
Genealogies from Dakṣa’s Daughters: Ṛṣi Lines, Agni-Forms, Pitṛ Classes, and the Transition to Manu’s Progeny
ఈ అధ్యాయంలో సూతుడు ముందరి వంశావళి భాగాన్ని ముగించి, దక్షుని కుమార్తెల వంశరేఖలతో సంబంధమైన ప్రధాన సంతతులను వివరిస్తాడు. భృగు–ఖ్యాతి నుండి లక్ష్మీ జన్మించిందని, ఆయతి–నియతి ద్వారా ధాతా–విధాతా మేరు కుటుంబంతో వివాహబంధం పొందారని, వారి నుండి ప్రాణుడు, మృకండుడు పుట్టి మృకండుని నుండి మార్కండేయుడు ప్రసిద్ధుడయ్యాడని చెబుతాడు. ఇతర ఋషి సంతతులు కూడా లెక్కించబడతాయి—క్షమ ద్వారా పులహుడు; అనసూయ ద్వారా అత్రి మరియు సోముడు, దుర్వాసుడు, దత్తాత్రేయుడు, స్మృతి; అలాగే చంద్రసంబంధిత సినీవాళీ, కుహూ, రాకా, అనుమతి. తరువాత యజ్ఞతత్త్వంలో అగ్ని వంశం వస్తుంది: స్వాహా యొక్క మూడు అగ్నులు—పావక, పవమాన, శుచి—వాటి ఉద్భవం, కార్యభేదం, రుద్రస్వభావంతో తపస్వుల యజ్ఞభాగస్వామ్యం వివరించబడుతుంది. పితృగణం అగ్నిష్వాత్తులు, బర్హిషదులు అని వర్గీకరించబడతారు; స్వధా నుండి మేనా, వైతరణీ జన్మిస్తారు; మేన వంశం హిమవంతుడు, గంగతో అనుసంధానమై దేవీ యొక్క యోగశక్తి స్మరణకు దారి తీస్తుంది. చివరికి దక్షకన్యా-సంతతి వర్ణన పూర్తై, తదుపరి మనువు ప్రజాసృష్టి మరియు మన్వంతర క్రమానికి ప్రవేశం సూచించబడుతుంది।
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकादशो ऽध्यायः सूत उवाच भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना लक्ष्मीर्नारायणप्रिया / देवौ धाताविधातारौ मेरोर्जामातरौ तथा
ఇట్లు శ్రీకూర్మపురాణం షట్సాహస్త్రీ సంహిత పూర్వవిభాగంలోని ఏకాదశోధ్యాయం సమాప్తం. సూతుడు పలికెను—భృగు మరియు ఖ్యాతి నుండి నారాయణప్రియా లక్ష్మీ జన్మించింది; అలాగే ధాతా, విధాతా అనే ఇద్దరు దేవులు కూడా పుట్టి మేరువు యొక్క అల్లుళ్లయ్యారు.
Verse 2
आयतिर्नियतिर्मेरोः कन्ये चैव महात्मनः / धाताविधात्रोस्ते भार्ये तयोर्जातौ सुतावुभौ
మహాత్ముడైన మేరువు యొక్క ఆయతి, నియతి అనే రెండు కుమార్తెలు ఉన్నారు. వారు ధాతా, విధాతా లకు భార్యలై, ఆ రెండు సంయోగాల నుండి ఇద్దరు కుమారులు జన్మించారు.
Verse 3
प्राणश्चैव मृकण्डुश्च मार्कण्डेयो मृकण्डुतः / तथा वेदशिरा नाम प्राणस्य द्युतिमान् सुतः
ప్రాణుడు మరియు మృకండుడు జన్మించారు; మృకండుని నుండి మార్కండేయుడు పుట్టాడు. అలాగే ప్రాణునికి వేదశిరా అనే ప్రకాశవంతమైన కుమారుడు జన్మించాడు.
Verse 4
मरीचेरपि संभूतिः पौर्णमासमसूयत / कन्याचतुष्टयं चैव सर्वलक्षणसंयुतम्
మరీచి నుండి (ఉద్భవించిన) సంభూతి పౌర్ణమాసుని ప్రసవించింది; అలాగే సమస్త శుభలక్షణాలతో కూడిన నాలుగు కుమార్తెలను కూడా జన్మనిచ్చింది.
