Adhyaya 73
Traigarta Attempt to Seize the Aśvamedha Horse; Arjuna’s Restraint and Tactical Victory
Upa-parva: Aśvamedha Horse Campaign Episodes (Traigarta Encounter Arc)
Vaiśaṃpāyana reports that the Trigartas—identified as descendants of warriors previously slain—learn the consecrated sacrificial horse has reached the edge of their territory and assemble in armed chariots to capture it. Arjuna (Kirīṭin/Jiṣṇu/Gūḍākeśa/Dhanaṃjaya) anticipates their intention and initially attempts to deter them with conciliatory speech, aligning with Yudhiṣṭhira’s injunction that bereaved kings should not be further harmed. The Trigartas disregard the warning and initiate a dense arrow exchange. Arjuna targets their leadership (notably Sūryavarmā) and counters volleys with superior archery. Ketuvarmā engages on behalf of his brother; Dhṛtavarmā displays remarkable speed and wounds Arjuna’s hand, causing the Gāṇḍīva to fall briefly—an emphasized moment of vulnerability. Arjuna regains composure, resumes the bow, and delivers decisive counterfire; the Traigarta forces break and flee. They then approach in submission, offering service. Arjuna instructs them to protect their lives and accept governance, converting battlefield superiority into regulated political compliance rather than continued punishment.
Chapter Arc: दीक्षा-काल आते ही महर्षि-ऋत्विज विधिवत् यज्ञ-क्रम आरम्भ कराते हैं; धर्मराज युधिष्ठिर पशुबन्ध-कर्म कर दीक्षित होकर तेज से दीप्त हो उठते हैं। → अश्वमेध हेतु व्यास के शास्त्र-विधान से छोड़ा गया घोड़ा दिशाओं में विचरने लगता है। उसके पीछे महाबाहु अर्जुन धनुष को स्पर्श करते हुए अनुगमन करता है; नगर-जन और पथिक उसकी कीर्ति, शस्त्र-तेज और यज्ञ-रक्षा की चर्चा करते हैं—पर साथ ही यह संकेत भी है कि घोड़े का मार्ग अनिश्चित है और कहीं भी विघ्न/प्रतिरोध उठ सकता है। → घोड़ा पृथ्वी की प्रदक्षिणा-सी करता हुआ उत्तर-पूर्व की ओर बढ़ता है; भीड़ में लोग अर्जुन को प्रत्यक्ष न देख पाने पर भी उसके दिव्य धनुष-चिह्न से पहचानते हैं—यह क्षण अर्जुन की अदृश्य-सी, किंतु सर्वत्र अनुभूत उपस्थिति और यज्ञ-प्रतिष्ठा के विस्तार को चरम पर ले आता है। → अर्जुन स्त्री-पुरुषों की मधुर वाणी और शुभाशंसाएँ बार-बार सुनता हुआ आगे बढ़ता है। विघ्न-शान्ति के लिए याज्ञवल्क्य के एक वेदपारग, यज्ञकर्म-कुशल शिष्य को पार्थ के साथ प्रेषित किया जाता है, जिससे यात्रा और यज्ञ दोनों की रक्षा सुनिश्चित हो। → घोड़ा अभी भी दिशाओं में विचर रहा है—आगे किस देश/राजा के यहाँ प्रतिरोध होगा और अर्जुन को किस धर्म-संकट का सामना करना पड़ेगा, यह अनकहा रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-- माल छा अकाल त्रिसप्ततितमो<ध्याय: सेनासहित अर्जुनके द्वारा अश्वका अनुसरण वैशम्पायन उवाच दीक्षाकाले तु सम्प्राप्ते ततस्ते सुमहर्त्विज: । विधिवद् दीक्षयामासुरश्चवमेधाय पार्थिवम्
వైశంపాయనుడు పలికెను— జనమేజయా! దీక్షాకాలము సమీపించినప్పుడు, వ్యాసుడు మొదలైన మహారుత్విజులు రాజును అశ్వమేధయజ్ఞార్థం విధివిధానంగా దీక్షింపజేశారు।
Verse 2
कृत्वा स पशुबन्धांश्व दीक्षित: पाण्डुनन्दन: । धर्मराजो महातेजा: सहर्व्विम्भिव्यरोचत,पशुबन्ध-कर्म करके यज्ञकी दीक्षा लिये हुए महातेजस्वी पाण्डुनन्दन धर्मराज युधिष्छिर ऋत्विजोंके साथ बड़ी शोभा पाने लगे
పశుబంధానికి విధించిన కర్మలను పూర్తిచేసి, యజ్ఞదీక్షను స్వీకరించిన పాండునందనుడు మహాతేజస్వి ధర్మరాజ యుధిష్ఠిరుడు ఋత్వికులతో కలిసి విశేషంగా ప్రకాశించాడు.
