Adhyaya 17
Bāṇa’s Śiva-bhakti and the Genealogy of Kaśyapa’s Descendants (Manvantara Lineages)
ఈ అధ్యాయంలో పూర్వభాగంలోని వంశకథనం కొనసాగుతుంది. బలిపుత్రుడు బాణుడు మహాబలశాలి అసురుడు; శంకరునిపై ఘోరభక్తి ఉన్నప్పటికీ ఇంద్రాదిదేవులను పీడిస్తాడు. దేవతలు మహాదేవుని శరణు కోరగా, శివుడు క్రీడార్థంగా ఒక్క బాణంతోనే అతని నగరాన్ని దహనం చేస్తాడు; అయితే బాణుని రుద్రాశ్రయం, లింగకేంద్ర భక్తి శివసార్వభౌమత్వాన్ని మరియు భక్తి రక్షణశక్తిని—అసురునికీ—ప్రదర్శిస్తుంది. అనంతరం దనువు సంతానం (తారా, శంబరాది), సురసా సర్పాలు మరియు బహుశిర ఆకాశచరులు, అరిష్టా గంధర్వులు, కద్రూ నాగవంశం (అనంతునితో ప్రారంభం), తామ్రా ఆరు కుమార్తెలు, సురభి గోవంశాలు, ఇరా వనస్పతి సృష్టి, ఖసా నుండి యక్ష-రాక్షసోత్పత్తి వంటి వంశావళులు క్రమంగా చెప్పబడతాయి. వినతా పుత్రులు గరుడుడు, అరుణుడు తపస్సుతో మహాపదాలు పొందుతారు—గరుడుడు విష్ణువాహనం, అరుణుడు రుద్రప్రసాదంతో సూర్యుని సారథి. చివరలో మన్వంతరాంతంలో ఈ కథలు వినడం పాపనాశక పుణ్యమని, యుగచక్రంలో దేవప్రహరణులు పునర్జన్మించడమ ద్వారా ప్రళయ-పునరుద్ధరణ ధారతో ఈ వంశకథనం అనుసంధానమవుతుందని పేర్కొంటుంది।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे षोडशो ऽध्याय बलेः पुत्रशतं त्वासीन्महाबलपराक्रमम् / तेषां प्रधानो द्युतिमान् बाणो नाम महाबलः
ఇట్లు శ్రీకూర్మపురాణము, షట్సాహస్త్రీ సంహిత, పూర్వవిభాగములో చెప్పబడినది—బలికి వంద మంది కుమారులు ఉండిరి; వారు మహాబల పరాక్రమములు కలవారు. వారిలో ప్రధానుడు ద్యుతిమంతుడైన మహాబలుడు ‘బాణ’ అను నామధేయుడు.
Verse 2
सो ऽतीव शङ्करे भक्तो राजा राज्यमपालयत् / त्रैलोक्यं वशमानीय बाधयामास वासवम्
ఆ రాజు శంకరునకు అత్యంత భక్తుడై రాజ్యాన్ని పాలించెను. త్రిలోకమును వశపరచుకొని వాసవుని (ఇంద్రుని) బాధించసాగెను.
Verse 3
ततः शक्रादयो देवा गत्वोचुः कृत्तिवाससम् / त्वदीयो बाधते ह्यस्मान् बाणो नाम महासुरः
అప్పుడు శక్రాది దేవతలు కృత్తివాసుని (శివుని) వద్దకు వెళ్లి పలికిరి—‘మీ వాడైన బాణ అనే మహాసురుడు మమ్మల్ని బాధిస్తున్నాడు.’
Verse 4
व्याहृतो दैवदैः सर्वैर्देवदेवो महेश्वरः / ददाह बाणस्य पुरं शरेणैकेन लीलया
సర్వ దేవతలచే ఆహ్వానింపబడిన దేవదేవ మహేశ్వరుడు లీలామాత్రముగా ఒక్క బాణముతో బాణుని పురమును దహించెను.
Verse 5
दह्यमाने पुरे तस्मिन् बाणो रुद्रं त्रिशूलिनम् / ययौ शरणमीशानं गोपतिं नीललोहितम्
ఆ పురము అగ్నితో దహించబడుచుండగా, బాణుడు త్రిశూలధారి రుద్రుడు—ఈశానుడు, గోపతి, నీలలోహితుడు—శరణం పొందెను।
Verse 6
मूर्धन्याधाय तल्लिङ्गं शांभवं भीतवर्जितः / निर्गत्य तु पुरात् तस्मात् तुष्टाव परमेश्वरम्
ఆ శాంభవ లింగాన్ని శిరస్సుపై ఉంచుకొని, భయరహితుడై, ఆ పురమునుండి బయలుదేరి పరమేశ్వరుని స్తుతించెను।
Verse 7
संस्तुतो भगवानीशः शङ्करो नीललोहितः / गाणपत्येन बाणं तं योजयामास भावतः
ఇలా స్తుతింపబడిన భగవానుడు ఈశుడు—శంకరుడు, నీలలోహితుడు—భావపూర్వకంగా ఆ బాణాన్ని గాణపత్య శక్తితో యుక్తం చేసెను।
Verse 8
अथाभवन् दनोः पुत्रास्ताराद्या ह्यतिभीषणाः / तारस्तथा शम्बरश्च कपिलः शङ्करस्तथा / स्वर्भानुर्वृषपर्वा च प्राधान्येन प्रकीर्तिताः
అనంతరం దనువు కుమారులు తార మొదలైన అతి భీషణులు జన్మించిరి. ప్రధానులుగా తార, శంబర, కపిల, శంకర, స్వర్భాను, వృషపర్వా అని ప్రకటింపబడిరి।
Verse 9
सुरसायाः सहस्त्रं तु सर्पाणामभवद् द्विजाः / अनेकशिरसां तद्वत् खेचराणां महात्मनाम्
హే ద్విజులారా! సురస నుండి సర్పముల సహస్రం జన్మించెను; అలాగే అనేక శిరస్సులు గల మహాత్మ ఖేచరులకును ఆమె జనని అయెను।
