Adhyaya 73
Adhyaya 73 — त्रिपुरदाहे ब्रह्मस्तवः (Brahmā’s Hymn in the Context of Tripura’s Burning)
సూతుడు చెబుతాడు: మహాదేవుడు క్షణమాత్రంలో త్రిపురాన్ని దహించగా, బ్రహ్మ ఇంద్రునితోను సమవేత దేవతలతోను ఇలా అన్నాడు—తారకాక్ష, కమలాక్ష, విద్యున్మాలి మొదలైన దైత్యులు లింగమూర్తి శివభక్తిని విడిచి మాయపై ఆధారపడినందున నశించారు. లింగపూజ నిత్యకర్తవ్యం; జగత్తంతా లింగమయమై వ్యాపించి, సమస్తం అందులోనే ప్రతిష్ఠితమై ఉందని బ్రహ్మ ప్రకటించాడు. దేవులు, అసురులు, యక్షులు, సిద్ధులు, పితృదేవతలు, మునులు, రాక్షసులు మొదలైనవారు లింగార్చన ద్వారా సిద్ధిని పొందుతారని వివరించాడు. తరువాత సాధన—పశుభావాన్ని గుర్తించి పాశుపత విధానంతో దాన్ని అధిగమించడం, ప్రణవయుక్త ప్రాణాయామంతో శుద్ధి, తత్త్వశుద్ధి (గుణాలు, అహంకారం, తన్మాత్రలు, భూతాలు, ఇంద్రియాలు), భస్మధారణ. చివరగా శివుని నిరంతర స్మరణ-పూజ పాపరక్షణ చేసి భోగములు మరియు దివ్యపదాన్ని ఇస్తుందని చెప్పి, శక్రుడు సహా దేవతలు భస్మలిప్త పాశుపతులై శివారాధన చేస్తారు।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे त्रिपुरदाहे ब्रह्मस्तवो नाम द्विसप्तितमो ऽध्यायः सूत उवाच गते महेश्वरे देवे दग्ध्वा च त्रिपुरं क्षणात् सदस्याह सुरेन्द्राणां भगवान्पद्मसंभवः
ఇట్లు శ్రీలింగమహాపురాణ పూర్వభాగములో త్రిపురదాహప్రసంగమున ‘బ్రహ్మస్తవము’ అను డెబ్బై రెండవ అధ్యాయము ప్రారంభమగుచున్నది. సూతుడు పలికెను—దేవాధిదేవ మహేశ్వరుడు క్షణమాత్రమున త్రిపురమును దగ్ధము చేసి నిష్క్రమించిన తరువాత, దేవేంద్రుల సభలో భగవాన్ పద్మసంభవ బ్రహ్మ వాక్యమును పలికెను।
Verse 2
पितामह उवाच संत्यज्य देवदेवेशं लिङ्गमूर्तिमहेश्वरम् तारपौत्रो महातेजास् तारकस्य सुतो बली
పితామహుడు (బ్రహ్మ) పలికెను—దేవదేవేశుడైన లింగమూర్తి మహేశ్వరుని త్యజించి, తార యొక్క పౌత్రుడు—తారకుని బలవంతుడైన కుమారుడు—మహాతేజస్సుతో ఉద్భవించెను।
Verse 3
तारकाक्षो ऽपि दितिजः कमलाक्षश् च वीर्यवान् विद्युन्माली च दैत्येशः अन्ये चापि सबान्धवाः
దితి పుత్రుడైన తారకాక్షుడును, వీర్యవంతుడైన కమలాక్షుడును, దైత్యాధిపతి విద్యున్మాలియు—ఇతరులెందరో కూడ—తమ బంధువులతో సహా సమవేతులయ్యిరి।
Verse 4
त्यक्त्वा देवं महादेवं मायया च हरेः प्रभोः सर्वे विनष्टाः प्रध्वस्ताः स्वपुरैः पुरसंभवैः
మహాదేవుని త్యజించి, ప్రభువు హరి యొక్క మాయచేత మోహితులై, వారు అందరూ నశించి ధ్వంసమయ్యిరి—తమ స్వపురములచేతనే, ఆ పురముల నుండే జన్మించినవాటిచేత।
Verse 5
तस्मात्सदा पूजनीयो लिङ्गमूर्तिः सदाशिवः यावत्पूजा सुरेशानां तावदेव स्थितिर्यतः