Verse 3
अश्वमेधयज्ञके लिये छोड़े हुए घोड़ेका अर्जुनके द्वारा अनुगमन हयश्न हयमेधार्थ स्वयं स ब्रह्म॒वादिना । उत्सृष्ट: शास्त्रविधिना व्यासेनामिततेजसा
అశ్వమేధయజ్ఞార్థం ఎంపికైన అశ్వాన్ని శాస్త్రవిధి ప్రకారం స్వయంగా అమితతేజస్వి బ్రహ్మవాది వ్యాసుడు విడుదల చేశాడు.
Verse 4
स राजा धर्मराड् राजन् दीक्षितो विबभौ तदा | हेममाली रुक्मकण्ठ: प्रदीप्त इव पावक:
రాజా! ఆ సమయంలో యజ్ఞదీక్షతో దీక్షితుడైన ధర్మరాజ యుధిష్ఠిరుడు బంగారు మాల, బంగారు కంఠాభరణం ధరించి జ్వలించే అగ్నిలా ప్రకాశించాడు.
Verse 5
कृष्णाजिनी दण्डपाणि: क्षौमवासा: स धर्मज: । विबभौ द्युतिमान् भूय: प्रजापतिरिवाध्वरे
కృష్ణాజినం ధరించి, చేతిలో దండం పట్టుకొని, క్షౌమవస్త్రాలు ధరించిన ధర్మపుత్రుడు రాజా యుధిష్ఠిరుడు మరింత ద్యుతిమంతుడై యజ్ఞమండపంలో ప్రజాపతిలా శోభించాడు.
Verse 6
तथैवारस्यर्त्विज: सर्वे तुल्यवेषा विशाम्पते । बभूवुरर्जुनश्वापि प्रदीप्त इव पावक:
ప్రజానాథా! అలాగే రాజుని ఋత్వికులందరూ అతనితో సమానమైన వేషధారణతో శోభించారు. అర్జునుడు కూడా జ్వలించే అగ్నిలా దీప్తిమంతుడయ్యాడు.
Verse 7
श्वेताश्वः कृष्णसारं तं ससाराश्च धनंजय: । विधिवत् पृथिवीपाल धर्मराजस्य शासनात्,भूपाल जनमेजय! श्वेत घोड़ेवाले अर्जुनने धर्मराजकी आज्ञासे उस यज्ञसम्बन्धी अश्वका विधिपूर्वक अनुसरण किया
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ భూపాల జనమేజయా! ధర్మరాజ యుధిష్ఠిరుని ఆజ్ఞచే శ్వేతాశ్వారూఢుడైన ధనంజయ అర్జునుడు విధివిధానములతో ఆ యజ్ఞాశ్వాన్ని అనుసరించి బయలుదేరెను.
Verse 8
विक्षिपन् गाण्डिवं राजन् बद्धगोधाडगुलित्रवान् । तमश्वं पृथिवीपाल मुदा युक्त: ससार च
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ రాజా! గోదా-చర్మంతో బిగించిన అంగులిత్రాలు ధరించి అర్జునుడు గాండీవాన్ని ఝంకారింపజేస్తూ, ఆనందోల్లాసంతో, ఆ అశ్వాన్ని వెంబడించి సాగెను.
