకి జారిపడ్డాయి.
Verse 5
अष्टाविंशांस्तु तान् बाणानस्तान् विप्रेक्ष्य निष्फलान् । अब्रवीत् परवीरघ्न: कृष्णो<र्जुनमिदं वच:
అర్జునుడు సంధించిన ఆ ఇరవై ఎనిమిది బాణాలు ఫలించలేదని చూసి, శత్రువీరులను సంహరించువాడు శ్రీకృష్ణుడు అర్జునునితో ఈ విధంగా పలికెను.
Verse 6
अदृष्टपूर्व पश्यामि शिलानामिव सर्पणम् | त्वया सम्प्रेषिता: पार्थ नार्थ कुर्वन्ति पत्रिण:
“పార్థా! నేడు నేను ఎప్పుడూ చూడని దృశ్యాన్ని చూస్తున్నాను—శిలలే కదులుతున్నట్లుగా. నీవు సంధించిన బాణాలు ఏ ప్రయోజనమూ చేయడం లేదు.”
Verse 7
कच्चिद् गाण्डीवज: प्राणस्तथैव भरतर्षभ । मुशिश्व ते यथापूर्व भुजयोश्व॒ बलं तव,“भरतश्रेष्ठ! तुम्हारे गाण्डीव-धनुषकी शक्ति पहले-जैसी ही है न? तुम्हारी मुट्ठी एवं बाहुबल भी पूर्ववत् हैं न?
“భరతశ్రేష్ఠా! నీ గాండీవ ధనుస్సు శక్తి మునుపటిలానే ఉందా? నీ ముష్టి పట్టు మరియు భుజబలం కూడా పూర్వంలానే ఉన్నాయా?”
Verse 8
न वा कच्चिदयं काल: प्राप्त: स्यादद्य पश्चिम: । तव चैवास्य शत्रोश्व॒ तनन््ममाचक्ष्व पृच्छत:,“आज तुम्हारी और तुम्हारे इस शत्रुकी अन्तिम भेंटका समय नहीं आया है क्या? मैं जो पूछता हूँ, उसका उत्तर दो
సంజయుడు అన్నాడు—“ఈ రోజు నీకూ నీ ఈ శత్రువుకూ అంతిమ ఘడియ వచ్చిందా? నేను అడిగింది స్పష్టంగా చెప్పు।”
Verse 9
विस्मयो मे महान् पार्थ तव दृष्टवा शरानिमान् | व्यर्थान् निपतितान् संख्ये दुर्योधनरथं प्रति
సంజయుడు అన్నాడు—“ఓ పార్థా! యుద్ధంలో దుర్యోధన రథాన్ని లక్ష్యంగా వేసిన నీ బాణాలు వ్యర్థంగా పడిపోతున్నవి—ఇది చూసి నాకు మహా ఆశ్చర్యం కలుగుతోంది।”
Verse 10
वज्राशनिसमा घोरा: परकायावभेदिन: । शरा: कुर्वन्ति ते नार्थ पार्थ काद्य विडम्बना
సంజయుడు అన్నాడు—“ఓ పార్థా! వజ్రం, అశని వంటి భయంకరమైనవి, శత్రు దేహాన్ని చీల్చివేసే నీ బాణాలు ఈ రోజు ఏ ఫలితమూ ఇవ్వడం లేదు—ఇది ఏ విచిత్ర విపరీతం?”