Verse 5
तुष्टिर्ज्येष्ठा तथा वृष्टिः कृष्टिश्चापचितिस्तथा / विरजाः पर्वश्चैव पौर्णमासस्य तौ सुतौ
తుష్టి, జ్యేష్ఠా, వృష్టి, కృష్టి మరియు అపచితి; అలాగే విరజా, పర్వ—ఇవన్నీ పౌర్ణమాసుని కుమారులని చెప్పబడినవి।
Verse 6
क्षमा तु सुषुवे पुत्रान् पुलहस्य प्रजापतेः / कर्दमं च वरीयांसं सहिष्णुं मुनिसत्तमम्
క్షమా ప్రజాపతి పులహునకు కుమారులను ప్రసవించింది—కర్దముడు, వరీయాన్, మరియు మునిశ్రేష్ఠుడు సహిష్ణు।
Verse 7
तथैव च कनीयासं तपोनिर्धूतकल्पषम् / अनसूया तथैवात्रेर्जज्ञे पुत्रानकल्पषान्
అదేవిధంగా ఆమె కనిష్ఠ కుమారుని కూడా ప్రసవించింది—తపస్సుతో సమస్త కలుషం తొలగినవాడిని. అలాగే అనసూయా కూడా అత్రి వద్ద కలుషరహిత కుమారులను జన్మింపజేసింది।
Verse 8
सोमं दुर्वाससं चैव दत्तात्रेयं च योगिनम् / स्मृतिश्चाङ्गिरसः पुत्रीर्जज्ञे लक्षणसंयुताः
ఆమె నుండి సోముడు, దుర్వాసుడు, మరియు యోగి దత్తాత్రేయుడు జన్మించారు; అలాగే స్మృతి కూడా. అంగిరసుని కుమార్తెలు శుభలక్షణాలతో యుక్తులై జన్మించారు।
Verse 9
सिनीवालीं कुहूं चैव राकामनुमतिं तथा / प्रीत्यां पुलस्त्यो भगवान् दत्तात्रिमसृजत् प्रभुः
ప్రీతి నుండి భగవాన్ పులస్త్య ప్రభువు పూజ్యుడైన దత్తాత్రేయుని సృష్టించాడు; అలాగే సినీవాలి, కుహూ, రాకా మరియు అనుమతినీ కూడా ప్రదర్శించాడు।
Verse 10
पूर्वजन्मनि सो ऽगस्त्यः स्मृतः स्वायंभुवे ऽन्तरे / वेदबाहुं तथा कन्यां सन्नतिं नाम नामतः
పూర్వజన్మలో ఆ అగస్త్యుడు స్వాయంభువ మన్వంతరానికి చెందినవాడని స్మరించబడుతున్నాడు. అక్కడ వేదబాహువు కూడా ఉండెను; ‘సన్నతి’ అనే పేరుగల కన్య కూడా ప్రసిద్ధి చెందెను.
Verse 11
पुत्राणां षष्टिसाहस्त्रं संततिः सुषुवे क्रतोः / ते चोर्ध्वरेतसः सर्वे बालखिल्या इति स्मृताः
క్రతువు వంశంలో అరవై వేల మంది కుమారులు జన్మించారు. వారు అందరూ ఊర్ధ్వరేతసులు, బ్రహ్మచర్యపరాయణ తపస్వులు; సంప్రదాయంలో ‘బాలఖిల్యులు’ అని స్మరించబడతారు.
Verse 12
वसिष्ठश्च तथोर्जायां सप्तपुत्रानजीजनत् / कन्यां च पुण्डरीकाक्षां सर्वेशोभासमन्विताम्
అలాగే వసిష్ఠుడు ఊర్జా ద్వారా ఏడు కుమారులను కనెను. ఇంకా ‘పుండరీకాక్షా’ అనే ఒక కుమార్తెను కూడా—సర్వశోభా, మంగళతేజస్సుతో సమన్వితమైనదాన్ని—పొందెను.
Verse 13
रजोहश्चोर्ध्वबाहुश्च सवनश्चानघस्तथा / सुतपाः शुक्र इत्येते सप्त पुत्रा महौजसः
రజోహ, ఊర్ధ్వబాహు, సవన, అలాగే అనఘ; సుతపా మరియు శుక్ర—ఇవే మహౌజసుని ఏడు మహాబలవంతులైన కుమారులు.
Verse 14
यो ऽसौ रुद्रात्मको वह्निर्ब्रह्मणस्तनयो द्विजाः / स्वाहा तस्मात् सुतान् लेभे त्रीनुदारान् महौजसः
హే ద్విజులారా! రుద్రాత్మకుడై బ్రహ్ముని తనయుడైన ఆ అగ్ని ద్వారా స్వాహా మూడు ఉదారులు, మహాతేజస్సుగల కుమారులను పొందెను.
Verse 15
पावकः पवमानश्च शुचिरग्निश्च ते त्रयः / निर्मथ्यः पवमानः स्याद् वैद्युतः पावकः स्मृतः
పావక, పవమాన, శుచి—ఇవి అగ్నికి మూడు రూపాలు. వీటిలో అరణి మథనంతో పుట్టిన అగ్ని ‘పవమాన’మని, విద్యుత్తు నుండి జనించిన అగ్ని ‘పావక’మని స్మృతిలో చెప్పబడింది.