Verse 9
आकुमारं तदा राजन्नागमत् तत्पुरं विभो । द्रष्टकामं कुरुश्रेष्ठ प्रयास्यन्तं धनंजयम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ రాజా, ఓ విభో! ఆ సమయంలో ప్రయాణానికి బయలుదేరిన కురుశ్రేష్ఠుడు ధనంజయుని దర్శించాలనే తపనతో, పిల్లల నుండి వృద్ధుల వరకు సమస్త నగరం వెలుపలికి వచ్చెను.
Verse 10
तेषामन्योन्यसम्मर्दादूष्मेपत समजायत । दिदृक्षूणां हयं तं च तं चैव हयसारिणम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—యజ్ఞాశ్వాన్ని, అలాగే దాని వెంబడి సాగుతున్న అశ్వారూఢుడైన అర్జునుని చూడాలనే తపనతో జనసమూహం గుమికూడి, పరస్పర తోపులాటల వల్ల అందరి దేహాలపై చెమట పొంగెను.
Verse 11
ततः शब्दो महाराज दिश: खं प्रति पूरयन् । बभूव प्रेक्षतां नृणां कुन्तीपुत्रं धनंजयम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ మహారాజా! కుంతీపుత్రుడు ధనంజయుని దర్శించిన జనుల నోళ్ల నుండి లేచిన జయధ్వని దిశలన్నిటిని నింపుతూ ఆకాశమంతా మార్మోగెను.
Verse 12
एष गच्छति कौन्तेय तुरगश्चैव दीप्तिमान् यमन्वेति महाबाहु: संस्पृशन् धनुरुत्तमम्
ప్రజలు ఇలా అనేవారు— “ఇదిగో కుంతీపుత్రుడు అర్జునుడు వెళ్తున్నాడు; ఆ ప్రకాశవంతమైన అశ్వమూ వెళ్తోంది. దాని వెనుక మహాబాహువు అర్జునుడు తన ఉత్తమ ధనుస్సును తాకుతూ అనుసరిస్తున్నాడు।”
Verse 13
एवं शुश्राव वदतां गिरो जिष्णुरुदारधी: । स्वस्ति ते<स्तु व्रजारिष्टं पुनश्चैहीति भारत
ఇలా ఉదారబుద్ధి, అజేయుడైన అర్జునుడు ప్రజల మాటలు విన్నాడు— “ఓ భారతా! నీకు మంగళం కలుగుగాక. నీవు క్షేమంగా, అపాయం లేకుండా వెళ్లి, మళ్లీ ఆరోగ్యంగా తిరిగి రా।”
Verse 14
अथापरे मनुष्येन्द्र पुरुषा वाक्यमब्रुवन् । नैनं पश्याम सम्मर्दे धनुरेतत् प्रदृश्यते
అప్పుడు మరికొందరు ఇలా అన్నారు— “ఓ నరేంద్రా! ఈ గుంపులో అర్జునుడిని మేము చూడలేకపోతున్నాం; కానీ అతని ధనుస్సు మాత్రం కనిపిస్తోంది. అతడు తిరిగి వచ్చినప్పుడు మేము మళ్లీ అతన్ని దర్శిస్తాం; ఎందుకంటే అతడు నిశ్చయంగా తిరిగి వస్తాడు।”
Verse 15
एतद्धि भीमनिर्द विश्रुतं गाण्डिवं धनुः । स्वस्ति गच्छत्वरिष्टो वै पनथानमकुतो भयम्
ఇదే భయంకర నాదంతో ప్రసిద్ధమైన గాండీవ ధనుస్సు. ఇది మంగళంగా, అపాయం లేకుండా తన మార్గంలో సాగుగాక—ఏ దిక్కునుంచీ భయం లేకుండా.