కాబట్టి లింగమూర్తియైన సదాశివుడు సదా పూజనీయుడు; ఎందుకంటే దేవేశుల పూజ యావత్తు కొనసాగునో, తావత్తే వారి స్థితి, స్థైర్యము మరియు ధర్మవ్యవస్థ నిలిచియుంటుంది।
Verse 6
पूजनीयः शिवो नित्यं श्रद्धया देवपुङ्गवैः सर्वलिङ्गमयो लोकः सर्वं लिङ्गे प्रतिष्ठितम्
దేవపుంగవులు శ్రద్ధతో నిత్యం శివుని పూజించవలెను; ఎందుకంటే ఈ సమస్త లోకం లింగమయము, సమస్తమూ లింగములోనే ప్రతిష్ఠితము।
Verse 7
तस्मात् सम्पूजयेल्लिङ्गं य इच्छेत्सिद्धिमात्मनः सर्वे लिङ्गार्चनादेव देवा दैत्याश् च दानवाः
కాబట్టి ఆత్మసిద్ధిని కోరువాడు సంపూర్ణ భక్తితో లింగాన్ని సంపూజించవలెను; లింగార్చన ద్వారానే దేవులు, దైత్యులు, దానవులు అందరూ తమ తమ సిద్ధులను పొందుతారు।
Verse 8
यक्षा विद्याधराः सिद्धा राक्षसाः पिशिताशनाः पितरो मुनयश्चापि पिशाचाः किन्नरादयः
యక్షులు, విద్యాధరులు, సిద్ధులు, రాక్షసులు, మాంసభక్షకులు, పితృదేవతలు, మునులు, పిశాచులు, కిన్నరాదులు—ఇవన్నీ కూడా (ప్రభువు పరివారంలో) ఉన్నారు।
Verse 9
अर्चयित्वा लिङ्गमूर्ति संसिद्धा नात्र संशयः तस्माल्लिङ्गं यजेन्नित्यं येन केनापि वा सुराः
లింగమూర్తిని అర్చించినచో దేవులు సంపూర్ణ సిద్ధిని పొందుతారు—ఇందులో సందేహం లేదు. కాబట్టి, ఓ దేవులారా, ఏ విధంగా సాధ్యమో ఆ విధంగా నిత్యం లింగాన్ని పూజించండి।
Verse 10
पशवश् च वयं तस्य देवदेवस्य धीमतः पशुत्वं च परित्यज्य कृत्वा पाशुपतं ततः
మేము కూడా ఆ ధీమంతుడైన దేవదేవుని పశువులమే (బద్ధజీవులు); కాబట్టి పశుత్వాన్ని విడిచి, ఆపై పాశుపత మార్గాన్ని ఆశ్రయించుదము।
Verse 11
पूजनीयो महादेवो लिङ्गमूर्तिः सनातनः विशोध्य चैव भूतानि पञ्चभिः प्रणवैः समम्
సనాతన లింగమూర్తియైన మహాదేవుడు పూజనీయుడు. పూజకు ముందుగా పంచ-ప్రణవంతో భూతతత్త్వాలను విశోధించి ఆపై ఆరాధించాలి.
Verse 12
प्राणायामैः समायुक्तैः पञ्चभिः सुरपुङ्गवाः चतुर्भिः प्रणवैश्चैव प्राणायामपरायणैः
హే దేవశ్రేష్ఠా, విధిపూర్వకంగా ఐదు ప్రాణాయామాలతో యుక్తుడై, అలాగే నాలుగు సార్లు ప్రణవం (ఓం) జపిస్తూ ప్రాణాయామపరాయణుడై ఉండాలి.
Verse 13
त्रिभिश् च प्रणवैर्देवाः प्राणायामैस्तथाविधैः द्विधा न्यस्य तथौंकारं प्राणायामपरायणः
దేవులు త్రివిధ ప్రణవంతోను, అలాగే నియత ప్రాణాయామాలతోను, పవిత్ర ఓంకారానికి ద్వివిధ న్యాసం చేసి ప్రాణాయామపరాయణులయ్యారు.
Verse 14
ततश्चौंकारम् उच्चार्य प्राणापानौ नियम्य च ज्ञानामृतेन सर्वाङ्गान्य् आपूर्य प्रणवेन च
ఆపై ఓంకారాన్ని ఉచ్చరించి ప్రాణ-అపానాలను నియమించి, ప్రణవం ద్వారా జ్ఞానామృతంతో సమస్త అవయవాలను నింపాలి.