Verse 11
अर्जुन बोले--श्रीकृष्ण! मेरा तो यह विश्वास है कि दुर्योधनको द्रोणाचार्यने अभेद्य कवच बाँधकर उसमें यह अद्भुत शक्ति स्थापित कर दी है। यह कवचधारणा मेरे अस्त्रोंके लिये अभेद्य है
అర్జునుడు అన్నాడు—“శ్రీకృష్ణా! ద్రోణాచార్యుడు దుర్యోధనునికి అభేద్య కవచం కట్టి, అందులో అద్భుత శక్తిని స్థాపించాడు అని నాకు దృఢ విశ్వాసం. ఆ కవచం నా అస్త్రాలకు అందనిది।”
Verse 12
अस्मिन्नन्तहितं कृष्ण त्रैलोक्यमपि वर्मणि । एको द्रोणो हि वेदैतदहं तस्माच्च सत्तमात्
అర్జునుడు అన్నాడు—“ఓ కృష్ణా! ఈ కవచంలో త్రిలోకాల శక్తి కూడా అంతర్హితంగా ఉంది. ఈ రహస్య విద్యను ద్రోణుడొక్కడే తెలుసు; ఆ ఉత్తమ గురువుని వద్ద నేర్చుకొని నేనూ దీనిని తెలుసుకున్నాను।”
Verse 13
अजुन उवाच द्रोणेनैषा मति: कृष्ण धार्तराष्ट्रे निवेशिता । अभेद्या हि ममास्त्राणामेषा कवचधारणा
అర్జునుడు పలికెను—కృష్ణా! ద్రోణుడు ఈ యుక్తిని ధృతరాష్ట్రపుత్రునిలో నాటాడు. అతడు ధరించిన ఈ కవచధారణ నా అస్త్రాలకు అభేద్యము. ఏ విధంగానూ బాణములతో ఈ కవచాన్ని చీల్చుట సాధ్యము కాదు; గోవిందా! యుద్ధమున స్వయంగా మఘవా ఇంద్రుడుకూడా తన వజ్రముతో దీనిని విరిచివేయలేడు।
Verse 14
जानंस्त्वमपि वै कृष्ण मां विमोहयसे कथम् । यद् वृत्तं त्रिषु लोकेषु यच्च केशव वर्तते
అర్జునుడు పలికెను—శ్రీకృష్ణా! అన్నీ తెలిసిన నీవు నన్ను మోహంలో ఎలా పడేస్తున్నావు? కేశవా! మూడు లోకాలలో జరిగినదీ, జరుగుతున్నదీ—అన్నీ నీకు తెలిసినవే।
Verse 15
तथा भविष्यद् यच्चैव तत् सर्व विदितं तव । न व्विदं वेद वै कश्चिद् यथा त्वं मधुसूदन
అలాగే భవిష్యత్తులో జరగబోయేదీ అంతా నీకు తెలిసినదే. మధుసూదనా! నీవు తెలిసినట్లు మరెవ్వరూ తెలుసుకోరు।
Verse 16
एष दुर्योधन: कृष्ण द्रोणेन विहितामिमाम् | तिष्ठत्यभीतवत् संख्ये बिभ्रत् कवचधारणाम्
అర్జునుడు పలికెను—కృష్ణా! ద్రోణుడు విధిపూర్వకంగా ఏర్పాటు చేసిన ఈ కవచధారణను ధరించి దుర్యోధనుడు యుద్ధరంగంలో భయంలేనివాడిలా నిలిచియున్నాడు।
Verse 17
यत्त्वत्र विहित॑ कार्य नैष तद् वेत्ति माधव | स्त्रीवदेष बिभर्त्येतां युक्तां कवचधारणाम्
అర్జునుడు పలికెను—మాధవా! దీనిని ధరించినప్పుడు పాటించవలసిన కర్తవ్యవిధానాన్ని ఇతడు ఎరుగడు. స్త్రీలు కేవలం ఆభరణాలు ధరించినట్లే, ఇతడు ఇతరుడు ఇచ్చిన ఈ సరిపోయే కవచధారణను ధరించి ఉన్నాడు।
Verse 18
पश्य बल्ोश्व मे वीर्य धनुषश्न जनार्दन । पराजयिष्ये कौरव्यं कवचेनापि रक्षितम्,जनार्दन! अब आप मेरी भुजाओं और धनुषका बल देखिये। मैं कवचसे सुरक्षित होनेपर भी दुर्योधनको पराजित कर दूँगा
అర్జునుడు అన్నాడు— ఓ జనార్దనా, నా భుజబలం, నా ధనుస్సు పరాక్రమం చూడు. కవచంతో రక్షితుడైనా ఆ కౌరవుణ్ని (దుర్యోధనుణ్ని) నేను ఓడిస్తాను.
Verse 19
इदमड्िरसे प्रादाद् देवेशो वर्म भास्वरम् | तस्माद् बृहस्पति: प्राप ततः प्राप पुरंदर:
అర్జునుడు అన్నాడు— దేవేశ్వరుడు ఈ ప్రకాశవంతమైన కవచాన్ని అంగిరసునికి ఇచ్చాడు. అంగిరసుని నుండి బృహస్పతికి, బృహస్పతి నుండి పురందరుడు (ఇంద్రుడు) దాన్ని పొందాడు.