Verse 16
एवमाद्या मनुष्याणां स्त्रीणां च भरतर्षभ
వైశంపాయనుడు అన్నాడు— “ఓ భరతవృషభా! మనుషులలోనూ, స్త్రీలలోనూ కూడా ఆదినుంచే ఇలాగే (ఉక్తులు/ఆశీర్వాదాలు) ఉండేవి।”
Verse 17
याज्ञवल्क्यस्य शिष्यश्न कुशलो यज्ञकर्मणि
వైశంపాయనుడు పలికెను—అతడు యాజ్ఞవల్క్యుని శిష్యుడు; యజ్ఞకర్మలలోను విధివిధానాలలోను నిపుణుడు.
Verse 18
ब्राह्मणाश्ष महीपाल बहवो वेदपारगा:,महाराज! प्रजानाथ! उनके सिवा और भी बहुत-से वेदोंमें पारंगत ब्राह्मणों और क्षत्रियोंने धर्मराजकी आज्ञासे विधिपूर्वक महात्मा अर्जुनका अनुसरण किया
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ మహీపాలా! వేదపారంగతులైన అనేక బ్రాహ్మణులు వెంట వచ్చారు. ఓ మహారాజా, ప్రజానాథా! వారితో పాటు వేదవిద్యలో నిష్ణాతులైన మరెన్నో బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు కూడా ధర్మరాజుని ఆజ్ఞచే విధివిధానముగా మహాత్మ అర్జునుని అనుసరించారు.
Verse 19
अनुजममुर्महात्मान क्षत्रियाश्व विशाम्पते । विधिवत् पृथिवीपाल धर्मराजस्य शासनात्
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ ప్రజానాథా! అనేక క్షత్రియులు, భూపాలులు ధర్మరాజుని ఆజ్ఞచే విధివిధానముగా ఆ మహాత్ముడైన కనిష్ఠ సహోదరుడు అర్జునుని అనుసరించారు. వారితో పాటు వేదపారంగతులైన అనేక బ్రాహ్మణులు కూడా ధర్మరాజుని ఆజ్ఞను అనుసరించి తోడయ్యారు.
Verse 20
पाण्डवै: पृथिवीम श्वो निर्जितामस्त्रतेजसा । चचार स महाराज यथादेशं च सत्तम,महाराज! साधुशिरोमणे! पाण्डवोंने अपने अस्त्रके प्रतापसे जिस पृथ्वीको जीता था, उसके सभी देशोंमें वह अश्व क्रमश: विचरण करने लगा
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ రాజశ్రేష్ఠా! పాండవులు తమ అస్త్రతేజస్సుతో జయించిన భూమి యొక్క సమస్త దేశాలలో, ఆజ్ఞ ప్రకారమే ఆ యజ్ఞాశ్వం క్రమక్రమంగా సంచరించసాగెను.
Verse 21
तत्र युद्धानि वृत्तानि यान्यासन् पाण्डवस्य ह । तानि वक्ष्यामि ते वीर विचित्राणि महान्ति च,वीर! उन देशोंमें अर्जुनको जो बड़े-बड़े अद्भुत युद्ध करने पड़े, उनकी कथा तुम्हें सुना रहा हूँ
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ వీరా! అక్కడ పాండవుడు (అర్జునుడు) ఎదుర్కొన్న విచిత్రములైన మహత్తర యుద్ధములను ఇప్పుడు నీకు వివరిస్తాను.
Verse 22
स हय: पृथिवीं राजन् प्रदक्षिणमवर्तत । ससारोत्तरत: पूर्व तन्निबोध महीपते
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ రాజా! ఆ యజ్ఞాశ్వము భూమిని ప్రదక్షిణగా సంచరించసాగెను. మొదట ఉత్తర దిశగా పోయి, ఆపై తూర్పు దిశగా సాగెను. ఓ భూపతీ, దీనిని బాగా గ్రహించుము.
Verse 23
अवमृदनन् स राष्ट्राणि पार्थिवानां हयोत्तम: । शनैस्तदा परिययोौ श्वेताश्वक्ष महारथ:
వైశంపాయనుడు పలికెను—అనేక భూపాలుల రాజ్యాలను త్రొక్కుతూ ఆ శ్రేష్ఠాశ్వము అప్పుడు మెల్లగా ముందుకు సాగెను; మహారథుడు శ్వేతాశ్వకేతువూ దానితో పాటు ప్రయాణించెను.