Verse 10
अरिष्टा जनयामास गन्धर्वाणां सहस्त्रकम् / अनन्ताद्या महानागाः काद्रवेयाः प्रकीर्तिताः
అరిష్టా గంధర్వుల వెయ్యిమందిని ప్రసవించింది; అనంతాది మహానాగులు కద్రూ సంతానమైన కాద్రవేయులుగా ప్రసిద్ధులు।
Verse 11
ताम्रा च जनयामास षट् कन्या द्विजपुङ्गवाः / शुकीं श्येनीं च भासीं च सुग्रीवाङ्गृध्रिकां शुचिम्
ఓ ద్విజశ్రేష్ఠులారా! తామ్రా ఆరు కుమార్తెలను ప్రసవించింది—శుకీ, శ్యేనీ, భాసీ, సుగ్రీవా, ఆంగృధ్రికా, శుచి।
Verse 12
गास्तथा जनयामास सुरभिर्महिषीस्तथा / इरा वृक्षलतावल्लीस्तृणजातीश्च सर्वशः
అలాగే సురభి గోవులను, మహిషీ-గోవులను కూడా ప్రసవించింది; ఇరా అన్ని విధాలా వృక్షాలు, లతలు, వల్లి మరియు సమస్త తృణజాతులను పుట్టించింది।
Verse 13
खसा वै यक्षरक्षांसि मुनिरप्सरसस्तथा / रक्षोगणं क्रोधवशा जनयामास सत्तमाः
ఖసా యక్షులను, రాక్షసులను, అలాగే మునులను, అప్సరసలను కూడా జన్మింపజేసింది; క్రోధవశమై రాక్షసగణాన్ని ప్రసవించింది—ఓ సత్తమా!
Verse 14
विनतायाश्च पुत्रौ द्वौ प्रख्यातौ गरुडारुणौ / तयोश्च गरुडो धीमान् तपस्तप्त्वा सुदुश्चरम् / प्रसादाच्छूनिलः प्राप्तो वाहनत्वं हरेः स्वयम्
వినతకు రెండు ప్రసిద్ధ కుమారులు—గరుడుడు, అరుణుడు. వారిలో ధీమంతుడైన గరుడుడు అత్యంత దుష్కర తపస్సు చేసి, ఈశ్వరప్రసాదంతో, స్వయంగా హరి వాహనత్వాన్ని పొందాడు।
Verse 15
आराध्य तपसा रुद्रं मह्देवं तथारुणः / सारथ्ये कल्पितः पूर्वं प्रीतेनार्कस्य शंभुना
తపస్సుతో మహాదేవుడైన రుద్రుని ఆరాధించిన అరుణుని, అర్కునిపై ప్రసన్నుడైన శంభువు పూర్వమే సూర్యుని సారథిగా నియమించాడు।
Verse 16
एते कश्यपदायादाः कीर्तिताः स्थाणुजङ्गमाः / वैवस्वते ऽन्ते ह्यस्मिञ्छृण्वतां पापनाशनाः
ఇలా కశ్యపుని వంశజులు—స్థావర జంగమ భేదాలతో—వర్ణించబడ్డారు. ఈ వైవస్వత మన్వంతరాంతంలో ఈ కథ వినువారికి పాపనాశకమవుతుంది।
Verse 17
सप्तविंशत् सुताः प्रोक्ताः सोमपत्न्यश्च सुव्रताः / अरिष्टनेमिपत्नीनामपत्यानीह षोडश
ఇరవైఏడు కుమార్తెలు సోముని (చంద్రుని) సువ్రత భార్యలని చెప్పబడింది. అలాగే ఇక్కడ అరిష్టనేమి భార్యల నుండి పుట్టిన పదహారు సంతానాలు ప్రకటించబడ్డాయి।
Verse 18
बहुपुत्रस्य विदुषश्चतस्त्रो विद्युतः स्मृताः / तद्वदङ्गिरसः पुत्रा ऋषयो ब्रह्मसत्कृताः
విద్వాంసుడైన బహుపుత్రునికి నాలుగు కుమారులు ‘విద్యుతులు’గా స్మరించబడతారు. అలాగే అంగిరసుని కుమారులు ఋషులై బ్రహ్మచే సత్కరింపబడ్డారు।
Verse 19
कुशाश्वस्य तु देवर्षेर्देवप्रहरणाः सुताः / एते युगसहस्त्रान्ते जायन्ते पुनरेव हि / मन्वन्तरेषु नियतं तुल्यैः कार्यैः स्वनामभिः
దేవర్షి కుశాశ్వుని కుమారులు ‘దేవప్రహరణులు’ అని పిలువబడతారు. సహస్రయుగాంతంలో వారు మళ్లీ జన్మిస్తారు; మరియు ప్రతి మన్వంతరంలో తమ తమ నామాలతో సమాన కార్యాలను నియతంగా నిర్వహిస్తారు।
Frequently Asked Questions
The narrative holds both together: Śiva’s arrow demonstrates sovereign corrective power, while Bāṇa’s refuge, liṅga-devotion, and praise show that sincere bhakti can secure protection and reorientation even amid consequences.
It situates all moving and unmoving beings within a manvantara framework, showing cosmic order as lineage-based and role-based, where tapas and grace determine offices (e.g., Garuḍa as Viṣṇu’s vāhana; Aruṇa as Sūrya’s charioteer) and where certain functionaries recur across yuga cycles.