Verse 20
पुनर्ददौ सुरपतिर्महां वर्म ससंग्रहम् । दैवं यद्यस्य वर्मतद् ब्रह्मणा वा स्वयं कृतम्
అర్జునుడు అన్నాడు— ఆపై దేవాధిపతి మళ్లీ సమస్త భాగాలతో కూడిన మహా కవచాన్ని ప్రసాదించాడు. ఆ కవచం దివ్యశక్తిగలది—స్వభావతః దైవమై ఉండవచ్చు, లేక స్వయంగా బ్రహ్మదేవుడే నిర్మించి ఉండవచ్చు.
Verse 21
संजय उवाच एवमुक्त्वार्जुनो बाणमभिमन्त्रय व्यकर्षयत्
సంజయుడు అన్నాడు— ఇలా చెప్పి అర్జునుడు మంత్రంతో బాణాన్ని అభిమంత్రించి, దాన్ని వెనక్కి లాగాడు.
Verse 22
मानवास्त्रेण मानार्हस्ती क्ष्णावरण भेदिना । संजय कहते हैं--राजन! ऐसा कहकर माननीय अर्जुनने कठोर आवरणका भेदन करनेवाले मानवास्त्रसे अपने बाणोंको अभिमन्त्रित करके धनुषकी डोरीको खींचा ।।
సంజయుడు అన్నాడు— రాజా! ఇలా చెప్పి గట్టి కవచాన్ని ఛేదించే మానవాస్త్రంతో గౌరవనీయుడైన అర్జునుడు తన బాణాలను అభిమంత్రించి, ధనుస్సు తాడును వెనక్కి లాగాడు. అతడు లాగుతుండగా ధనుస్సు మధ్యలో అమర్చిన శరాలు కూడా బిగుసుకుని సిద్ధమయ్యాయి.
Verse 23
तान् निकृत्तानिषून् दृष्टवा दूरतो ब्रह्म॒वादिना
సంజయుడు పలికెను—దూరమున నుండే నరికివేయబడి నిశ్చేష్టులై పడివున్న ఆ వీరులను చూచి బ్రహ్మవాక్యములు పలికే వర్ణనకర్త యుద్ధపు ఘోర ఫలితమును తెలియజేసెను।
Verse 24
न्यवेदयत् केशवाय विस्मित: श्वेतवाहन: । ब्रह्मवादी अश्वत्थामाके द्वारा दूरसे ही काट दिये गये उन बाणोंको देखकर श्वेतवाहन अर्जुन चकित हो उठे और श्रीकृष्णको सूचित करते हुए बोले-- || २३ ई ।।
సంజయుడు పలికెను—శ్వేతవాహనుడైన అర్జునుడు ఆశ్చర్యపడి కేశవునికి నివేదించి ఇలా అన్నాడు—“హే జనార్దన! ఈ అస్త్రాన్ని నేను రెండవసారి ప్రయోగించలేను.”
Verse 25
ततो दुर्योधन: कृष्णौ नवभिर्नवशभि: शरै:
సంజయుడు పలికెను—అనంతరం దుర్యోధనుడు ఆ ఇద్దరు కృష్ణులపై తొమ్మిది బాణములతో ప్రహరించాడు।
Verse 26
भूय एवाभ्यवर्षच्च समरे कृष्णपाण्डवौ
సంజయుడు పలికెను—మళ్లీ సమరరంగమున శ్రీకృష్ణుని మరియు పాండుపుత్రుడైన ధనంజయునిపై అతడు ఘోరమైన బాణవర్షం కురిపించాడు. అది చూచి మీ సైనికులు మహా హర్షమొందిరి; వారు వాద్యములు మ్రోగించి సింహనాదములు చేసిరి।
Verse 27
शरवर्षेण महता ततो<5हृष्पन्त तावका: । चक्रुर्वादित्रनिनदान् सिंहनादरवांस्तथा
సంజయుడు పలికెను—ఆ మహా బాణవర్షముచేత అప్పుడు మీ యోధులు హర్షించిరి. వారు వాద్యముల ఘోషను చేసిరి; అలాగే సింహనాదములను కూడా చేసిరి।
Verse 28
ततः क्रुद्धो रणे पार्थ: सृक्किणी परिसंलिहन् । नापश्यच्च ततोअस्याजूं यन्न स्याद् वर्मरक्षितम्
అప్పుడు యుద్ధరంగంలో క్రోధంతో ఉప్పొంగిన పార్థుడు (అర్జునుడు) తన నోటి మూలలను నాకసాగాడు. కవచరక్షణ లేని శత్రువు యొక్క ఏ అవయవమూ అతనికి కనిపించలేదు.