Verse 24
पृथ्वीनाथ! वह घोड़ा पृथ्वीकी प्रदक्षिणा करने लगा। सबसे पहले वह उत्तर दिशाकी ओर गया। फिर राजाओंके अनेक राज्योंको रौंदता हुआ वह उत्तम अश्व॒ पूर्वकी ओर मुड़ गया। उस समय श्वेतवाहन महारथी अर्जुन धीरे-धीरे उसके पीछे-पीछे जा रहे थे ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ భూమినాథా! ఆ యజ్ఞాశ్వము భూమిని ప్రదక్షిణగా సంచరించసాగెను. మొదట అది ఉత్తర దిశకు వెళ్లెను; తరువాత అనేక రాజ్యాలను త్రొక్కుతూ ఆ శ్రేష్ఠాశ్వము తూర్పు దిశకు మళ్లెను. ఆ సమయంలో శ్వేతవాహన మహారథుడు అర్జునుడు మెల్లగా దాని వెనుక వెనుక సాగుచుండెను. అప్పుడు రాజుల సంఖ్యకు లెక్కలేదు—అయుతాలకొద్దీ; ఓ మహారాజా, మహాభారత యుద్ధంలో బంధువులు హతులైన ఆ క్షత్రియులు అర్జునునితో యుద్ధానికి లేచిరి.
Verse 25
किराता यवना राजन् बहवो5सिथनुर्धरा: । म्लेच्छाश्षान्ये बहुविधा: पूर्व ये निकृता रणे
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ రాజా! ఖడ్గములు, ధనుస్సులు ధరించిన అనేక కిరాతులు, యవనులు, అలాగే వివిధ రకాల ఇతర మ్లేచ్ఛులు—మునుపు యుద్ధంలో ఓడించబడినవారు—ఇప్పుడు అర్జునుని ఎదుర్కొనుటకు ముందుకు వచ్చిరి.
Verse 26
आर्याश्न पृथिवीपाला: प्रहृष्टनरवाहना: । समीयु: पाण्डुपुत्रेण बहवो युद्धदुर्मदा:
వైశంపాయనుడు పలికెను—అనేక ఆర్య భూపాలులు, ఉల్లాసభరితులై తమ నర-వాహనాలతో కూడి, యుద్ధోన్మాద గర్వంతో మదించినవారై, పాండుపుత్రునితో కలిసి వచ్చిరి.
Verse 27
हृष्ट-पुष्ट मनुष्यों और वाहनोंसे युक्त बहुत-से रणदुर्मद आर्य नरेश भी पाण्डुपुत्र अर्जुनसे भिड़े थे ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను—హృష్టపుష్టులైన సైన్యముతో, అశ్వరథాదివాహనసంపత్తితో సమృద్ధులై, యుద్ధగర్వముతో మదించిన అనేక ఆర్యనరేశ్వరులు పాండుపుత్రుడైన అర్జునుని ఎదుర్కొని యుద్ధమాడిరి. ఓ భూపతీ, ఈ విధంగా స్థలస్థలమున నానాదేశముల నుండి వచ్చిన రాజులతో అర్జునునకు పునఃపునః యుద్ధములు సంభవించెను.
Verse 28
यानि तूभयतो राजन प्रतप्तानि महान्ति च | तानि युद्धानि वक्ष्यामि कौन्तेयस्य तवानघ
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ రాజా, ఇరుపక్షముల యోధులకు అత్యంత దుఃఖదాయకమై మహత్తరమై యున్న యుద్ధములు ఏవో, ఓ నిష్పాప నరేశ్వరా, కౌంతేయుడైన అర్జునుని ఆ యుద్ధములనే నేను ఇప్పుడు నీకు వర్ణించెదను.