Verse 16
यश्चासौ तपते सूर्यः शुचिरग्निस्त्वसौ स्मृतः / तेषां तु संततावन्ये चत्वारिंश्च पञ्च च
తపించి ప్రకాశించే సూర్యుడే ఇక్కడ ‘శుచి-అగ్ని’గా స్మరించబడుతున్నాడు. వారి వంశంలో మరికొందరు కూడా ఉన్నారు—సంఖ్యగా నలభై ఐదు.
Verse 17
पावकः पवमानश्च शुचिस्तेषां पिता च यः / एते चैकोनपञ्चाशद् वह्नयः परिकीर्तितः
పావక, పవమాన, శుచి మరియు వారికి తండ్రియైనవాడు—ఇవన్నీ ‘వహ్నులు’గా పరికీర్తించబడ్డాయి; ఈ లెక్కలో ఒకటి తక్కువగా ‘ఏకోన పంచాశత్’ అని చెప్పబడింది.
Verse 18
सर्वे तपस्विनः प्रोक्ताः सर्वे यज्ञेषु भागिनः / रुद्रात्मकाः स्मृताः सर्वे त्रिपुण्ड्राङ्कितमस्तकाः
వారందరూ తపస్వులని ప్రకటించబడ్డారు; వారందరూ యజ్ఞాలలో భాగస్వాములు. వారందరూ రుద్రాత్మకులని స్మృతులు చెబుతాయి; వారి నుదుటిపై త్రిపుండ్ర చిహ్నం అంకితమై ఉంటుంది.
Verse 19
अयज्वानश्च यज्वानः पितरो ब्रह्मणः स्मृताः / अग्निष्वात्ता बर्हिषदो द्विधा तेषां व्यवस्थितिः
పితృదేవతలు బ్రహ్ముని సంతానమని స్మృతులు చెబుతాయి—రెండు వర్గాలుగా: అయజ్వానులు (యజ్ఞం చేయనివారు) మరియు యజ్వానులు (యజ్ఞం చేసినవారు). వారిలో అగ్నిష్వాత్తులు, బర్హిషదులు—ఇదే వారి ద్వివిధ వ్యవస్థ.
Verse 20
तेभ्यः स्वधा सुतां जज्ञे मेनां वैतरणीं तथा / ते उभे ब्रह्मवादिन्यौ योगिन्यौ मुनिसत्तमाः
వారివలన స్వధా రెండు కుమార్తెలను కనెను—మేనా మరియు వైతరణీ. ఆ ఇద్దరూ బ్రహ్మవిద్యా ప్రవక్త్రులు, సిద్ధయోగినులు, మునిశ్రేష్ఠులు అయ్యారు.
Verse 21
असूत मेना मैनाकं क्रौञ्चं तस्यानुजं तथा / गङ्गा हिमवतो जज्ञे सर्वलोकैकपावनी
మేనా మైనాకుని మరియు అతని అనుజుడైన క్రౌంచుని కనెను. అలాగే హిమవతుని నుండి గంగా జన్మించింది—సర్వలోకాలకు ఏకైక పావనకారిణి.
Verse 22
स्वयोगाग्निबलाद् देवीं लेभे पुत्रीं महेश्वरीं / यथावत् कथितं पूर्वं देव्या माहात्म्यमुत्तमम्
తన యోగాగ్ని బలంతో దేవి మహేశ్వరిని కుమార్తెగా పొందింది. ఈ విధంగా, ముందుగా చెప్పిన క్రమానుసారం దేవి యొక్క పరమ మహాత్మ్యం యథావిధిగా వర్ణించబడింది.
Verse 23
एषा दक्षस्य कन्यानां मयापत्यानुसंततिः / व्याख्याता भवतामद्य मनोः सृष्टिं निबोधत
ఇలా దక్షుని కుమార్తెల నుండి ఉద్భవించిన సంతాన పరంపరను నేను ఈ రోజు మీకు వివరించాను. ఇప్పుడు మనువు యొక్క సృష్టిని—ప్రజాసృష్టిని—తెలుసుకోండి.
It completes the descendant-map arising from Dakṣa’s daughters and allied unions, then explicitly announces a shift to ‘Manu’s progeny-creation’ (manu-sarga), moving from family-lines to manvantara-governed population and social-cosmic order.
They represent three principal forms of Agni tied to sacrificial function and cosmic operation; the chapter differentiates their manifestations (e.g., araṇi-produced fire and lightning-born fire) and frames their lineage as ascetic, yajña-sharing, and marked by Rudra-nature, reinforcing the Purāṇa’s synthesis of ritual and theology.
They are the two principal classes of Pitṛs (ancestral beings) described as Brahmā’s progeny, distinguished by sacrificial relation—forming a twofold structure that anchors śrāddha/ancestral rites within the broader yajña-based cosmology.