Verse 29
ततो<स्य निशितैर्बाणै: सुमुक्तैरन््तकोपमै: । हयांश्वकार निर्देहानुभौ च पार्ष्णिसारथी
ఆపై అర్జునుడు బాగా విడిచిన, మృత్యువుతో సమానమైన భయంకరమైన పదునైన బాణాలతో దుర్యోధనుని నాలుగు గుర్రాలను మరియు రథపు వెనుక రక్షకులైన ఇద్దరినీ హతమార్చి నిర్జీవుల్ని చేశాడు.
Verse 30
धनुरस्याच्छिनत् तूर्ण हस्तावापं च वीर्यवान् । रथं च शकलीकर्तु सव्यसाची प्रचक्रमे,तत्पश्चात् पराक्रमी सव्यसाची अर्जुनने तुरंत ही उसके धनुष और दस्तानेको काट दिया और रथको टूक-टूक करना आरम्भ किया
ఆపై పరాక్రమశాలి సవ్యసాచి అర్జునుడు వెంటనే అతని ధనుస్సును, చేతుల రక్షకాలను కోసివేసి, రథాన్ని ముక్కలుగా చేయడం ప్రారంభించాడు.
Verse 31
दुर्योधनं च बाणाभ्यां तीक्ष्णाभ्यां विरथीकृतम् । आविषध्यद्धस्ततलयोरुभयोरर्जुनस्तदा
అప్పుడు అర్జునుడు రెండు పదునైన బాణాలతో దుర్యోధనుని రథరహితుడిని చేసి, అదే సమయంలో అతని రెండు చేతుల అరచేతులను కూడా ఛేదించాడు.
Verse 32
उस समय पार्थने रथहीन हुए दुर्योधनकी दोनों हथेलियोंमें दो पैने बाणोंद्वारा गहरी चोट पहुँचायी ।।
ఆ సమయంలో పార్థుడు రథరహితుడైన దుర్యోధనుని రెండు అరచేతుల్లో రెండు పదునైన బాణాలతో లోతైన గాయం చేశాడు. ఉపాయాన్ని తెలిసిన కుంతీపుత్రుడు తరువాత అతని గోళ్ల కిందనున్న సున్నిత మాంసంలో బాణాలతో ప్రహారం చేశాడు; ఆ వేదనతో కలతచెంది దుర్యోధనుడు యుద్ధభూమి నుంచి పారిపోవడానికి మొగ్గుచూపాడు.
Verse 33
त॑ कृच्छामापदं प्राप्तं दृष्टयवा परमधन्विन: । समापेतु: परीप्सन्तो धनंजयशरार्दितम्,धनंजयके बाणोंसे पीड़ित हुए दुर्योधनको भारी विपत्तिमें पड़ा हुआ देख श्रेष्ठ धनुर्धर योद्धा उसकी रक्षाके लिये आ पहुँचे
సంజయుడు పలికెను—ధనంజయుడు (అర్జునుడు) వేసిన బాణాలతో బాధపడుతున్న దుర్యోధనుడు ఘోర ఆపదలో పడినట్లు చూచి, శ్రేష్ఠ ధనుర్ధరులు అతనిని రక్షించి బయటపడేయాలని తపనతో వేగంగా అక్కడికి చేరిరి.
Verse 34
त॑ रथैर्बहुसाहस्रै: कल्पितै: कुञ्जरैहयै: । पदात्योघैश्व संरब्धै: परिवद्रुर्थन॑जयम्,उन्होंने कई हजार रथों, सजे-सजाये हाथियों, घोड़ों तथा रोषमें भरे हुए पैदल सैनिकोंद्वारा अर्जुनको चारों ओरसे घेर लिया
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు వేలాది రథాలతో, అలంకరింపబడిన ఏనుగులు-గుర్రాలతో, కోపంతో ఉప్పొంగిన పాదాతి సమూహాలతో వారు దూసుకొచ్చి ధనంజయుడు (అర్జునుడు)ను అన్ని వైపులా చుట్టుముట్టిరి.