Verse 72
इस प्रकार श्रीमह्ााभारत आश्वमेधिकपरववके अन्तर्गत अनुगीतापर्वरमें यज्ञसामग्रीका सम्पादनविषयक बह्त्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ఆశ్వమేధికపర్వమున అంతర్గతమైన అనుగీతాపర్వమున యజ్ఞసామగ్రి సంపాదన విషయక డెబ్బై రెండవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది.
Verse 73
इति श्रीमहा भारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि अश्वानुसरणे त्रिसप्ततितमो<5ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ఆశ్వమేధికపర్వమున అనుగీతాపర్వమున అశ్వానుసరణ ప్రकरणములో డెబ్బై మూడవ అధ్యాయము.
Verse 153
निवृत्तमेनं द्रक्ष्याम: पुनरेष्यति च ध्रुवम् । नरेन्द्र! दूसरे लोग ये बातें कहते थे--“इस भीड़में हम अर्जुनको तो नहीं देखते हैं; किंतु उनका यह धनुष दिखायी देता है। यही वह भयंकर टंकार करनेवाला विख्यात गाण्डीव धनुष है। अर्जुनकी यात्रा सकुशल हो। उन्हें मार्गमें कोई कष्ट न हो। ये निर्भय मार्गपर आगे बढ़ते रहें। ये निश्चय ही कुशलपूर्वक लौटेंगे और उस समय हम फिर इनका दर्शन करेंगे”
వైశంపాయనుడు పలికెను—“ఇతడు తిరిగి వచ్చినప్పుడు మనము మళ్లీ ఇతనిని దర్శించెదము; ఇతడు నిశ్చయముగా పునఃప్రాప్తి చెందును.” ఓ నరేంద్రా, ప్రజలు పరస్పరము ఇలా అనుకొనిరి—“ఈ గుంపులో అర్జునుడు కనబడుటలేదు; కాని అతని ధనుస్సు స్పష్టముగా కనబడుచున్నది. ఇదే ఆ ప్రసిద్ధ గాండీవము—భయంకర టంకారధ్వనితో గర్జించేది. అర్జునుని యాత్ర శుభమగుగాక; మార్గమున అతనికి ఏ కష్టం కలుగకూడదు. అతడు నిర్భయముగా పథమున ముందుకు సాగుగాక. అతడు నిశ్చయముగా క్షేమముగా తిరిగి వచ్చును; అప్పుడు మనము మళ్లీ అతని దర్శనము పొందెదము.”
Verse 166
शुश्राव मधुरा वाच: पुन: पुनरुदारधी: । भरतश्रेष्ठ) इस प्रकार उदारबुद्धि अर्जुन स्त्रियों और पुरुषोंकी कही हुई मीठी-मीठी बातें बारंबार सुनते थे
వైశంపాయనుడు పలికెను—భరతశ్రేష్ఠుడైన ఉదారబుద్ధి అర్జునుడు స్త్రీలు పురుషులు పలికిన మధుర వచనాలను మళ్లీ మళ్లీ శ్రవణం చేసెను.
Verse 176
प्रायात् पार्थेन सहित: शान्त्यर्थ वेदपारग: । याज्ञवल्क्य मुनिके एक विद्वान् शिष्य, जो यज्ञकर्ममें कुशल तथा वेदोंमें पारंगत थे, विघ्नकी शान्तिके लिये अर्जुनके साथ गये
వైశంపాయనుడు పలికెను—వేదపారంగతుడై యజ్ఞకర్మలో నిపుణుడైన ఒక పండిత శిష్యుడు విఘ్నశాంతి నిమిత్తం పార్థునితో (అర్జునునితో) కలిసి బయలుదేరెను.
Frequently Asked Questions
Arjuna must enforce sacrificial sovereignty through force while honoring Yudhiṣṭhira’s restraint toward bereaved rulers; the chapter stages the tension between necessary defense and the prohibition of vengeance-driven excess.
Legitimate power is demonstrated by controlled force: warn first, fight only when compelled, and end hostilities upon submission—transforming victory into stable order rather than prolonged punitive violence.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the meta-significance is implicit, presenting restraint, protection of life after compliance, and disciplined kingship as ethically superior outcomes within the post-war framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.