Verse 15
गुणत्रयं चतुर्धाख्यम् अहङ्कारं च सुव्रताः तन्मात्राणि च भूतानि तथा बुद्धीन्द्रियाणि च
హే సువ్రతా, (ప్రకృతినుండి) త్రిగుణాలు, చతుర్విధ అహంకారం, తन्मాత్రలు, భూతాలు, అలాగే బుద్ధి-ఇంద్రియాలు కూడా ఉద్భవిస్తాయి.
Verse 16
कर्मेन्द्रियाणि संशोध्य पुरुषं युगलं तथा चिदात्मानं तनुं कृत्वा चाग्निर्भस्मेति संस्पृशेत्
కర్మేంద్రియాలను శుద్ధి చేసి, దేహధారి పురుషుని యుగల తత్త్వాలను కూడా పరిశోధించి, చిదాత్మను సూక్ష్మంగా చేసి—“అగ్నియే భస్మము” అనే భావంతో—పవిత్ర భస్మాన్ని స్పర్శించి ధారణ చేయాలి।
Verse 17
वायुर्भस्मेति च व्योम तथाम्भः पृथिवी तथा त्रियायुषं त्रिसंध्यं च धूलयेद् भसितेन यः
“వాయువే భస్మము”, “వ్యోమమే భస్మము”, “అంభః (జలము)నే భస్మము”, “పృథివీనే భస్మము” అని ధ్యానిస్తూ, త్రిసంధ్యలలో భస్మంతో దేహాన్ని లేపనం చేసేవాడు—త్రియాయుష్యాన్ని పొందుతూ పాశుపత వ్రతం ద్వారా శుద్ధి పొందుతాడు।
Verse 18
स योगी सर्वतत्त्वज्ञो व्रतं पाशुपतं त्विदम् भवेन पाशमोक्षार्थं कथितं देवसत्तमाः
ఆ యోగి, సమస్త తత్త్వజ్ఞుడు—ఈ పాశుపత వ్రతాన్ని ఉపదేశించాడు; భవుడు (శివుడు) పాశ (బంధనం) నుండి మోక్షార్థం దీనిని ప్రకటించాడు, ఓ దేవసత్తములారా।
Verse 19
एवं पाशुपतं कृत्वा सम्पूज्य परमेश्वरम् लिङ्गे पुरा मया दृष्टे विष्णुना च महात्मना
ఇలా పాశుపత వ్రతాన్ని ఆచరించి, పరమేశ్వరుని సమ్యక్గా పూజించి, నేను పూర్వం లింగంలో భగవంతుని దర్శించాను—మహాత్ముడు విష్ణువు కూడా అలాగే దర్శించాడు।
Verse 20
पशवो नैव जायन्ते वर्षमात्रेण देवताः अस्माभिः सर्वकार्याणां देवमभ्यर्च्य यत्नतः
ఓ దేవతలారా, కేవలం ఒక సంవత్సరం గడిచినంత మాత్రాన పశువులు (జీవులు) జన్మించరు. అందువల్ల ప్రతి కార్యసిద్ధి కోసం మనం యత్నపూర్వకంగా పతి-స్వరూపుడైన దేవుని ఆరాధించాలి।
Verse 21
बाह्ये चाभ्यन्तरे चैव मन्ये कर्तव्यमीश्वरम् प्रतिज्ञा मम विष्णोश् च दिव्यैषा सुरसत्तमाः
హే దేవశ్రేష్ఠులారా, ఈశ్వరుని పూజ బాహ్యంగానూ అంతరంగానూ చేయవలెనని నేను భావిస్తున్నాను. ఈ దివ్య ప్రతిజ్ఞ నాది కూడా, విష్ణువిదీ కూడా.
Verse 22
मुनीनां च न संदेहस् तस्मात् सम्पूजयेच्छिवम् सा हानिस्तन्महच्छिद्रं स मोहः सा च मूकता
మునులలో దీనిపై సందేహం లేదు; కాబట్టి శివుని సంపూర్ణ భక్తి-గౌరవాలతో పూజించాలి. ఆ పూజను నిర్లక్ష్యం చేయడం మహా నష్టం; అది గొప్ప చిద్రం, అది మోహం, అది ఆధ్యాత్మిక మూగత్వం.