Verse 35
अथ नार्जुनगोविन्दौ न रथो वा व्यदृश्यत | अस्त्रवर्षण महता जनौघैश्वापि संवृती,उस समय बड़ी भारी बाण-वर्षा और जनसमुदायसे घिरे हुए अर्जुन, श्रीकृष्ण और उनका रथ--इनमेैंसे कोई भी दिखायी नहीं देता था
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు మహా అస్త్రవర్షం మరియు యోధసమూహం చేత పూర్తిగా కప్పబడినందున అర్జునుడు-గోవిందుడు గానీ, వారి రథం గానీ కనబడలేదు.
Verse 36
ततोडर्जुनो<स्त्रवीर्येण निजघ्ने तां वरूथिनीम् । तत्र व्यज्रीकृता: पेतु: शतशो<5थ रथद्विपा:
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు అర్జునుడు తన అస్త్రవీర్యంతో ఆ సేనావ్యూహాన్ని ధ్వంసం చేయసాగెను. అక్కడ అవయవాలు విరిగి శతశః రథాలు, ఏనుగులు నేలకూలిరి.
Verse 37
ते हता हन्यमानाश्र न्यगृह्लंस्तं रथोत्तमम् । स रथस्तम्भितस्तस्थौ क्रोशमात्रे समन््तत:
సంజయుడు పలికెను—వారు చనిపోతూ, చంపబడుతూ ఉన్నప్పటికీ కౌరవ సైనికులు ఆ శ్రేష్ఠ రథికుడైన అర్జునుడిని అడ్డగించిరి. అప్పుడు అతని రథం అన్ని వైపులా చుట్టుముట్టబడి సుమారు ఒక క్రోశ దూరంలో నిలిచిపోయెను.
Verse 38
ततोर्जुनं वृष्णिवीरस्त्वरितो वाक्यमब्रवीत् । भनुर्विस्फारयात्यर्थमहं ध्मास्यामि चाम्बुजम्,तब वृष्णिवीर श्रीकृष्णने तुरंत ही अर्जुनसे कहा--'तुम जोर-जोरसे धनुषको खींचो और मैं अपना शंख बजाऊँगा”
అప్పుడు వృష్ణివీరుడైన శ్రీకృష్ణుడు తొందరగా అర్జునునితో పలికెను—“నీవు సంపూర్ణ బలంతో ధనుస్సును విస్ఫారించు; నేను నా శంఖాన్ని ఊదుదును.”
Verse 39
ततो विस्फार्य बलवदू गाण्डीवं जध्निवान् रिपून् | महता शरवर्षेण तलशब्देन चार्जुन:
ఇది విని అర్జునుడు బలంగా గాండీవాన్ని విస్ఫారించి, అరచేతి చప్పుడుతో కూడిన మహా శరవర్షాన్ని కురిపిస్తూ శత్రువులను సంహరించుట ప్రారంభించాడు.
Verse 40
पाञज्चजन्यं च बलवान् दध्मौ तारेण केशव: । रजसा ध्वस्तपक्ष्मान्ता: प्रस्विन्ननदनो भूशम्
అప్పుడు బలవంతుడైన కేశవుడు తీక్ష్ణమైన ఉన్నత స్వరంతో పాంచజన్య శంఖాన్ని ఊదెను. ధూళి వల్ల ఆయన కనురెప్పల అంచులు మసకబారగా, ముఖమంతా చెమట బిందువులతో నిండిపోయెను.
Verse 41
(तेनाच्युतोष्ठयुगपूरितमारुतेन शंखान्तरोदरविवृद्धविनि:सृतेन । नादेन सासुरवियत्सुरलोकपाल- मुद्विग्नमीश्वर जगत् स्फुटतीव सर्वम् ।।
నరేశ్వరా! అచ్యుతుని రెండు పెదవుల మధ్య నిండిన శ్వాస శంఖగర్భంలో ప్రవేశించి, లోపల విస్తరించి గంభీర నాదంగా బయటకు ఉప్పొంగినప్పుడు, అసురలోకం, అంతరిక్షం, దేవలోకం మరియు దిక్పాలులతో కూడిన సమస్త జగత్తు భయంతో కలవరపడి చీలిపోతున్నట్లుగా అనిపించింది. ఆ శంఖధ్వని మరియు ధనుస్సు టంకారానికి ఉలిక్కిపడి, ధైర్యహీనులూ ధైర్యవంతులూ అయిన శత్రుసైనికులు అందరూ అప్పుడు నేలపై పడిపోయారు.
Verse 42
तैरविमुक्तो रथो रेजे वाय्वीरित इवाम्बुद: । जयद्रथस्य गोप्तारस्तत: क्षुब्धा: सहानुगा:
వారి వలయం నుండి విముక్తమైన అర్జునుని రథం గాలిచేత నడిపించబడే మేఘంలా ప్రకాశించింది. అది చూసి జయద్రథుని రక్షకులు అనుచరులతో కూడి కలవరపడ్డారు.
Verse 43
ते दृष्टवा सहसा पार्थ गोप्तार: सैन्धवस्य तु । चक्कुर्नादान् महेष्वासा: कम्पयन्तो वसुंधराम्
అకస్మాత్తుగా అర్జునుని చూచి, జయద్రథుని రక్షణకు నియుక్తులైన మహాధనుర్ధర వీరులు భూమిని కంపింపజేస్తూ ఘోర యుద్ధనాదాలు చేశారు।
Verse 44
बाणशब्दरवांश्रोग्रान् विमिश्रान शड्खनिःस्वनै: । प्रादुश्चक्रुमहात्मान: सिंहनादरवानपि,उन महामनस्वी वीरोंने शंखध्वनिसे मिले हुए बाणजनित भयंकर शब्दों और सिंहनादको भी प्रकट किया
ఆ మహాత్మ వీరులు శంఖధ్వనితో కలిసిన బాణజనిత ఘోర రవాలను వెలిబుచ్చి, సింహనాదసమానమైన గర్జనలను కూడా ప్రదర్శించారు।
Verse 45
त॑ श्रुत्वा निनदं घोरं तावकानां समुत्थितम् | प्रदध्मतु: शड्खवरौ वासुदेवधनंजयौ,आपके सैनिकोंद्वारा किये हुए उस भयंकर कोलाहलको सुनकर श्रीकृष्ण और अर्जुनने अपने श्रेष्ठ शंखोंको बजाया
మీ సైన్యము లేపిన ఆ ఘోర నినాదాన్ని విని, వాసుదేవుడు (కృష్ణుడు) మరియు ధనంజయుడు (అర్జునుడు) తమ ఉత్తమ శంఖాలను ఊదారు।
Verse 46
तेन शब्देन महता पूरितेयं वसुंधरा । सशैला सार्णवद्वीपा सपाताला विशाम्पते,प्रजानाथ! उस महान् शब्दसे पर्वत, समुद्र, द्वीप और पातालसहित यह सारी पृथ्वी गूँज उठी
ప్రజానాథా! ఆ మహాశబ్దంతో పర్వతాలు, సముద్రాలు, ద్వీపాలు, పాతాళంతో కూడిన ఈ సమస్త భూమి నిండిపోయి మార్మోగింది।
Verse 47
स शब्दो भरतश्रेष्ठ व्याप्य सर्वा दिशो दश । प्रतिसस्वान तत्रैव कुरुपाण्डवयोर्बले
భరతశ్రేష్ఠా! ఆ శబ్దం పది దిశలలో వ్యాపించి, అక్కడే కురు-పాండవ సైన్యముల మధ్య మళ్లీ మళ్లీ ప్రతిధ్వనించింది।
Verse 48
भरतश्रेष्ठ)] वह शब्द सम्पूर्ण दसों दिशाओंमें व्याप्त होकर वहीं कौरव-पाण्डव सेनाओंमें प्रतिध्वनित होता रहा ।। तावका रथिनस्तत्र दृष्टवा कृष्णधनंजयौ । सम्भ्रमं परमं प्राप्तास्त्वरमाणा महारथा:
భరతశ్రేష్ఠా! ఆ శబ్దం పది దిక్కులలో వ్యాపించి, అక్కడే కౌరవ–పాండవ సేనల మధ్య ప్రతిధ్వనిస్తూ నిలిచింది. అక్కడ కృష్ణధనంజయులను చూచి మీ రథికులు, మహారథులు పరమ సంభ్రమానికి లోనై, ఆతురతతో ముందుకు దూసుకువచ్చారు.
Verse 49
आपके रथी और महारथी वहाँ श्रीकृष्ण और अर्जुनको उपस्थित देख बड़े भारी उद्वेगमें पड़कर उतावले हो उठे ।।
అప్పుడు మీ యోధులు కవచధారులైన మహాభాగులు శ్రీకృష్ణుడు, అర్జునుడు అక్కడ ఉన్నారని చూసి కోపంతో రగిలి వారి వైపు దూసుకువచ్చారు. అది నిజంగా ఒక అద్భుతంలా అనిపించింది.