Verse 23
यत्क्षणं वा मुहूर्तं वा शिवमेकं न चिन्तयेत् भवभक्तिपरा ये च भवप्रणतचेतसः
ఒక క్షణమైనా, ఒక ముహూర్తమైనా ఏకైక శివుని ధ్యానం విడువకూడదు—ప్రత్యేకించి భవభక్తిలో లీనమై, భవుని పాదాల వద్ద నమ్రచిత్తులైన భక్తులు.
Verse 24
भवसंस्मरणोद्युक्ता न ते दुःखस्य भाजनम् भवनानि मनोज्ञानि दिव्यमाभरणं स्त्रियः
భవస్మరణంలో నిమగ్నమైన ఓ స్త్రీ, నీవు దుఃఖానికి పాత్రవు కావు. నీకు మనోహర నివాసాలు, దివ్య ఆభరణాలు, మరియు శ్రేష్ఠ స్త్రీలు (సహచరులు/పరిచారికలు) లభిస్తాయి—ఇది శివకృప ఫలం.
Verse 25
धनं वा तुष्टिपर्यन्तं शिवपूजाविधेः फलम् ये वाञ्छन्ति महाभोगान् राज्यं च त्रिदशालये ते ऽर्चयन्तु सदा कालं लिङ्गमूर्तिं महेश्वरम्
శివపూజావిధి ఫలం ధనం—పూర్తి తృప్తి వరకు. మహాభోగాలు మరియు త్రిదశాలయంలో రాజ్యాన్ని కోరువారు, సర్వకాలమూ లింగమూర్తి మహేశ్వరుని ఆరాధించాలి.
Verse 26
हत्वा भित्त्वा च भूतानि दग्ध्वा सर्वमिदं जगत्
భూతములను హతముచేసి, ఛేదించి, ఈ సమస్త జగత్తును దహించి ప్రభువు సమస్త వ్యక్తరూపములను ప్రళయమునకు నడిపిస్తాడు. పాశబద్ధులైన పశువులను పాశములనుండి ఉపసంహరించి, పతి శివాధీనమైన అవ్యక్తములో లయింపజేస్తాడు।
Verse 27
यजेदेकं विरूपाक्षं न पापैः स प्रलिप्यते शैलं लिङ्गं मदीयं हि सर्वदेवनमस्कृतम्
ఏకమాత్రుడైన విరూపాక్షుడు—త్రినేత్ర ప్రభువు—ను యజించువాడు పాపములతో లిప్తుడుకాడు. ఎందుకంటే ఈ శైలలింగము నిజముగా నాదే; దీనికి సమస్త దేవతలు నమస్కరిస్తారు।
Verse 28
इत्युक्त्वा पूर्वमभ्यर्च्य रुद्रं त्रिभुवनेश्वरम् तुष्टाव वाग्भिर् इष्टाभिर् देवदेवं त्रियंबकम्
ఇట్లు చెప్పి, ముందుగా త్రిభువనేశ్వరుడైన రుద్రుని అర్చించి, ఆపై ఇష్టమైన యథోచిత వాక్యములతో దేవదేవుడైన త్ర్యంబకుని స్తుతించాడు।
Verse 29
तदाप्रभृति शक्राद्याः पूजयामासुरीश्वरम् साक्षात्पाशुपतं कृत्वा भस्मोद्धूलितविग्रहाः
అప్పటినుండి శక్రుడు మొదలైన దేవతలు ఈశ్వరుని పూజించసాగారు. ప్రత్యక్షంగా పాశుపత వ్రతాన్ని ధరించి, శరీరమంతా పవిత్ర భస్మంతో ఉద్ధూలితమై ఆయనకు నమస్కరించారు।
Frequently Asked Questions
Brahmā states that Sadāśiva as Liṅga-mūrti is perpetually worthy of worship; the entire world is ‘liṅga-made’ and all realities are established in the Liṅga, making Liṅgārcana the sustaining dharma of devas and beings.
The chapter outlines praṇava (Oṃ) centered prāṇāyāma and internal purification (tattva-śuddhi of guṇas, ahaṅkāra, tanmātras, bhūtas, and indriyas), followed by bhasma application (ash rite) and constant worship/remembrance of Śiva as Liṅga for pāśa-mokṣa.
Tripuradāha becomes a didactic proof that abandoning Śiva-Liṅga devotion leads to ruin, while sustained Liṅga-pūjā preserves divine order; thus Brahmā urges nitya-yajana (daily worship) and unbroken contemplation of Śiva.