Verse 102
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें दुर्योधनवचनविषयक एक सौ दोवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వములోని జయద్రథవధపర్వాంతర్గతంగా దుర్యోధనవచనవిషయక నూట రెండవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Verse 103
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि दुर्योधनपराजये त्रयधिकशततमो<ध्याय:
ఇతి శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వములో జయద్రథవధపర్వమున దుర్యోధనపరాజయవిషయక నూట మూడవ అధ్యాయం సమాప్తం.
Verse 203
नैनं गोप्स्यति दुर्बुद्धिमद्य बाणहतं मया । फिर देवराज इन्द्रने विधि एवं रहस्यसहित वह कवच मुझे प्रदान किया। यदि दुर्योधनका यह कवच देवताओंद्वारा निर्मित हो अथवा स्वयं ब्रह्माजीका बनाया हुआ हो तो भी आज मेरे बाणोंद्वारा मारे गये इस दुर्बुद्धि दुर्योधनको यह बचा नहीं सकेगा
అర్జునుడు అన్నాడు— ఈ రోజు నా బాణఘాతంతో పడిన ఈ దుర్బుద్ధి దుర్యోధనుని ఏ రక్షణ కూడా కాపాడలేను. ఇంద్రుడు రహస్య విధితో ఇచ్చిన కవచమై ఉండనీ, దేవతలు నిర్మించినదై ఉండనీ, లేదా స్వయంగా బ్రహ్మదేవుడు చేసినదై ఉండనీ—ఈ రోజు నా శరాల చేత గాయపడిన దుర్యోధనుని అది రక్షించలేడు.
Verse 226
तानस्यास्त्रेण चिच्छेद दौणि: सर्वास्त्रधातिना । धनुषके बीचमें रखकर अर्जुनके द्वारा खींचे जानेवाले उन बाणोंको अभ्वत्थामाने सर्वस्त्रधातक अस्त्रके द्वारा काट डाला
అప్పుడు ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థామ ‘సర్వాస్త్రధాతిన్’ అనే అస్త్రాన్ని ప్రయోగించి, ధనుస్సును స్థిరంగా ఉంచి అర్జునుడు విడిచిన ఆ బాణాలను మధ్యలోనే ఛేదించాడు।
Verse 246
अस्त्र मामेव हन्याद्धि हन्याच्चापि बल॑ मम । “जनार्दन! इस अस्त्रका मैं दो बार प्रयोग नहीं कर सकता; क्योंकि ऐसा करनेपर यह मुझे ही मार डालेगा और मेरी सेनाका भी संहार कर देगा'
ఈ అస్త్రము నన్నే హతమార్చును; నా సైన్యాన్నికూడా నాశనం చేయును. అందుచేత, హే జనార్దన! నేను దీనిని రెండవసారి ప్రయోగించలేను; ఎందుకంటే అలా చేస్తే ఇది తిరిగి నాపైనే పడీ నా పక్షానికే వినాశనాన్ని తెస్తుంది।
Verse 253
अविध्यत रणे राजन् शरैराशीविषोपमै: । राजन्! इसी समय दुर्योधनने रणक्षेत्रमें विषधर सर्पके समान भयंकर नौ-नौ बाणोंसे श्रीकृष्ण और अर्जुनको घायल कर दिया
రాజా! రణరంగంలో అతడు విషసర్పసమానమైన భయంకర బాణాలతో గాయపరిచెను. ఆ క్షణమే దుర్యోధనుడు యుద్ధంలో శ్రీకృష్ణుని మరియు అర్జునుని తొమ్మిది-తొమ్మిది ఘోర శరాలతో విద్ధించాడు।
Frequently Asked Questions
The dilemma is the conflict between reputation and responsibility: Duryodhana interprets breakthrough as Droṇa’s failure, while Droṇa argues that dharma in command requires triage—accepting partial losses to prevent a catastrophic objective (Jayadratha’s fall).
Under high uncertainty, ethical action often takes the form of disciplined prioritization: define the decisive stake, allocate roles, and act promptly, while recognizing that outcomes (jaya/ajaya) remain contingent.
No explicit phalaśruti appears here; the meta-commentary operates indirectly through Droṇa’s dice-wager analogy, emphasizing interpretive awareness of how prior actions and policies shape present consequences.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.